Tiếng Anh 10-12: Phát âm và trọng âm là hai phép thử âm: đuôi -ed, -s/-es, chữ cái nhiều âm và hậu tố kéo trọng âm
Chuyên đề phát âm tiếng Anh cho kì thi THPT: mọi câu hỏi phát âm và trọng âm đều quy về hai phép thử về ÂM chứ không phải về CHỮ. Phép thử thứ nhất nhìn âm…
LUKATO AI · TIẾNG ANH 10-12 · PHÁT ÂM
ĐUÔI -ED · -S/-ES · TRỌNG ÂM · CỤM CHỮ NHIỀU ÂM
Chữ không quyết định,
ÂM quyết định
Đuôi -ed đọc /t/, /d/ hay /ɪd/? Đuôi -s đọc /s/, /z/ hay /ɪz/? Trọng âm rơi vào đâu? Mọi câu phát âm trong đề quy về hai phép thử: nhìn âm cuối của từ gốc, và đi theo bản đồ ba bước đếm - tìm dấu hiệu - áp quy tắc. Ba phòng thí nghiệm cho bạn tự chọn âm, chọn từ; mọi kết quả được kiểm bằng code.
- 1. Đề phát âm hỏi ÂM, không hỏi CHỮ
- 2. Hai phép thử: âm cuối cho -ed, -s/-es và bản đồ trọng âm ba bước
- 3. Cụm chữ nhiều âm: gom theo âm rồi chọn từ đứng một mình
phòng thí nghiệm tương tác
bí kíp có chỗ vỡ
hiểu lầm được phản biện
01
Khái niệm lõi
Phát âm hỏi ÂM, không hỏi CHỮ: hai phép thử
Câu hỏi phát âm trong đề không hỏi bạn viết như thế nào , mà hỏi đọc như thế nào . Chữ viết là lịch sử của từ, còn âm là điều miệng thật sự làm. Vì vậy nhiều bẫy trong đề đến từ chỗ chữ và âm lệch nhau: laughed có đuôi -ed nhưng đọc /t/, hoped kết thúc bằng chữ e nhưng âm cuối của gốc là /p/, knows kết thúc bằng -s mà đọc /z/. Bài này gom mọi dạng thành hai phép thử : phép thử âm cuối (cho đuôi -ed, -s, -es) và bản đồ trọng âm (đếm âm tiết, tìm dấu hiệu, áp quy tắc). Sau đó thêm một kĩ thuật cho dạng tìm từ khác âm: gom theo âm, không gom theo chữ .
Hai cây quyết định chỉ khác nhau ở câu hỏi đầu tiên: với -ed hỏi âm cuối của gốc có phải /t/ hoặc /d/ không; với -s, -es hỏi nó có phải âm xuýt không. Câu thứ hai giống nhau: vô thanh thì đuôi vô thanh (/t/ hoặc /s/), ngược lại đuôi hữu thanh (/d/ hoặc /z/).
bước 1
Quên chữ, tìm âm cuối của gốc
Đọc to từ gốc và dừng ở âm cuối. Chữ e câm, chữ gh, chữ ch đều không đáng tin; chỉ âm cuối mới quyết định.
bước 2
Cổ họng rung hay không
Đặt tay lên cổ họng và kéo dài âm cuối. Rung là hữu thanh (b, d, g, v, z, m, n, l, nguyên âm); không rung là vô thanh (p, t, k, f, s và các âm cùng nhóm).
bước 3
Chọn đuôi theo cây quyết định
-ed hỏi: có phải /t/ hoặc /d/ không? -s, -es hỏi: có phải âm xuýt không? Sau đó vô thanh thì đuôi vô thanh, hữu thanh thì đuôi hữu thanh.
bước 4
Kiểm tra bằng ví dụ quen
So với một từ bạn chắc chắn (helped, played, wanted; cats, dogs, watches) để biết mình chọn đúng nhóm.
Bốn dạng đề, bốn câu hỏi
Dạng đề · Câu hỏi ẩn phía sau · Công cụ · Phòng thí nghiệm
Đuôi -ed · Âm cuối của từ gốc là gì? · Tay đặt ở cổ họng: rung hay không; có phải /t/, /d/ không · Lab 1
Đuôi -s, -es · Âm cuối của từ gốc có phải âm xuýt không? · Cùng phép thử cổ họng, thêm danh sách sáu âm xuýt · Lab 1
Trọng âm · Từ có mấy âm tiết, dấu hiệu nào (từ loại, hậu tố, từ ghép)? · Bản đồ ba bước: đếm, tìm dấu hiệu, áp quy tắc · Lab 2
Cụm chữ nhiều âm (ea, ou, ch, s) · Mỗi từ đọc âm nào, ba từ nào cùng âm? · Bảng nhóm theo âm: gạch chân chữ rồi đọc từng từ · Lab 3
Con số đáng nhớ: trong 21 âm cuối ở bảng của bài này, đuôi -ed chỉ đọc /ɪd/ sau 2 âm (/t/ và /d/), đọc /t/ sau 7 âm vô thanh còn lại và đọc /d/ sau 12 âm khác. Đuôi -s, -es đọc /ɪz/ sau 6 âm xuýt, /s/ sau 5 âm vô thanh và /z/ sau 10 âm khác. Nhớ hai nhóm nhỏ nhất thì phần còn lại tự suy ra.
Vì sao phát âm phải xét âm chứ không xét chữ
Tiếng Anh viết theo lịch sử nhiều thế kỉ, còn cách đọc thay đổi theo thời gian: chữ gh từng là một âm khác, chữ e cuối từng được đọc. Đuôi -ed và -s chỉ quan tâm một việc: sau âm nào của từ gốc nó được ghép vào. Miệng và cổ họng chỉ phân biệt ba nhóm (xuýt, vô thanh, hữu thanh) nên quy tắc cũng chỉ có ba kết quả.
Từ "washed" kết thúc bằng chữ d và có đuôi -ed. Vì sao đuôi vẫn đọc /t/ chứ không phải /ɪd/?
Gợi ý 1 · Nhìn gốc
Từ gốc là wash. Hãy đọc to và dừng ở âm cuối: đó là âm /ʃ/ (chữ sh), không phải /t/ hay /d/.
Gợi ý 2 · Cổ họng
/ʃ/ là âm vô thanh: đặt tay lên cổ họng khi kéo dài âm sẽ không thấy rung. Đuôi /d/ đứng sau âm vô thanh bị vô thanh hóa.
Kết luận
Âm cuối của gốc là /ʃ/ (vô thanh, không phải /t/ hoặc /d/) nên đuôi -ed đọc /t/. Chữ d ở cuối không có vai trò gì trong quyết định.
02
Âm cuối
Đuôi -ed và -s, -es: chọn theo âm cuối của từ gốc
Phòng này là bản đồ của 21 âm cuối . Mỗi ô là một âm cuối của từ gốc, tô màu theo cách đuôi được đọc: cam là /t/ (hoặc /s/), xanh dương là /d/ (hoặc /z/), xanh lá là /ɪd/ (hoặc /ɪz/). Hàng trên là âm vô thanh, hàng dưới là âm hữu thanh. Thanh trượt chọn một âm; bên dưới là sóng cổ họng (rung hay phẳng), kết quả và ví dụ kèm cạm bẫy chữ viết. Nút đầu chuyển giữa đuôi -ed và đuôi -s, -es. Thử ba việc: ở -ed, kéo từ /ʃ/ sang /t/ để thấy màu cam đổi thành xanh lá; ở -s, so sánh /s/ (xuýt) với /k/ (vô thanh); và chọn "nguyên âm" để thấy mọi từ kết thúc bằng nguyên âm (play, agree) đều nhận /d/ hoặc /z/.
Phòng thí nghiệm 1 · Máy đo âm cuối của đuôi -ed và -s, -es LAB 1
Âm cuối của từ gốc
Âm cuối của gốc
Cổ họng
Đuôi đọc
Số âm tiết
Ví dụ
Cạm bẫy chữ viết
Ba kết quả của đuôi -ed
Đọc · Sau âm cuối của gốc · Ví dụ
/t/ · p, k, f, θ, s, ʃ, tʃ (vô thanh, trừ /t/) · helped, looked, laughed, missed, washed, watched
/d/ · b, g, v, ð, z, ʒ, dʒ, m, n, ŋ, l và mọi nguyên âm · robbed, begged, loved, raised, called, played
/ɪd/ · chỉ /t/ và /d/ · wanted, hated, needed, decided
Ba kết quả của đuôi -s, -es
Đọc · Sau âm cuối của gốc · Ví dụ
/s/ · p, t, k, f, θ (vô thanh, không xuýt) · cups, cats, books, laughs, months
/z/ · b, d, g, v, ð, m, n, ŋ, l và mọi nguyên âm · jobs, kids, dogs, rooms, girls, days
/ɪz/ · s, z, ʃ, ʒ, tʃ, dʒ (sáu âm xuýt) · buses, rises, dishes, watches, pages
Hai nhóm nhỏ nhất: với -ed chỉ cần nhớ /t/ và /d/ (hai âm này cho /ɪd/); với -s, -es chỉ cần nhớ sáu âm xuýt s, z, ʃ, ʒ, tʃ, dʒ (cho /ɪz/). Các âm còn lại chia theo một câu hỏi duy nhất: vô thanh hay hữu thanh.
Vì sao có luật này
Đuôi -ed và -s vốn là các âm hữu thanh (/d/ và /z/). Sau một âm vô thanh, cổ họng không kịp bật rung ngay, nên đuôi bị vô thanh hóa thành /t/ hoặc /s/. Sau /t/, /d/ (hoặc sau âm xuýt) hai âm quá giống nhau, khó phát liên tiếp, nên tiếng Anh chèn nguyên âm /ɪ/ ở giữa và đuôi trở thành một âm tiết riêng.
Đây là quy tắc về âm, không phải về chữ
Luật này áp dụng cho động từ có đuôi -ed thông thường và danh từ số nhiều, động từ ngôi thứ ba có đuôi -s, -es. Một số tính từ có đuôi -ed vẫn đọc /ɪd/ dù âm cuối của gốc không phải /t/ hoặc /d/ (naked, wicked, learned...): phần ngoại lệ có ở mục "Chi tiết phải thuộc".
Xếp ba từ liked, needed, played vào nhóm /t/, /d/ hoặc /ɪd/ và nói rõ âm cuối của gốc từng từ.
Gợi ý 1 · Gốc của từng từ
like, need, play. Đọc to và dừng ở âm cuối: /k/, /d/, nguyên âm (/eɪ/).
Gợi ý 2 · Đối chiếu bảng
/k/ là vô thanh; /d/ thuộc nhóm nhỏ cho /ɪd/; nguyên âm là hữu thanh và không phải /t/, /d/.
Kết luận
liked đọc /t/ (gốc kết thúc bằng /k/, chữ e là câm); needed đọc /ɪd/ (gốc kết thúc bằng /d/); played đọc /d/ (gốc kết thúc bằng nguyên âm).
03
Trọng âm
Bản đồ ba bước: đếm, tìm dấu hiệu, áp quy tắc
Dạng trọng âm trông như phải nhớ hàng trăm từ, nhưng thực ra chỉ cần một quy trình . Phòng này chạy quy trình đó trên 40 từ chia thành các nhóm quy tắc. Ba nút ở đầu là ba bước: 1 · Đếm âm tiết (hộp đánh số), 2 · Tìm dấu hiệu (từ loại, hậu tố tím, hoặc hai nửa của từ ghép), 3 · Áp quy tắc (âm tiết được nhấn nâng cao, tô vàng). Thanh trượt chọn từ theo thứ tự nhóm; nút Phát chạy qua cả 40 từ. Thử ba việc: ở chế độ 3 xem economy, economic, economical để thấy trọng âm dịch khi đổi hậu tố; so sánh present (danh từ) với present (động từ); và xem unhappy để thấy tiền tố un- không làm mất trọng âm của gốc happy.
Phòng thí nghiệm 2 · Bản đồ trọng âm ba bước LAB 2
Chọn từ
Số âm tiết
Nhóm quy tắc
Nhấn âm tiết thứ
Tính từ cuối
Dấu hiệu
Từ loại
Bảng quy tắc dùng trong lab
Nhóm · Dấu hiệu · Quy tắc · Ví dụ
A1 · danh từ, tính từ hai âm tiết · nhấn âm tiết đầu · TAble, HAPpy, PREsent (món quà)
A2 · động từ hai âm tiết · nhấn âm tiết sau · deCIDE, enJOY, preSENT (trình bày)
B · -tion, -sion, -ic, -ical, -ity, -ian, -tial, -ious · nhấn ngay trước hậu tố · eduCAtion, ecoNOmic, aBILity
C · -ate (3 âm tiết trở lên), -cy, -logy, -graphy, -ify, -ize · nhấn âm tiết thứ ba tính từ cuối · phoTOgraphy, bioLOgy, IDentify
D · -ee, -eer, -ese, -esque · hậu tố tự mang trọng âm · refuGEE, engiNEER, JapaNESE
E · -ment, -ness, -ful, -able; un-, im- · không đổi trọng âm của gốc · deVELopment, HAPpiness, unHAPpy
F · từ ghép · danh từ nhấn đầu; tính từ, động từ nhấn sau · BLACKboard, well-KNOWN, underSTAND
Chuỗi economy: ba hậu tố, ba vị trí. e-CON-o-my (nhóm C, thứ ba tính từ cuối), e-co-NOM-ic (nhóm B, ngay trước -ic), e-co-NOM-i-cal (nhóm B, ngay trước -ical). Từ gốc giữ nguyên chữ nhưng trọng âm đổi vì mỗi hậu tố đòi một vị trí khác nhau.
Vì sao hậu tố kéo trọng âm
Nhiều hậu tố mượn từ Latin và Hy Lạp (-tion, -ic, -ity) có nhịp riêng: tiếng Anh đặt nhấn vào âm tiết ngay trước hoặc cách chúng một đoạn cố định. Các hậu tố trung tính (-ness, -ful, -ment, -able) chỉ là phần gắn thêm, không xen vào nhịp của từ gốc nên trọng âm giữ nguyên.
Quy tắc chỉ là xu hướng mạnh
Mỗi nhóm có ngoại lệ: động từ hai âm tiết có âm tiết sau yếu (VISit, ANswer, ENter) nhấn đầu; tính từ bắt đầu bằng a- (aLONE, aLIVE) nhấn sau; -ic có ngoại lệ như POLitics, ARabic, LUnatic, CATHolic. Gặp từ lạ, hãy tra từ điển thay vì tin quy tắc.
Vì sao "visit" là động từ hai âm tiết nhưng lại nhấn âm tiết đầu?
Gợi ý 1 · Quy tắc gốc
Động từ hai âm tiết thường nhấn âm tiết sau (deCIDE, reLAX).
Gợi ý 2 · Nhìn âm tiết sau
Âm tiết sau của visit là /ɪt/, một nguyên âm yếu, ngắn. Nguyên âm yếu hiếm khi nhận trọng âm.
Kết luận
Quy tắc "động từ nhấn sau" chỉ đúng khi âm tiết sau đủ mạnh để nhận nhấn. Visit, answer, enter, listen đều có âm tiết sau yếu nên nhấn âm tiết đầu.
04
Cụm chữ nhiều âm
Gom theo âm, không gom theo chữ
Đề "chọn từ có phần gạch chân đọc khác" gần như luôn xoay quanh một cụm chữ có nhiều âm : ea đọc /iː/ trong beach, /e/ trong bread, /eɪ/ trong great, /ɜː/ trong learn. Cách giải đúng là gom theo âm, không gom theo chữ : đọc từng từ, gán âm cho phần gạch chân, rồi tìm ba từ cùng âm. Phòng này có 32 đề (8 đề cho mỗi cụm chữ ea, ou, ch, s). Chọn cụm chữ ở dãy nút, kéo thanh trượt chọn đề: ba thẻ xanh cùng âm, một thẻ đỏ là từ khác âm. Nút Phát chạy qua 8 đề. Thử ba việc: ở ea tìm đề có great và break (hai từ /eɪ/ trong bộ bốn); ở ou so sánh could với group; và ở s thử đề có sugar, sure, mission để thấy chữ s cũng đọc /ʃ/.
Phòng thí nghiệm 3 · Máy tìm từ khác âm LAB 3
Chọn đề
Cụm chữ
Số âm trong bảng
Âm chung
Từ khác âm
Âm của từ khác
Bảng âm của cụm
Bảng âm của bốn cụm chữ
Cụm chữ ea
Âm · Từ (phần gạch chân là cụm chữ)
/iː/ · b ea ch, t ea m, ea t, s ea son, ea sy, t ea ch
/e/ · h ea d, br ea d, h ea lth, w ea ther, r ea dy, d ea d
/eɪ/ · gr ea t, br ea k, st ea k
/ɜː/ · l ea rn, ea rly, ea rth, h ea rd, s ea rch
/ɑː/ · h ea rt
Cụm chữ ou
Âm · Từ (phần gạch chân là cụm chữ)
/aʊ/ · h ou se, m ou se, f ou nd, cl ou d, ab ou t, s ou nd
/ʌ/ · c ou ntry, c ou ple, y ou ng, t ou ch, tr ou ble, d ou ble
/uː/ · gr ou p, s ou p, thr ou gh, y ou th, r ou tine
/əʊ/ · s ou l, sh ou lder, th ou gh
/ɔː/ · f ou r, c ou rt, p ou r, c ou rse
/ʊ/ · c ou ld, w ou ld, sh ou ld
Cụm chữ ch
Âm · Từ (phần gạch chân là cụm chữ)
/tʃ/ · ch air, ch eap, tea ch , mu ch , lun ch , wat ch
/k/ · s ch ool, ch emistry, ch aracter, stoma ch , ch orus, Ch ristmas, me ch anic, a ch e
/ʃ/ · ma ch ine, ch ef, bro ch ure, para ch ute, ch ampagne
Cụm chữ s, ss
Âm · Từ (phần gạch chân là cụm chữ)
/s/ · s un, s ister, bu s , thi s , mou s e, ba s e
/z/ · ro s e, ea s y, mu s ic, rea s on, chee s e, plea s e, bu s y
/ʃ/ · s ugar, pre ss ure, mi ss ion, ten s ion, s ure
/ʒ/ · mea s ure, plea s ure, vi s ion, deci s ion, televi s ion, u s ual, ca s ual
Cách đọc đề: (1) gạch chân cụm chữ trong từng từ; (2) đọc IPA của phần đó; (3) xếp vào nhóm; (4) chọn từ đứng một mình. Không bao giờ chọn theo "từ nhìn khác chữ".
Vì sao một cụm chữ có nhiều âm
Tiếng Anh mượn từ nhiều nguồn (Anh cổ, Pháp, Hy Lạp, Latin) và cách đọc đã đổi theo thời gian trong khi chữ viết gần như đứng yên. Vì thế cụm ch đọc /tʃ/ trong những từ lâu đời (church, teach, much), /k/ trong từ gốc Hy Lạp, Latin (school, chemistry) và /ʃ/ trong từ Pháp mượn gần đây (machine, chef).
Một số từ đọc hai cách
Một vài từ có hai cách đọc theo vùng hoặc theo từ loại. Bảng trong bài chỉ dùng những từ có cách đọc ổn định để mỗi đề có đúng một đáp án; gặp từ khác, hãy tra từ điển.
Trong bộ "learn, early, heard, easy" cả bốn từ đều có ea. Vì sao "easy" là từ khác âm?