Giáo dục kinh tế và pháp luật 12: Pháp luật quốc tế, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm về pháp luật quốc tế theo bốn câu hỏi nối tiếp: ai, dựa vào đâu, nguyên tắc nào, giải quyết thế nào. Có 12 phòng lab tương tác, sổ tay 14…
LUKATO AI | GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 12 | PHÁP LUẬT QUỐC TẾ
AI | DỰA VÀO ĐÂU | NGUYÊN TẮC NÀO | GIẢI QUYẾT THẾ NÀO
Một vụ việc quốc tế
hỏi bốn câu theo thứ tự
và nhớ lớp luật trong nước chạy song song
Chủ quyền, điều ước, nguyên tắc, tòa án: bốn mảnh ấy chỉ khớp nhau khi có một trục chung. Bài giảng này lấy bốn câu hỏi nối tiếp làm trục. Khi gặp một vụ việc, em hỏi lần lượt ai tham gia, dựa vào đâu để nói về quyền và nghĩa vụ, hành vi ấy chạm nguyên tắc nào , và bất đồng được giải quyết thế nào . Dưới bốn câu ấy là một dải song song: pháp luật mỗi nước, nơi cam kết quốc tế được thực hiện. Chỗ nào là kiến thức bổ sung hay cách gom của LUKATO đều có ghi chú; nước và người trong ví dụ là hư cấu, còn con số trong lab chỉ để minh họa.
- 1 Nước lớn có tư cách pháp lí nhiều hơn nước nhỏ không, hay chỉ có sức ép nhiều hơn?
- 2 Ra tòa hay trọng tài có cần ai đồng ý trước không?
- 3 Đã kí công ước mà luật trong nước chưa phù hợp thì được hoãn thực hiện chưa?
4 câu hỏi
ai, dựa vào đâu, nguyên tắc nào, giải quyết thế nào, cùng một dải luật trong nước
12 lab
phân loại, thanh trượt, tìm lỗi, trình chiếu từng bước, ghép đôi, trò chơi, rẽ nhánh, bật tắt, xếp thứ tự
14 bẫy
mỗi bẫy là một thẻ lật, có mục và phòng lab riêng; bảng tra chéo ghi cả số bài
11 bài
10 chọn đáp án, 1 đúng sai bốn ý
01
Bản đồ chung
Một vụ việc quốc tế, bốn câu hỏi, và vì sao pháp luật quốc tế khác luật trong nước
Vịnh Sương Mù là vùng nước nằm giữa hai nước láng giềng. Mùa cá năm nay, tàu của hai nước chạm mặt liên tục; một bên nói vùng đánh bắt thuộc quyền của mình, bên kia phản đối. Cô giáo giao ba bạn phân tích vụ việc. Hạnh Dung đi tìm xem hai nước có cùng tham gia một văn bản chung nào không. Tùng Lâm chỉ hỏi: «Nước nào mạnh hơn thì nước ấy đúng, phải không?». Thục Anh thì đề nghị: «Đưa ra tòa ngay hôm nay.» Ba cách làm khác nhau, và mỗi cách chỉ chạm vào một mảnh của vụ việc. Bài này gom các mảnh ấy thành bốn câu hỏi hỏi theo thứ tự: ai là bên tham gia, dựa vào đâu để nói về quyền và nghĩa vụ, nguyên tắc nào cần đối chiếu, và giải quyết thế nào . Gặp vụ việc mới, em hỏi lần lượt bốn câu; câu nào còn bỏ trống thì ghi lại làm phần cần kiểm tra thêm. Tên nước, tên người và tên tổ chức trong bài là hư cấu; số liệu trong các phòng lab là số liệu minh họa.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ chung: bốn câu hỏi nằm ngang theo thứ tự nên hỏi, dải phía dưới nhắc rằng pháp luật mỗi nước chạy song song. Bấm vào một ô để xem mô tả và mục tương ứng.
Pháp luật quốc tế là gì
Pháp luật quốc tế là hệ thống các nguyên tắc và quy phạm do các chủ thể của pháp luật quốc tế thỏa thuận xây dựng, nhằm điều chỉnh quan hệ giữa chính các chủ thể ấy trong đời sống quốc tế (cách diễn đạt ở mức khái niệm). Chữ «thỏa thuận» là chỗ khác nền tảng so với pháp luật trong nước: không có một cơ quan nào đứng trên các quốc gia để ban hành luật cho họ, mà quy tắc chung hình thành khi các chủ thể cùng đồng ý với nhau.
Pháp luật quốc tế làm ba việc (cách gom của LUKATO để dễ nhớ). Một là đặt «luật chơi» cho quan hệ giữa các chủ thể, để mỗi bên biết mình được làm gì và phải làm gì. Hai là mở khung chung cho hợp tác, từ thương mại, biển, môi trường đến gìn giữ hòa bình. Ba là chỉ ra cách xử lí khi các bên bất đồng, theo hướng ưu tiên biện pháp hòa bình. Cũng vì vậy, pháp luật quốc tế không thay thế pháp luật của từng nước: hai hệ thống tồn tại song song, quốc gia vẫn có chủ quyền lập pháp trong lãnh thổ của mình.
So sánh nhanh hai hệ thống pháp luật
Tiêu chí
Pháp luật quốc gia
Pháp luật quốc tế
Ai xây dựng
Cơ quan có thẩm quyền của nhà nước ban hành
Các chủ thể của pháp luật quốc tế, trước hết là quốc gia, cùng thỏa thuận với nhau
Điều chỉnh quan hệ nào
Quan hệ giữa các chủ thể trong phạm vi một nước
Quan hệ giữa các chủ thể trong đời sống quốc tế
Bảo đảm thực hiện
Bộ máy nhà nước, có biện pháp cưỡng chế
Thiện chí của các chủ thể và các biện pháp họ áp dụng riêng hoặc cùng nhau; không có cơ quan lập pháp chung hay lực lượng cưỡng chế chung đứng trên các quốc gia
Quan hệ giữa hai hệ thống
Song song, không bị thay thế
Song song, không thay thế pháp luật quốc gia
Bảng nêu ý chính ở mức khái niệm. Cách chia tiêu chí trong bảng là cách trình bày của LUKATO để dễ so sánh, không phải một bảng có sẵn trong văn bản nào.
Bốn câu hỏi, hỏi theo thứ tự
Câu 1. AI?
Bên nào tham gia vụ việc và có tư cách của một chủ thể hay không: quốc gia có chủ quyền, hay tổ chức quốc tế do các quốc gia lập ra. Học ở mục 2 và mục 3.
Câu 2. DỰA VÀO ĐÂU?
Quyền và nghĩa vụ của các bên được ghi ở đâu: trong điều ước quốc tế đang ràng buộc họ, hay trong một tập quán quốc tế được thừa nhận. Học ở mục 4.
Câu 3. NGUYÊN TẮC NÀO?
Hành vi của các bên có phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc tế không: bình đẳng chủ quyền, không dùng vũ lực, hòa bình, không can thiệp, thiện chí. Học ở mục 5.
Câu 4. GIẢI QUYẾT THẾ NÀO?
Bất đồng được xử lí bằng biện pháp hòa bình nào, và biện pháp đó cần sự đồng ý của các bên ở mức nào. Học ở mục 6; mục 7 nối với pháp luật trong nước.
Tên gọi và thứ tự của bốn câu hỏi do LUKATO gom lại cho dễ dùng, chứ không phải danh sách nguyên văn của một văn bản nào. Một số ý trong bài được ghi rõ là cách gom của LUKATO hoặc kiến thức bổ sung ngay chỗ gặp, để em biết ý nào là cách trình bày riêng của bài này.
Nhóm của Hạnh Dung đã xác định hai bên là hai quốc gia có chủ quyền và đã tìm ra một công ước mà cả hai cùng tham gia. Theo thứ tự bốn câu hỏi, việc hợp lí cần làm tiếp theo là gì?
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Hai cách hiểu sai hay gặp. Một là coi bốn câu hỏi như bốn đoạn cần học thuộc riêng lẻ; thực ra chúng được hỏi nối tiếp, câu sau dùng kết quả của câu trước. Hai là tưởng pháp luật quốc tế giống một bộ luật lớn có cảnh sát riêng bắt buộc thi hành; bảng so sánh ở trên cho thấy quy tắc chung hình thành từ thỏa thuận và việc thực hiện dựa nhiều vào thiện chí của các chủ thể.
Cách dùng phòng lab
Chạm một thẻ rồi chạm tiêu đề của một ô để xếp, hoặc kéo thẻ vào ô (trên màn hình cảm ứng, hãy nắm vào chấm nhỏ ở đầu thẻ). Bấm «Chấm các thẻ đã xếp» để thấy thẻ đúng viền xanh, thẻ sai viền đỏ, kèm lời giải cho ba thẻ sai đầu. Phòng lab 1 luyện bẫy 1 và 2, và sẽ gặp lại ở mục 7 và mục 8.
Thử tay: áp bốn câu hỏi vào một dòng sông chung
Nước A và nước B cùng có chung một đoạn sông biên giới. Nước A xây một đập nước, nước B cho rằng nguồn nước về phía mình bị ảnh hưởng. Từ nhiều năm trước, hai nước đã cùng kí một thỏa thuận bằng văn bản về sử dụng dòng sông chung. Hãy trả lời bốn câu hỏi cho vụ việc này.
Gợi ý 1: câu AI và câu DỰA VÀO ĐÂU
Hai bên là hai quốc gia có chủ quyền, nên tư cách chủ thể đã rõ. Căn cứ để nói về quyền và nghĩa vụ là thỏa thuận bằng văn bản mà hai nước cùng kí, tức một điều ước.
Gợi ý 2: câu NGUYÊN TẮC NÀO
Hai nước đã tự nguyện kí thỏa thuận, nên điều cần đối chiếu trước hết là việc thực hiện nó với thiện chí. Nếu có lời đe dọa hay sức ép quân sự thì phải xét thêm nguyên tắc cấm dùng vũ lực.
Đáp án gợi ý: bốn câu trả lời
AI: hai quốc gia có chủ quyền. DỰA VÀO ĐÂU: thỏa thuận về dòng sông chung, một điều ước hai bên cùng ràng buộc. NGUYÊN TẮC NÀO: thiện chí thực hiện cam kết, cùng nguyên tắc giải quyết bất đồng hòa bình. GIẢI QUYẾT THẾ NÀO: nước B nêu vấn đề, hai bên trao đổi và đàm phán, nếu chưa xong thì tìm bên thứ ba hỗ trợ theo cách hai bên cùng chấp nhận. Chưa thể nói nước nào đúng khi chưa đọc nội dung thỏa thuận; đó là điều cần kiểm tra thêm.
Mục 2 mở câu hỏi AI với quốc gia: chủ quyền có hai mặt, các quốc gia bình đẳng với nhau, và chủ quyền không có nghĩa là tùy ý.
02
Câu hỏi 1, AI: quốc gia
Quốc gia là chủ thể cơ bản: chủ quyền có hai mặt, bình đẳng, và đi cùng nghĩa vụ
Tại một hội nghị quốc tế, phái đoàn nước Thạch Hải, một nước nhỏ, được xếp ngồi ở dãy cuối phòng. Một trợ lý trẻ thì thầm: «Nước mình bé, tiếng nói pháp lí chắc cũng nhẹ hơn.» Trưởng đoàn không trả lời ngay mà hỏi lại: «Khi nước mình cầm bút kí một hiệp định, tư cách của nước mình khác gì tư cách của nước ngồi ở dãy đầu?» Trợ lý lúng túng, vì cậu mới chỉ nghĩ đến chỗ ngồi, chưa nghĩ đến tư cách. Mục này xử lí câu hỏi AI ở bước đầu tiên: quốc gia là chủ thể cơ bản của pháp luật quốc tế vì điều gì, chủ quyền gồm những mặt nào, và vì sao nước lớn hay nước nhỏ vẫn đứng ngang nhau về mặt pháp lí nhưng chủ quyền lại không có nghĩa là muốn làm gì cũng được.
Quốc gia, chủ thể cơ bản
Trong pháp luật quốc tế, quốc gia là chủ thể cơ bản. Lí do nằm ở hai điều: quốc gia có chủ quyền nên tự mình kí kết điều ước, tự mình gia nhập hay rời một tổ chức; và chính các quốc gia là bên lập ra các tổ chức quốc tế liên chính phủ, nên quyền năng của tổ chức xuất phát từ ý chí của quốc gia. Vì vậy khi phân tích một vụ việc, em nên bắt đầu bằng việc xác định có quốc gia nào đứng sau các bên hay không.
Kiến thức bổ sung: bốn yếu tố của một quốc gia
Tài liệu pháp lí nêu quốc gia cần có dân cư ổn định, lãnh thổ xác định, chính phủ (bộ máy quản lí) và chủ quyền. Ý này là kiến thức bổ sung để em hình dung vì sao quốc gia có tư cách chủ thể; bài không đòi hỏi thuộc từng yếu tố và không dùng nó để chấm các phòng lab.
Chủ quyền quốc gia có hai mặt
Chủ quyền là quyền tối cao của quốc gia đối với lãnh thổ và công việc nội bộ của mình, đồng thời là quyền độc lập trong quan hệ đối ngoại. Hai mặt ấy nên đọc cùng nhau. Mặt trong : quốc gia tự đặt ra và áp dụng pháp luật trong lãnh thổ, tự tổ chức bộ máy, tự chọn con đường phát triển. Mặt ngoài : quốc gia tự quyết định việc đặt quan hệ với nước khác, kí điều ước nào, gia nhập tổ chức nào, mà không bên ngoài nào được ép buộc.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Ba ô nối nhau: mặt trong, mặt ngoài và giới hạn đi kèm. Giới hạn không làm mất chủ quyền; nó là phần nghĩa vụ mà quốc gia tự nhận khi tham gia quan hệ quốc tế.
Bình đẳng giữa các quốc gia
Các quốc gia khác nhau rất nhiều về diện tích, dân số và sức mạnh kinh tế, nhưng bình đẳng về chủ quyền nghĩa là về mặt pháp lí, mỗi quốc gia có tư cách chủ thể ngang nhau: cùng có quyền thương lượng, quyền đồng ý và quyền từ chối một điều khoản, cùng chịu nghĩa vụ đối với điều mình đã đồng ý. Sức mạnh thực tế có thể khiến một bên dễ thuyết phục hơn trên bàn đàm phán, nhưng không cho bên đó quyền buộc bên kia chấp nhận bằng sức ép trái pháp luật. Phòng lab 2 cho em kéo chênh lệch quy mô giữa hai nước để xem điều gì đổi và điều gì không đổi.
Trong một cuộc họp, đại biểu nước lớn nói với đại biểu nước nhỏ: «Nền kinh tế nước chúng tôi gấp mười lần nước bạn, nên ý kiến của nước bạn chỉ để tham khảo.» Nhận xét nào về câu nói này đúng?
Chỗ dễ nhầm ở bình đẳng
Dễ gộp hai thứ: «bình đẳng về tư cách pháp lí» và «ngang nhau về sức mạnh». Bình đẳng chủ quyền chỉ nói về vế đầu. Nó không có nghĩa là các nước có ảnh hưởng thực tế như nhau, và cũng không có nghĩa là nước nhỏ được miễn nghĩa vụ. Phòng lab 2 tách hai thứ này bằng hai nhóm cột.
Cách dùng phòng lab 2
Kéo hai thanh trượt để đổi quy mô nền kinh tế (điểm minh họa) của nước A và nước B, đọc cột «sức ép thực tế» và cột «tư cách pháp lí», rồi chọn nhận định em cho là đúng và bấm «Ghi nhận quan sát». Muốn lab được tính, hãy kéo chênh lệch từ 50 điểm trở lên rồi chọn đúng nhận định. Phòng lab này luyện bẫy 3.
Chủ quyền đi cùng nghĩa vụ
Từ hai mặt của chủ quyền, nhiều người suy ra rằng đã có chủ quyền thì quốc gia muốn làm gì cũng được. Cách hiểu đúng ngược lại: chủ quyền của một nước tồn tại bên cạnh chủ quyền của các nước khác, nên nó đi cùng nghĩa vụ tôn trọng chủ quyền của quốc gia khác và tôn trọng pháp luật quốc tế . Khi một quốc gia tự nguyện kí một điều ước, đó là cách nước ấy dùng quyền độc lập đối ngoại của mình để nhận một nghĩa vụ; từ lúc có hiệu lực, nghĩa vụ ấy không thể rút bỏ chỉ vì thấy bất tiện. Vì thế «tôi có chủ quyền» không phải là câu trả lời cho câu hỏi «tôi có phải thực hiện cam kết đã kí không».
Hai ý trên khớp nhau. Bình đẳng nói rằng một nước không có quyền ép nước khác; nghĩa vụ nói rằng mỗi nước phải tự kiềm chế để không ép nước khác. Tư cách chủ thể mạnh ở chỗ nó có hai chiều: được hưởng và phải chịu.
Cách dùng phòng lab 3
Bấm vào những câu em cho là sai để đánh dấu, bấm lại để bỏ dấu, rồi bấm «Chấm các câu đã đánh dấu». Lab này chỉ tính khi đánh dấu đúng ba câu sai và không đánh dấu nhầm câu đúng nào. Phòng lab 3 luyện bẫy 4.
Thử tay: chủ quyền hay lấn quyền