Giáo dục kinh tế và pháp luật 12: Quyền và nghĩa vụ của công dân về văn hóa, xã hội, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Hệ thống khái niệm về quyền và nghĩa vụ của công dân trong học tập, sức khỏe, văn hóa, sáng tạo, di sản, môi trường và gia đình, gom trong khung bốn ô với 12…
LUKATO AI | GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 12 | QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ VỀ VĂN HÓA, XÃ HỘI
QUYỀN | CÁCH THỰC HIỆN | NGHĨA VỤ ĐI KÈM | NHÀ NƯỚC BẢO ĐẢM
Mỗi quyền về văn hóa, xã hội
đi cùng một cách thực hiện,
một nghĩa vụ và một sự bảo đảm
Học về quyền và nghĩa vụ của công dân rất dễ thành học thuộc một danh sách: học tập, sức khỏe, văn hóa, sáng tạo, di sản, gia đình. Bài giảng này gom chúng vào một khung bốn ô để em dùng cho từng tình huống: quyền là gì, người dân thực hiện bằng cách nào, nghĩa vụ nào đi kèm và Nhà nước bảo đảm ra sao. Cách gom thành bốn ô là cách gom của LUKATO cho dễ nhớ; nội dung bên trong dựa trên chương trình và các quy định phổ thông, phần nào là kiến thức bổ sung đều được ghi rõ. Tên người trong bài là hư cấu.
- 1 Đã có quyền được học, một bạn còn cần thêm điều gì để thật sự đến được lớp?
- 2 Sáng tạo tự do đến đâu thì chạm vào quyền của người khác?
- 3 Thấy điều sai trái, phản ánh thế nào để vừa bảo vệ cộng đồng vừa đúng pháp luật?
6 mảng
học tập, sức khỏe, văn hóa, sáng tạo, di sản và môi trường, gia đình
12 lab
phân loại, thanh trượt, tìm lỗi, rẽ nhánh, công tắc, ghép đôi, qua cổng, xếp thứ tự, trò chơi, từng bước
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục, một phòng lab và các bài để quay lại luyện
12 bài
10 chọn đáp án và 2 đúng sai, có lời giải từng phương án
01
Bản đồ chung
Bốn ô và sáu mảng: cách đọc từng tình huống về quyền văn hóa, xã hội
Trong một buổi sinh hoạt lớp, cô chủ nhiệm hỏi: «Nói em có quyền được học, thì quyền ấy nằm ở đâu trong đời sống của em?». Trâm đáp: «Ở cái ghế của em trong lớp». Phước nói: «Ở chuyện hồ sơ đăng kí vào trường của em được nhận theo cùng tiêu chí như các bạn». Diệp lại bảo: «Ở chuyện em giữ nội quy để bạn bên cạnh còn nghe được bài». Cô gật đầu với cả ba bạn, rồi viết lên bảng hai chữ: quyền và nghĩa vụ , kẻ một nét nối chúng lại. Ba câu trả lời cho thấy một quyền không nằm ở một chỗ. Nó có phần nội dung (được học), phần người dân dùng nó ra sao (đăng kí, đến lớp), phần nghĩa vụ đi cùng (giữ nội quy, tôn trọng bạn) và phần Nhà nước làm để việc học diễn ra được (trường lớp, chính sách). Bài này đặt bốn phần ấy thành bốn ô và dùng chúng cho sáu mảng của quyền văn hóa, xã hội. Gặp một tình huống, em đọc xem câu văn đang nói về ô nào, rồi hỏi tiếp ba ô còn lại; ô nào em chưa trả lời được thì đó là chỗ cần xem lại.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ sáu mảng và bốn ô. Bấm vào tên mảng ở cột trái hoặc tên ô ở hàng trên để đọc mô tả ngắn bên dưới hình. Nội dung chi tiết từng mảng nằm ở các mục 2 đến 7.
Quyền và nghĩa vụ: hai mặt của cùng một công dân
Theo cách học ở chương trình phổ thông, quyền của công dân là những điều pháp luật ghi nhận và bảo vệ để công dân được làm, được hưởng hoặc được yêu cầu người khác tôn trọng. Nghĩa vụ là những việc công dân phải làm hoặc không được làm theo quy định của pháp luật. Hai khái niệm này đi cùng nhau trong cùng một con người: người hưởng quyền cũng là người phải thực hiện nghĩa vụ. Hiến pháp ghi nhận quyền con người, quyền công dân và đồng thời quy định việc thực hiện quyền không được xâm phạm lợi ích của quốc gia, của dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Nhờ nguyên tắc ấy, quyền của người này không trở thành sự thiệt hại của người kia.
Nhóm quyền em học ở bài này được gọi là quyền văn hóa, xã hội . Chúng gắn với đời sống tinh thần và điều kiện sống hằng ngày: học tập, chăm sóc sức khỏe, hưởng thụ và tham gia đời sống văn hóa, sáng tạo, sống trong môi trường trong lành, xây dựng gia đình. Điểm chung của nhóm này là muốn thực hiện được thì cần cả người dân lẫn Nhà nước cùng làm: người dân tự dùng quyền và giữ nghĩa vụ, Nhà nước lo điều kiện và xử lí khi quyền bị xâm phạm.
Khung bốn ô và cách đọc một tình huống
Để không phải nhớ rời rạc từng điều, em dùng một khung bốn ô. Đây là cách gom của LUKATO cho dễ nhớ, không phải một danh mục có trong sách; bốn ô chỉ giúp em hỏi đủ câu khi đọc một tình huống. Ví dụ với việc đi học:
QUYỀN
Em được học tập theo năng lực và nguyện vọng của mình, không bị phân biệt đối xử vì giới tính, hoàn cảnh hay tình trạng sức khỏe.
CÁCH THỰC HIỆN
Em làm hồ sơ nhập học, chọn trường và ngành, đến lớp đều đặn, tìm thêm tài liệu để học tiếp khi ra trường.
NGHĨA VỤ ĐI KÈM
Em học theo quy định, giữ nội quy của trường, tôn trọng thầy cô và quyền học tập của các bạn.
NHÀ NƯỚC BẢO ĐẢM
Nhà nước xây dựng hệ thống trường lớp, có chính sách hỗ trợ học sinh gặp khó khăn và xử lí hành vi cản trở quyền học.
Bảng dưới đây gợi ý cách tìm từng ô trong một câu văn. Các từ khóa chỉ là dấu hiệu giúp đọc nhanh; vẫn phải đọc cả câu để xác định hành vi đang thuộc ô nào.
Câu hỏi để tìm
Dấu hiệu trong câu văn
Dễ lẫn với
QUYỀN
Công dân được hưởng hay được làm điều gì?
cụm «được ...», «có quyền ...», «không bị ...»
cách thực hiện, vì cả hai đều có hành động
CÁCH THỰC HIỆN
Chính người dân làm việc gì cụ thể để dùng quyền?
động từ chỉ việc làm của một người: đăng kí, đến, mượn, gửi, tham gia
quyền, nếu động từ nói điều được hưởng chứ chưa nói việc làm
NGHĨA VỤ ĐI KÈM
Người dân phải làm hoặc không được làm điều gì khi dùng quyền?
cụm «phải ...», «không được ...», «tôn trọng ...», «tuân thủ ...»
bảo đảm của Nhà nước, vì cả hai đều có tính bắt buộc
NHÀ NƯỚC BẢO ĐẢM
Cơ quan, chính sách nào tạo điều kiện, bảo vệ hay xử lí vi phạm?
chủ thể là Nhà nước, cơ quan có thẩm quyền, chính sách, pháp luật
nghĩa vụ, nếu chủ thể câu văn là người dân
Thử tay: tìm bốn ô trong một đoạn văn
Thư viện của phường mở thêm phòng đọc dành cho thiếu nhi. Bảo, học sinh lớp 9, đến làm thẻ và mượn một bộ truyện tranh về lịch sử. Mượn xong, Bảo bọc sách cẩn thận và trả đúng hẹn. Hãy tìm trong đoạn văn đủ bốn ô rồi nói xem ô nào được nêu bằng một câu riêng và ô nào còn phải suy ra.
Gợi ý 1: ô có chủ thể là cơ quan
Câu «thư viện của phường mở thêm phòng đọc» cho biết có một chủ thể lo điều kiện để người dân dùng quyền. Chủ thể ấy là cơ sở do Nhà nước lập ra. Em xếp câu này vào ô nào?
Gợi ý 2: việc làm của Bảo
Làm thẻ và mượn truyện là việc cụ thể của Bảo để dùng một quyền. Việc bọc sách và trả đúng hẹn là điều Bảo phải làm khi dùng quyền ấy. Hai nhóm việc này khác nhau ở chỗ nào?
Đáp án: bốn ô
NHÀ NƯỚC BẢO ĐẢM: phường mở thêm phòng đọc cho thiếu nhi. CÁCH THỰC HIỆN: Bảo làm thẻ và mượn truyện. NGHĨA VỤ ĐI KÈM: giữ gìn sách và trả đúng hẹn, tức tuân thủ nội quy của nơi cung cấp dịch vụ. QUYỀN: không được nêu bằng một câu riêng nhưng phải suy ra, đó là quyền hưởng thụ và tiếp cận giá trị văn hóa, cụ thể là đọc sách. Đọc tình huống nên tìm cả ô được nêu lẫn ô phải suy ra.
Dự đoán trước khi đọc tiếp: câu nào dưới đây thuộc ô NGHĨA VỤ ĐI KÈM?
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Dễ hiểu quyền là «phần thưởng» còn nghĩa vụ là «phần phải trả», như hai việc tách rời. Khung bốn ô cho thấy hai điều khác. Một là quyền và nghĩa vụ nằm trong cùng một hành vi: khi Bảo mượn sách, việc mượn và việc giữ sách xảy ra cùng một lúc. Hai là Nhà nước bảo đảm quyền bằng điều kiện và chính sách, nhưng không làm thay phần của người dân; chính người dân vẫn phải đến, đăng kí và giữ nghĩa vụ của mình.
Mục 2 mở mảng đầu tiên: học tập, và cho thấy bình đẳng trong học tập khác gì với việc mỗi em nhận đúng một thứ như nhau.
02
Mảng 1: Học tập
Quyền học tập: bình đẳng về cơ hội và những cây cầu đưa cơ hội đến lớp
Ở một xã miền núi, Sim và Trâm cùng trúng tuyển vào trường trung học trên thị trấn. Trên giấy, hai bạn có quyền học như nhau. Nhưng nhà Sim cách trường chín cây số đường đất, mùa mưa xe không đi được, còn nhà Trâm cách trường hai cây số. Sim cần chỗ trọ, cần hỗ trợ tiền ăn, cần thầy cô giúp bù bài những hôm nghỉ vì lũ. Nếu nhà trường và chính quyền chỉ nói «quyền học của hai bạn như nhau» rồi dừng lại, quyền ấy vẫn nằm trên giấy mà Sim khó dùng được. Mục này đi từ câu chuyện đó: quyền học tập gồm những gì, bình đẳng trong học tập nghĩa là gì, cơ hội thật sự ngang nhau cần những cây cầu nào, và học sinh phải giữ những nghĩa vụ nào để quyền học của mình và của bạn cùng vững.
Quyền học tập gồm những nội dung nào
Hiến pháp ghi nhận học tập vừa là quyền vừa là nghĩa vụ của công dân. Ở phần quyền, em nên nhớ ba nội dung chính. Một là công dân được học ở nhiều bậc và nhiều loại hình giáo dục, theo năng lực, nguyện vọng và điều kiện của mình. Hai là công dân bình đẳng về cơ hội học tập, không bị phân biệt đối xử vì giới tính, dân tộc, hoàn cảnh gia đình hay tình trạng sức khỏe. Ba là công dân có thể học suốt đời, bằng nhiều cách: học ở trường, học nghề, học từ xa, tự học. Việc gom thành ba nội dung này là cách gom của LUKATO cho dễ nhớ; cách viết trong từng sách có thể khác nhau nhưng ý chính giống nhau.
Quyền học tập cũng là cánh cửa để thực hiện các quyền khác. Một người có học vấn và nghề thì dễ tìm việc, dễ hiểu pháp luật để bảo vệ mình, dễ tham gia đời sống văn hóa. Vì vậy Nhà nước coi giáo dục là chính sách ưu tiên và đầu tư để mở rộng cơ hội học tập, đặc biệt là ở nơi còn nhiều khó khăn.
Cơ hội ngang nhau: từ quy định chung đến hỗ trợ có căn cứ
Em có thể đã gặp ở bài Quyền bình đẳng của công dân hai tầng của bình đẳng: bình đẳng hình thức là cùng một quy định cho từng em, còn bình đẳng thực chất là hỗ trợ thêm để cơ hội thật sự ngang nhau. Ở đây chỉ cần nối nó với việc học. Trường nhận hồ sơ của Sim và Trâm theo cùng tiêu chí là tầng đầu. Chỗ trọ, tiền ăn và lớp phụ đạo cho Sim những hôm nghỉ vì lũ mới làm cho tầng đầu dùng được, vì rào cản của Sim không do Sim gây ra.
Ba cây cầu đưa quyền học tập đến lớp học
Để hiểu vì sao quyền trên giấy chưa chắc thành việc đến lớp, em hình dung ba cây cầu mà một học sinh phải đi qua: khoảng cách (đường đi, chỗ ở), chi phí (học phí nếu có, sách vở, ăn ở) và điều kiện học (sách, thiết bị, thầy cô hỗ trợ). Đây là cách gom của LUKATO từ những rào cản hay gặp trong thực tế, không phải ba mục trong sách. Có một quy tắc đơn giản: em chỉ đến lớp đều đặn khi cả ba cây cầu đều đủ chắc; cây yếu hơn cả quyết định kết quả, vì chỉ cần một cây gãy là em dừng lại ở bờ bên kia.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Ba cột là ba cây cầu của bạn Sim với mức điển hình từ 0 đến 5. Đường đỏ nét đứt là mức đủ để đến lớp đều đặn trong mô hình minh họa. Cột khoảng cách và cột điều kiện học đều dưới đường đỏ, nên hai cây cầu này cần bù, bắt đầu từ cột thấp hơn; cột chi phí đã chạm đường đỏ. Số mức chỉ dùng để minh họa.
QUYỀN
Sim được học tập và được đối xử bình đẳng về cơ hội, không bị loại vì nhà xa hay vì hoàn cảnh gia đình.
CÁCH THỰC HIỆN
Sim làm hồ sơ, nhờ nhà trường và chính quyền xã tư vấn chỗ trọ và các chính sách hỗ trợ, đến lớp đều đặn và chủ động hỏi bài khi nghỉ.
NGHĨA VỤ ĐI KÈM
Sim tuân thủ nội quy, hoàn thành nhiệm vụ học tập, tôn trọng quyền học của các bạn trong lớp.
NHÀ NƯỚC BẢO ĐẢM
Nhà nước và địa phương xây trường lớp, có chính sách hỗ trợ học sinh vùng khó khăn, bảo đảm không ai bị cản trở vì lí do không chính đáng.
Đi sâu 1: giáo dục hòa nhập và biện pháp hỗ trợ
Giáo dục hòa nhập là phương thức cho học sinh khuyết tật học cùng lớp, cùng trường với các bạn khác thay vì bị tách riêng. Để việc học cùng nhau có ý nghĩa, trường cần có những biện pháp hỗ trợ tương ứng. Em có thể nghĩ theo ba lớp: hạ tầng (lối đi, nhà vệ sinh phù hợp), học liệu (tài liệu ở dạng phù hợp với từng em) và con người (giáo viên hỗ trợ, bạn bè thân thiện). Cách chia ba lớp này là kiến thức bổ sung để dễ hình dung, không phải điều khoản cố định.
Cũng nhờ cách nghĩ ấy, em thấy biện pháp hỗ trợ không phải là «ưu ái» mà là cách để quyền học tập của em đó trở thành việc có thật. Một chính sách có hiệu quả khi nhìn được cả ba lớp, không chỉ xây thêm một đoạn đường dốc rồi dừng.
Đi sâu 2: khi nào hỗ trợ khác nhau không phải là phân biệt đối xử
Phân biệt đối xử là đối xử khác nhau không có căn cứ chính đáng, ví dụ từ chối một bạn vì giới tính hay vì dân tộc. Hỗ trợ khác nhau lại dựa trên hoàn cảnh cụ thể và nhằm xóa một rào cản có thật, ví dụ cấp học bổng cho học sinh thuộc hộ khó khăn hoặc miễn giảm học phí theo chính sách. Dấu hiệu để phân biệt hai trường hợp, theo cách gom của LUKATO , gồm ba câu hỏi: lí do có căn cứ chính đáng không; mục đích có phải để cơ hội ngang nhau không; và có người khác bị thiệt hại không có lí do không. Một chính sách hỗ trợ đúng sẽ trả lời «có, có, không».
Đi sâu 3: học tập suốt đời và các con đường học
Quyền học tập không dừng lại khi em ra khỏi cổng trường. Người đi làm có thể học nghề, học thêm ngoại ngữ, học từ xa hay học qua các chương trình của địa phương. Học suốt đời là cách để người lao động theo kịp thay đổi của công việc và của xã hội. Vì thế khi gặp một tình huống về học tập, em không chỉ nghĩ tới học sinh trong trường mà còn nghĩ tới những con đường học khác của công dân.