Giáo dục kinh tế và pháp luật 12: Tăng trưởng và phát triển kinh tế, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm về tăng trưởng kinh tế và phát triển kinh tế: cách đo bằng GDP và GNI, sự khác nhau giữa quy mô và chất lượng, vai trò của cơ cấu, tiến…
LUKATO AI | GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 12 | TĂNG TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ
TĂNG TRƯỞNG | CƠ CẤU | TIẾN BỘ XÃ HỘI | NỀN BỀN VỮNG
Ba trụ đứng cùng nhau
trên một nền bền vững
mới thành phát triển
Học về tăng trưởng và phát triển kinh tế dễ thành thuộc một danh sách: GDP là gì, GNI là gì, phát triển khác tăng trưởng ra sao. Bài giảng này nối các khái niệm ấy bằng một hình ảnh: tòa nhà có mái là phát triển kinh tế , ba trụ là tăng trưởng , cơ cấu và tiến bộ xã hội , còn nền là bền vững . Cách gom ba trụ trên một nền là cách gom của LUKATO để dễ nhớ; từng khái niệm bên trong được giải thích ở các mục sau, phần nào là kiến thức bổ sung đều được ghi rõ. Tên địa danh và số liệu trong bài là hư cấu hoặc minh họa.
- 1 Sản lượng tăng thì đời sống có tự khá lên không?
- 2 Tốc độ tăng chậm lại thì nền kinh tế có đang thu hẹp không?
- 3 Lấy nhiều nguồn lợi hôm nay có làm mất phần của ngày mai không?
3 trụ, 1 nền
mỗi mục gắn với một phần của tòa nhà
12 lab
phân loại, thanh trượt, ghép cặp, bật tắt, rẽ nhánh, tìm lỗi, trò chơi, xếp thứ tự, từng bước
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục, một phòng lab và các bài để quay lại luyện
11 bài
8 chọn đáp án, 2 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Ba trụ đứng trên một nền, và mái là phát triển kinh tế
Cuối năm, hai thị trấn ven biển Phú Hải và Lộc Hải (tên hư cấu) cùng công bố sản lượng tăng 8%. Ở Phú Hải, các xưởng chế biến đổi máy móc, lao động chuyển dần từ đánh bắt thô sang chế biến, trường học và trạm y tế được mở rộng, dải rừng ngập mặn giữ nguyên. Ở Lộc Hải, con số 8% đến từ việc khai thác cát và chặt rừng ven biển nhanh hơn, việc làm mới ít, nhiều trẻ nghỉ học theo cha mẹ đi làm thuê, nước giếng bắt đầu nhiễm mặn. Cùng một con số, hai bức tranh khác nhau. Câu hỏi của bài này là nhìn vào đâu để biết một nền kinh tế đang tăng trưởng, đang phát triển, hay đang đổi tương lai lấy hôm nay. Bài trả lời bằng một hình ảnh dễ nhớ: tòa nhà có mái là phát triển kinh tế, ba trụ là tăng trưởng, cơ cấu và tiến bộ xã hội, đặt trên một nền bền vững. Cách gom ba trụ trên một nền là cách gom của LUKATO; các khái niệm bên trong được giải thích ở những mục sau.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ tòa nhà: mái là phát triển kinh tế, ba trụ và một nền. Bấm vào từng phần để đọc mô tả (cách gom của LUKATO).
Bốn phần, bốn câu hỏi
Để dùng tòa nhà vào việc đọc một bản tin, em gắn mỗi phần với một câu hỏi và vài dấu hiệu quan sát. Bảng dưới đây là bản đồ của cả bài: mục nào giải thích phần nào cũng được ghi sẵn.
Phần
Câu hỏi nó trả lời
Dấu hiệu quan sát
Mục
Trụ 1 | Tăng trưởng
Sản lượng của nền kinh tế có lớn lên không?
GDP, GNI, GDP bình quân đầu người, tốc độ tăng
2, 3
Trụ 2 | Cơ cấu
Nền sản xuất có dịch chuyển theo hướng tiến bộ không?
Tỉ trọng các ngành, tỉ lệ lao động ở ngành có năng suất cao
Trụ 3 | Tiến bộ xã hội
Người dân có sống tốt hơn và công bằng hơn không?
Thu nhập, giáo dục, sức khỏe, giảm nghèo
Nền | Bền vững
Việc làm hôm nay có để lại gánh nặng cho thế hệ sau không?
Mức khai thác so với khả năng tái tạo, mức phát thải
Mái, tức phát triển kinh tế , không phải trụ thứ tư. Nó là tên gọi cho việc cả ba trụ cùng có mặt: tăng trưởng gắn với chuyển dịch cơ cấu tiến bộ và với chất lượng sống tốt lên, trên cơ sở không làm tổn hại tương lai. Mục 7 gom các phần thành một vòng nuôi nhau, còn mục 8 là quy trình đọc một bản tin; trước đó em cần nắm từng khái niệm.
Thuật ngữ cần nhớ
Rê chuột hoặc chạm vào từ có gạch chấm bên dưới để xem định nghĩa ngắn.
tăng trưởng kinh tế GDP GNI phát triển kinh tế chuyển dịch cơ cấu tiến bộ xã hội phát triển bền vững năng suất lao động
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: một huyện ghi nhận GDP tăng đều năm năm liền, nhưng tỉ lệ trẻ em bỏ học tăng dần và rừng đầu nguồn bị khai thác quá mức. Hãy chọn trước, rồi mở phòng lab.
Nhìn bằng tòa nhà ba trụ trên một nền, phần nào của tòa nhà đang thiếu hoặc yếu?
Cách dùng phòng lab 1
Xếp từng thẻ bằng cách chạm thẻ rồi chạm ô, hoặc kéo thẻ (nắm vào phần chấm ở đầu thẻ nếu dùng màn hình cảm ứng) thả vào ô. Sau khi bấm «Chấm các thẻ đã xếp», thẻ đúng viền xanh và thẻ sai viền đỏ; dòng kết luận giải thích ba thẻ sai đầu tiên. Phòng lab này luyện bẫy 1, sẽ gặp lại ở mục 9.
Thử tay: đọc bản tin của đảo Cát Tiên bằng tòa nhà
Bản tin về đảo Cát Tiên (hư cấu): «GDP tăng 9%; số tàu đánh bắt tăng gấp đôi trong khi lượng cá bắt được mỗi chuyến giảm; tỉ trọng dịch vụ du lịch không đổi; số học sinh bỏ học bậc phổ thông tăng». Hãy gắn từng thông tin với một phần của tòa nhà rồi đưa ra nhận xét chung.
Gợi ý 1 | Trụ nào có mặt
GDP tăng 9% cho biết trụ tăng trưởng có mặt. Thông tin nào còn lại không nói về sản lượng? Hãy thử gắn «tỉ trọng dịch vụ không đổi» và «học sinh bỏ học tăng» với hai trụ còn lại.
Gợi ý 2 | Nền
Số tàu tăng gấp đôi mà cá mỗi chuyến giảm cho thấy nguồn lợi đang bị lấy nhanh hơn khả năng hồi phục. Phần nào của tòa nhà liên quan?
Đáp án | nhận xét chung
Trụ 1 có mặt (GDP +9%). Trụ 2 chưa dịch chuyển vì tỉ trọng dịch vụ đứng yên. Trụ 3 yếu đi vì học sinh bỏ học tăng. Nền bị xói mòn vì nguồn lợi thủy sản bị lấy quá nhanh. Nhận xét: đảo mới có tăng trưởng, chưa thể nói là phát triển, càng chưa bền vững. Lưu ý rằng chỉ từ bản tin ngắn này chưa đủ để kết luận về nguyên nhân; việc cần làm là xem thêm số liệu từng phần.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Dễ gộp bốn phần thành một con số GDP. Bản đồ cho thấy hai điều: GDP chỉ nói về trụ tăng trưởng, và ba trụ không thay nhau được. Một trụ cao không bù được trụ khác thiếu hay nền đã bị rút cạn. Bẫy 1 ở mục 9 nói đúng điều này.
Mục 2 mở trụ tăng trưởng: quy mô và tốc độ, GDP thực và GDP danh nghĩa.
02
Trụ 1 | Tăng trưởng kinh tế
Sản lượng lớn lên, đọc bằng quy mô, bằng tốc độ và bằng giá cố định
Bản tin cuối năm của thành phố Thanh Giang (hư cấu) viết: «Tổng sản phẩm trên địa bàn đạt 9,2 nghìn tỉ đồng, tăng so với năm trước». Một người đọc kĩ sẽ hỏi ba câu. Tăng bao nhiêu phần trăm? Tăng vì làm ra nhiều hàng hơn hay vì giá bán lên? Nhịp tăng năm nay nhanh hơn hay chậm hơn năm trước? Ba câu hỏi ấy chính là ba khái niệm của mục này: tốc độ tăng, GDP thực và quy mô. Hiểu rõ ba điều đó, em sẽ không bị một con số riêng lẻ đánh lừa.
Tăng trưởng kinh tế: sự lớn lên của quy mô sản lượng
Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng quy mô sản lượng của nền kinh tế trong một thời kì, chẳng hạn một quý hay một năm. Quy mô có thể được đo bằng GDP hoặc GNI (mục 3). Có hai cách nói về sự lớn lên ấy. Cách đầu tiên là quy mô : nền kinh tế năm nay đạt bao nhiêu. Cách còn lại là tốc độ tăng trưởng : quy mô tăng bao nhiêu phần trăm so với kì trước. Với quy mô cuối kì Y_1 và quy mô đầu kì Y_0, tốc độ tăng được tính bằng
g=\frac{Y_1-Y_0}{Y_0}\times 100\%
(cách viết công thức này là kiến thức bổ sung). Ví dụ một nền kinh tế có quy mô 800 và sang năm sau là 856 thì mức tăng là 56, và g=\frac{56}{800}\times 100\%=7\%.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Tốc độ cao hơn không có nghĩa là số thêm ra lớn hơn: thành phố A tăng chậm hơn nhưng có quy mô lớn nên thêm nhiều hơn (số liệu minh họa).
Hình trên cho thấy vì sao phải đọc cả quy mô lẫn tốc độ. Thành phố B tăng 9% nhưng xuất phát từ một nền nhỏ, nên số thêm ra chỉ là 9 đơn vị; thành phố A tăng 3% từ nền lớn và thêm được 15 đơn vị. Tốc độ cho biết nhịp lớn lên; quy mô cho biết bậc thang đang đứng. Tốc độ giúp so các kì với nhau, nhưng không dùng nó thay cho quy mô.
Ba câu hỏi khi đọc một con số tăng trưởng
Câu hỏi
Khái niệm
Cách trả lời
Lớn lên đến mức nào?
Quy mô
Đọc giá trị của GDP hoặc GNI ở cuối kì và so với đầu kì
Lớn lên nhanh hay chậm?
Tốc độ tăng trưởng
Tính phần trăm thay đổi so với kì trước; so tốc độ giữa các kì
Lớn lên vì làm ra thêm hàng hay vì giá lên?
GDP thực và GDP danh nghĩa
Loại phần do giá thay đổi bằng cách dùng GDP thực
GDP thực và GDP danh nghĩa
GDP danh nghĩa tính bằng giá của chính năm đang xét (giá hiện hành). GDP thực tính bằng giá cố định của một năm gốc, nên loại được phần thay đổi do giá. Vì thế, khi muốn biết sản lượng có thật sự tăng không, em đọc GDP thực. Một cách nhìn nhanh (kiến thức bổ sung): GDP thực của năm sau bằng GDP danh nghĩa chia cho 1+t, trong đó t là mức tăng giá chung dưới dạng số thập phân (tăng 2% thì t=0{,}02), khi lấy năm trước làm năm gốc. Con số tiền có thể tăng chỉ vì giá lên, còn số hàng làm ra không đổi hoặc thậm chí ít đi; đó là điều phòng lab 2 cho em tự dựng.
Đọc một dãy số qua nhiều năm
Quy mô và tốc độ xuất hiện cùng nhau trong một bảng số liệu. Bảng sau tiếp nối ví dụ 800 và 856 ở trên (số liệu minh họa, đơn vị nghìn tỉ đồng, tính theo giá cố định).
Năm
Quy mô
Thêm so với năm trước
Tốc độ tăng
Năm 0
800
Năm 1
856
56
7,0%
Năm 2
907
51
6,0%
Năm 3
953
46
5,1%
Tốc độ đi từ 7,0% xuống 6,0% rồi 5,1%, nhưng quy mô lớn lên ở cả ba năm, vì mỗi tốc độ đều dương. Hiệu của hai tốc độ gọi là điểm phần trăm : từ 7,0% xuống 6,0% là giảm 1,0 điểm phần trăm. Nói «giảm 1%» là một ý khác: 7,0% giảm đi một phần trăm của chính nó, tức khoảng 0,07 điểm. Phân biệt hai cách nói này giúp em đọc đúng khi bản tin viết «giảm hai điểm phần trăm» (cách gọi này là kiến thức bổ sung).
Khi tính tốc độ, em giữ nguyên số đầy đủ trong các phép tính trung gian và chỉ làm tròn ở kết quả cuối. Khi so hai tốc độ, em so hai số đã làm tròn đến cùng số chữ số thập phân, để con số trên màn hình và con số đem so là một. Hai quy tắc nhỏ này là lí do phòng lab 3 hiển thị tốc độ với một chữ số thập phân.
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: trong một năm, GDP theo giá hiện hành của một nền kinh tế tăng 6%, còn mức giá chung tăng 10%. Hãy chọn trước, rồi mở phòng lab.
Điều nào mô tả đúng về sản lượng thực của nền kinh tế trong năm đó?
Cách dùng phòng lab 2
Kéo hai thanh trượt, xem ba cột và bốn số đọc đổi theo; sau đó bấm «Kiểm tra mục tiêu». Giá năm gốc cố định ở 10 nghìn đồng. Phòng lab này luyện bẫy 3, sẽ gặp lại ở mục 9.
Cách dùng phòng lab 3
Đặt tốc độ của bốn năm bằng bốn thanh trượt; đường quy mô và dòng kết luận cập nhật ngay. Muốn qua mục tiêu, em phải để tốc độ giảm dần mà quy mô vẫn tăng. Phòng lab này luyện bẫy 2, sẽ gặp lại ở mục 9.
Thử tay: đọc bản tin tăng trưởng của thành phố Thanh Giang
Bản tin: «GDP của thành phố năm nay là 9,2 nghìn tỉ đồng, năm ngoái 8,5 nghìn tỉ đồng; mức giá chung trong năm tăng 2%.» Hãy xem số liệu này nói gì về sản lượng.
Gợi ý 1 | Tốc độ danh nghĩa
Tính mức tăng 9,2 trừ 8,5 bằng 0,7 nghìn tỉ đồng, rồi chia cho 8,5 để được tốc độ của con số tiền. Làm tròn đến một chữ số thập phân.
Gợi ý 2 | Loại phần giá
GDP thực của năm nay (theo giá năm ngoái) bằng 9,2 chia cho 1,02. So con số ấy với 8,5.
Đáp án | sản lượng thực
Tốc độ danh nghĩa là 0,7 chia 8,5, khoảng 8,2%. GDP thực bằng 9,2 chia 1,02, khoảng 9,02 nghìn tỉ đồng, nên tốc độ thực khoảng 6,1%. Sản lượng vẫn lớn lên, nhưng chậm hơn con số tiền vì có một phần là do giá. Bản tin nên công bố cả hai con số.
Chỗ dễ nhầm ở trụ tăng trưởng
Dễ đọc «tốc độ giảm» thành «nền kinh tế co lại», và đặt hai con số GDP theo giá hiện hành cạnh nhau để nói sản lượng tăng hay giảm. Tốc độ chỉ nói về nhịp thay đổi so với kì trước, còn quy mô co lại khi tốc độ âm (bẫy 2). Con số theo giá hiện hành chứa cả phần do giá, nên muốn so sản lượng phải dùng GDP thực (bẫy 3).
Mục 3 tiếp tục với trụ tăng trưởng: GDP, GNI, hai chỉ tiêu bình quân đầu người và cách đếm giá trị cuối cùng.
03
Trụ 1 | Chỉ tiêu đo lường
GDP, GNI và hai chỉ tiêu bình quân: đo ở đâu, đo của ai, chia cho ai
Ba bạn Vượng, Thắm và Duẩn tranh luận trước một bản tin kinh tế. Vượng nói GDP là số tiền đang chảy trong nền kinh tế. Thắm nói GDP là tổng thu nhập mà người dân nước mình kiếm được ở bất kì đâu. Duẩn nói GDP cộng cả giá bột mì lẫn giá chiếc bánh làm từ bột đó. Cả ba cách hiểu đều lệch khỏi định nghĩa, và mỗi bạn lệch một hướng: lẫn với số tiền lưu thông, lẫn GDP với GNI, và đếm lặp. Mục này sửa từng hướng lệch bằng cách đọc định nghĩa từng chữ, rồi thêm hai phép chia để có chỉ tiêu bình quân đầu người.
Bốn chữ trong định nghĩa GDP
GDP (tổng sản phẩm trong nước) là giá trị thị trường của hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được tạo ra trong phạm vi lãnh thổ một nền kinh tế, trong một thời kì. Mỗi cụm từ giữ một vai trò.
Cụm từ
Ý nghĩa
Điều nó loại ra
giá trị thị trường
Tính bằng tiền theo giá thị trường, nên cộng được những thứ khác nhau như lúa, xe máy, một buổi khám bệnh
Giá trị không qua trao đổi trên thị trường
cuối cùng
Chỉ tính sản phẩm đến tay người dùng cuối (tiêu dùng, đầu tư, xuất khẩu); giá nguyên liệu và bán thành phẩm đã nằm trong giá bán cuối