Giáo dục kinh tế và pháp luật 12: Quản lí thu, chi trong gia đình, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng hệ thống khái niệm về quản lí thu, chi trong gia đình: vòng ngân sách năm trạm, phân loại thu và chi, cân đối, để dành, nợ và theo dõi. Có mười hai…
LUKATO AI | GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 12 | QUẢN LÍ THU, CHI TRONG GIA ĐÌNH
THU | CHI | CÂN ĐỐI | ĐỂ DÀNH | ĐIỀU CHỈNH
Một đồng tiền vào nhà
đi một vòng qua năm trạm
rồi quay lại để chỉnh
Quản lí thu, chi trong gia đình dễ bị học thành những định nghĩa rời nhau: thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm, quỹ dự phòng. Bài giảng này nối chúng thành một vòng. Tiền đi vào nhà ở trạm thu , đi ra ở trạm chi , được đặt cạnh nhau ở trạm cân đối , một phần được giữ lại ở trạm để dành , rồi được xem lại và sửa ở trạm điều chỉnh trước khi vòng mới bắt đầu. Cách gom năm trạm là cách gom của LUKATO để dễ nhớ; phần nào là kiến thức bổ sung đều được ghi rõ. Tên người và con số trong bài là hư cấu và chỉ để minh họa.
- 1 Hai nhà nhận số tiền như nhau, vì sao cuối năm một nhà vững vàng còn nhà kia phải đi vay?
- 2 Cuối tháng còn dư tiền đã gọi là cân đối chưa, và phần dư ấy nên đi đâu?
- 3 Khi thu của tháng giảm đi một phần ba, khoản chi nào nên chạm tới trước và khoản nào phải giữ?
5 trạm
một vòng thu, chi, cân đối, để dành, điều chỉnh
12 lab
phân loại, thanh trượt, ghép đôi, từng bước, sắp thứ tự, bật tắt, tìm lỗi, rẽ nhánh, trò chơi
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
11 bài
8 chọn đáp án, 2 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Năm trạm, một vòng quay, và vì sao nhiều tiền vẫn chưa đủ để vững
Gia đình anh Hào và gia đình chị Uyên ở cùng một dãy nhà trọ, cùng nhận về khoảng hai mươi triệu đồng mỗi tháng. Nhà anh Hào không ghi gì cả: tháng nào hết tiền thì sang tháng sau mượn đồng nghiệp, tháng nào còn dư thì mua thêm đồ cho vui. Nhà chị Uyên cuối tuần nào cũng ngồi mười lăm phút với một tờ giấy chia bốn cột: tiền vào, tiền ra, tiền để dành, việc cần sửa. Một năm sau, nhà anh Hào nhận số tiền như cũ nhưng còn thêm một khoản nợ; nhà chị Uyên nhận số tiền như cũ, đã trả xong một khoản nợ nhỏ và có một ít tiền cất riêng để lo việc đột xuất. Số tiền vào hai nhà là một, điều khác nhau là cách mỗi nhà cho đồng tiền đi qua một vòng có tên gọi. Bài giảng này vẽ vòng ấy ra, gọi tên từng trạm và cho em thử tay ở mỗi trạm.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Cùng một mức thu, hai cách cho tiền đi qua tháng, hai kết quả cuối năm.
Thu nhập, chi tiêu và quản lí thu, chi: ba khái niệm nền
Thu nhập của gia đình là các khoản tiền hoặc giá trị mà các thành viên nhận được trong một khoảng thời gian, từ lao động, kinh doanh, tài sản hay những nguồn khác. Chi tiêu của gia đình là các khoản tiền gia đình bỏ ra trong khoảng thời gian ấy để đáp ứng nhu cầu ăn ở, học tập, chăm sóc sức khỏe, đi lại, giải trí và những nghĩa vụ phải thực hiện. Quản lí thu, chi trong gia đình là việc lập kế hoạch, theo dõi và điều chỉnh các khoản thu và khoản chi sao cho cân đối, nhờ đó đáp ứng được nhu cầu trước mắt, thực hiện được mục tiêu về sau và giữ được sự an toàn về tài chính. Cốt lõi của việc này là chủ động và có kế hoạch; nó không đồng nghĩa với việc chi thật ít.
Vì sao phải quản lí? Có ba lí do gần với đời sống (cách gom của LUKATO). Một là, nhu cầu thì nhiều còn nguồn tiền thì có hạn, nên phải chọn việc nào làm trước. Hai là, mục tiêu lớn như học phí hay sửa nhà không tự đến mà phải được chia nhỏ qua nhiều tháng. Ba là, biến cố như ốm đau hay giảm thu nhập không báo trước, nên cần một vùng đệm. Ba lí do này sẽ lần lượt quay lại ở các trạm sau.
Vòng ngân sách: năm trạm (cách gom của LUKATO)
Để nhớ được, em hãy hình dung mỗi tháng tiền của gia đình đi qua năm trạm theo thứ tự. Trạm 1, Thu : biết tiền nào sẽ vào, vào lúc nào, có lặp lại hay không. Trạm 2, Chi : biết tiền sẽ ra ở những đâu, khoản nào bắt buộc, khoản nào hoãn được. Trạm 3, Cân đối : đặt thu cạnh chi và phần để dành, xem còn dư, vừa đủ hay thiếu. Trạm 4, Để dành : quyết định phần được giữ lại, một phần cho mục tiêu, một phần làm quỹ đệm cho biến cố. Trạm 5, Điều chỉnh : cuối kì so thực tế với kế hoạch, tìm chỗ lệch, sửa, rồi mới sang vòng mới. Hình dưới là bản đồ; em bấm hoặc chạm vào từng trạm để đọc mô tả ngắn.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ năm trạm của vòng ngân sách: mỗi kì tiền đi qua năm trạm theo thứ tự, rồi vòng mới bắt đầu.
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Trạm
Tự hỏi
Việc làm cụ thể
Ghi ra giấy
Mục
1 Thu
Tiền nào sẽ vào nhà tháng tới, lúc nào, có lặp lại không?
Kể tên các nguồn thu, lấy số thực nhận, tách khoản đều đặn khỏi khoản một lần
Bảng thu: nguồn, số tiền, ngày về, đều đặn hay một lần
2 Chi
Tiền sẽ ra ở đâu, khoản nào không thể bỏ, khoản nào hoãn được?
Liệt kê khoản chi, phân loại theo mức cần thiết và theo tính ràng buộc
Bảng chi chia nhóm: cố định, linh hoạt thiết yếu, tùy nghi
3 Cân đối
Thu có đủ cho chi và phần để dành không, dư hay thiếu bao nhiêu?
Lấy thu trừ chi và phần để dành, rồi xử lí chênh lệch và gán mục đích cho phần dư
Một dòng số dư và ghi chú cách xử lí
4 Để dành
Phần nào giữ lại cho mục tiêu, phần nào làm đệm cho việc bất ngờ?
Chia mục tiêu theo thời hạn, đặt quỹ dự phòng ở nơi an toàn và rút nhanh được
Danh sách mục tiêu và số tiền để dành mỗi tháng
5 Điều chỉnh
Thực tế có đúng kế hoạch không, chỗ lệch do đâu, sửa gì?
So thực chi với kế hoạch, xử lí thâm hụt và nợ, xem lại định kì
Nhật kí sửa: sửa gì, ai làm, bao giờ xem lại
6 và 7
Trạm Điều chỉnh có hai nửa: mục 6 nói về lúc chi vượt thu và nợ, mục 7 nói về việc theo dõi và xem lại đều đặn.
Mười bốn thuật ngữ gom lại một chỗ
Bảng dưới liệt kê các thuật ngữ sẽ gặp. Chạm hoặc đưa chuột vào thuật ngữ để đọc nghĩa ngắn; cột bên phải cho biết mục sẽ học kĩ.
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
thu nhập
Tiền gia đình nhận được
thu nhập thường xuyên
Khoản thu về đều qua nhiều kì
thu nhập một lần
Khoản thu không chắc lặp lại
chi tiêu
Tiền gia đình bỏ ra
chi thiết yếu
Khoản không thể bỏ nếu muốn sinh hoạt bình ổn
chi tùy nghi
Khoản hoãn được, cắt được
chi cố định
Mức ít đổi, khó cắt trong ngắn hạn
chi linh hoạt
Mức đổi được theo hoàn cảnh
ngân sách gia đình
Bản kế hoạch thu và chi của kì
thâm hụt
Chi vượt thu
quỹ dự phòng
Vùng đệm cho việc bất ngờ
thanh khoản
Dễ rút, dễ dùng khi cần
dư nợ
Phần nợ còn lại
chênh lệch so với kế hoạch
Thực tế trừ kế hoạch
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: cuối tháng, một gia đình mở sổ và thấy hai con số: tổng thu 20 triệu đồng, tổng chi 20 triệu đồng. Hãy chọn trước, rồi mở phòng lab 1.
Hai con số ấy cho em biết điều gì, và chưa cho biết điều gì?
Cách đọc kết quả phòng lab 1
Mỗi thẻ là một việc làm cụ thể của một gia đình. Em hỏi: việc này là biết tiền vào, biết tiền ra, đặt hai bên cạnh nhau, giữ lại một phần, hay so với thực tế để sửa? Lab chấm khi em bấm nút và giải thích từng thẻ xếp sai; lab chỉ tính là xong khi cả mười thẻ nằm đúng trạm. Phòng lab này luyện bẫy 1 và 2.
Thử tay: gắn tên trạm cho một buổi tối của nhà chị Uyên
Tối chủ nhật, chị Uyên mở sổ và làm sáu việc theo thứ tự. (1) Chép lương thực nhận của hai vợ chồng cho tháng tới. (2) Gạch tên tiền thuê nhà, học phí của con và tiền ăn. (3) Lấy tổng thu trừ tổng chi dự kiến, thấy thiếu 1 triệu đồng. (4) Bớt 1 triệu đồng ở khoản giải trí để hai bên bằng nhau. (5) Chuyển 2 triệu đồng vào quỹ chung để dành cho việc đột xuất. (6) Hẹn cuối tháng sẽ mở sổ so lại. Hãy gắn mỗi việc với một trạm.
Gợi ý 1 | Tiền vào và tiền ra
Việc nào chỉ nói đến tiền sẽ về nhà? Việc nào chỉ nói đến tiền sẽ đi ra? Hai việc ấy là hai trạm đầu của vòng.
Gợi ý 2 | Đặt hai bên cạnh nhau
Việc (3) và việc (4) cùng làm gì với hai con số? Hãy hỏi thêm: lúc chị làm việc (4), đã có số liệu thực tế của tháng chưa, hay chị mới đang chỉnh bản dự kiến?
Đáp án | một cách gắn
(1) Thu. (2) Chi. (3) Cân đối. (4) vẫn là Cân đối: chị đang chỉnh bản dự kiến cho hai bên bằng nhau, chưa có số thực nên chưa phải trạm Điều chỉnh. (5) Để dành. (6) Điều chỉnh, vì lúc đó chị sẽ so số thực với kế hoạch. Chú ý việc (4): chữ «bớt» dễ làm em tưởng là điều chỉnh, nhưng điều chỉnh theo nghĩa của vòng chỉ bắt đầu sau khi có thực tế.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ năm trạm
Bản đồ năm trạm dễ bị dùng sai theo hai cách. Cách đầu: thuộc tên trạm như thuộc một bài hát, nhưng gặp một việc cụ thể lại không biết đặt vào đâu; hãy hỏi «việc này đang trả lời câu hỏi nào của vòng». Cách sau: xem vòng như đường thẳng có điểm dừng, lập bảng xong là hết. Thu nhập, nhu cầu và giá cả đều đổi, nên kết quả của trạm Điều chỉnh tháng này chính là dữ liệu đầu vào cho trạm Thu của tháng sau.
Mục 2 mở trạm đầu của vòng: Thu, từ việc kể tên các nguồn thu đến việc tách khoản thu đều đặn khỏi khoản thu một lần.
02
Trạm 1 | Thu
Tiền vào nhà không giống nhau: khoản về đều và khoản về một lần
Tháng Tám, nhà chú Lộc được 12 triệu đồng nhờ bán chiếc xe máy cũ. Cầm tiền trong tay, chú vui và nói với cô Tuyết: mình thuê căn nhà rộng hơn đi, thêm vài triệu mỗi tháng cũng được. Cô Tuyết hỏi lại một câu rất giản dị: khoản 12 triệu này về mấy lần? Chú Lộc đếm: một lần. Câu hỏi của cô Tuyết chính là câu hỏi của trạm Thu. Tiền vào nhà không phải lúc nào cũng cùng một loại: có khoản về đều như lương, có khoản chỉ về một lần như tiền bán đồ cũ, và kế hoạch chi phải biết mình đang đứng trên loại nào. Mục này gồm ba việc: kể tên các nguồn thu, tách khoản về đều khỏi khoản về một lần, và biết lấy số nào làm gốc khi lập kế hoạch.
Các nguồn thu của một gia đình (cách gom của LUKATO)
Thu nhập của gia đình đến từ nhiều nơi. Để không bỏ sót, em có thể gom thành bốn nhóm theo nguồn gốc (cách gom của LUKATO). Cách gom này giúp nhớ; điều quan trọng với việc lập kế hoạch là mỗi khoản thuộc nhóm nào và có lặp lại hay không.
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Nhóm nguồn thu
Ví dụ
Câu hỏi để biết khoản ấy đều hay một lần
Lao động làm công
Lương, tiền công, phụ cấp ghi trong hợp đồng làm việc
Hợp đồng có kéo dài qua nhiều tháng và số tiền có ổn định không?
Kinh doanh, sản xuất của hộ
Tiền bán hàng ở quầy nhà, bán nông sản, nhận gia công
Sau khi trừ vốn và chi phí, phần còn lại có về đều theo tháng hay theo mùa?
Tài sản
Tiền cho thuê một phòng, tiền lãi từ khoản gửi
Có hợp đồng hoặc thỏa thuận cho biết kì hạn và số tiền không?
Khoản khác
Trợ cấp, tiền biếu tặng, thưởng đột xuất, tiền bán đồ cũ
Khoản này có hẹn trước sẽ về lại không, hay chỉ về khi có dịp?
Thu nhập thường xuyên và thu nhập một lần
Có một cách nhìn khác, không theo nguồn mà theo tính lặp lại. Thu nhập thường xuyên là khoản lặp lại đều đặn qua các kì, như lương, tiền công, lợi nhuận kinh doanh ổn định. Thu nhập một lần là khoản không bảo đảm có lại, như tiền thưởng đột xuất, quà biếu, tiền bán tài sản. Hai cách nhìn cắt nhau: tiền lương thuộc nhóm lao động làm công và là thu thường xuyên, còn tiền thưởng đột xuất cũng thuộc nhóm lao động làm công nhưng là thu một lần. Vì vậy đừng suy từ nguồn sang tính lặp lại; hãy hỏi riêng câu «khoản này về lại lần sau không».
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Trung bình sáu tháng là 11 triệu, nhưng khoản thật sự về đều chỉ là 9 triệu mỗi tháng.
Hình trên cho thấy sáu tháng của một nhà: cột xanh là khoản về đều mỗi tháng, cột vàng là khoản chỉ về một lần ở tháng thứ hai. Nếu lấy trung bình sáu tháng để đại diện, em sẽ thấy mức thu cao hơn thực lực của những tháng không có khoản vàng. Kế hoạch chi cố định kéo dài nhiều tháng mà dựa vào con số trung bình ấy sẽ thiếu tiền ở những tháng cột vàng vắng mặt.
Vì sao tách ngay từ trạm Thu mà không đợi đến lúc chi
Các con số ở các trạm sau đều lấy từ trạm Thu. Nếu bảng thu trộn lẫn khoản về đều với khoản về một lần, thì bảng chi và bảng cân đối dựng trên nó sẽ lệch từ gốc, và lỗi chỉ lộ ra khi khoản một lần hết. Tách sớm là cách rẻ để tránh lỗi đó.
Thu thực nhận và thu theo giấy tờ (kiến thức bổ sung)
Một chi tiết nhỏ nhưng hay gây lệch: số tiền ghi trên giấy tờ thu nhập có thể khác số tiền thực về tài khoản, vì còn những khoản khấu trừ theo quy định. Khi lập kế hoạch chi, em dùng số thực nhận , tức số gia đình có thể tiêu được. Đây là kiến thức bổ sung, không nói tới tên khoản khấu trừ hay mức cụ thể, vì những điều ấy thay đổi theo quy định từng thời kì và từng người.
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: một hộ bán hàng theo mùa. Các tháng cao điểm thu 30 triệu đồng, các tháng thấp điểm thu 12 triệu đồng. Hộ sắp kí hợp đồng thuê mặt bằng với tiền thuê cố định mỗi tháng.
Hộ nên so tiền thuê hằng tháng với mức thu nào để quyết định có thuê nổi hay không?
Phòng lab 2 quay lại nhà chú Lộc: em kéo mức tăng chi cố định để xem khoản 12 triệu đồng một lần chống đỡ được bao lâu.