Giáo dục kinh tế và pháp luật 11: Ý tưởng, năng lực và đạo đức kinh doanh, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm Giáo dục kinh tế và pháp luật 11 về ý tưởng, năng lực và đạo đức kinh doanh: chiếc phễu năm cổng và bốn tấm kính, cách hình thành ý…
LUKATO AI · GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 11 · Ý TƯỞNG, NĂNG LỰC VÀ ĐẠO ĐỨC KINH DOANH
Ý TƯỞNG · KHẢ THI · NĂNG LỰC · ĐẠO ĐỨC · NĂM CỔNG
Từ một ý tưởng đến một quyết định:
năm cổng phải đi qua
và bốn tấm kính để nhìn
Ý tưởng, năng lực và đạo đức kinh doanh dễ bị học thành ba danh sách rời: nguồn của ý tưởng, tiêu chí đánh giá, rồi một dãy phẩm chất «nên có». Bài giảng này nối chúng bằng một chiếc phễu. Một ý tưởng đi qua năm cổng: nảy ý tưởng , sàng lọc , đánh giá khả thi , xét năng lực người làm , rồi xét ranh giới đạo đức . Ở cổng nào em cũng nhìn qua cùng bốn tấm kính: KHÁCH, SỨC, LỜI và ĐÚNG. Phần nào là kiến thức bổ sung đều được ghi rõ; tên người, quán và nhóm trong bài là hư cấu, còn số liệu trong lab là số liệu minh họa.
- ① Một ý tưởng nghe rất hay đã đủ để bắt tay làm chưa, và nên đem nó ra thử bằng những tiêu chí nào?
- ② Người kinh doanh cần những năng lực và phẩm chất nào, và chúng có phải thứ sinh ra đã có?
- ③ Khi có một đường tắt làm tăng lợi nhuận nhưng làm thiệt người khác, đạo đức kinh doanh nói gì, và nó có ích gì cho chính người kinh doanh?
5 cổng
năm chặng của một ý tưởng, mỗi chặng nhìn qua bốn tấm kính
11 lab
phân loại, bật tắt, thanh trượt, tìm lỗi, rẽ nhánh, ghép đôi, phân bổ, trò chơi
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
8 bài
6 chọn đáp án, 1 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Năm cổng, bốn tấm kính và một câu hỏi cuối phễu
Câu lạc bộ khởi nghiệp của lớp 11A3 (hư cấu) có một buổi họp rất sôi nổi: mỗi bạn mang một ý tưởng và mỗi bạn chọn ý tưởng của mình theo một kiểu khác nhau. Hạnh chọn vì «mình thích làm hoa vải, làm xong là vui cả ngày». Sơn chọn vì «hai bạn cùng trọ than phải đi xa mới photo được giấy tờ». Đào chọn vì đã tính xong trong bảng: mỗi bó bán ra lãi 12 nghìn đồng. Lâm chọn vì «quán bên kia đường làm món này, đông khách lắm». Bốn lí do nghe đều có phần hợp lí, nhưng mỗi lí do mới nhìn vào một phía: sở thích của người làm, nhu cầu của người mua, con số lãi, hay thành công của người đi trước. Cô Thục, người cố vấn của câu lạc bộ, không nói ý nào hay hay dở. Cô vẽ lên bảng một chiếc phễu và hỏi: «Ý tưởng của các em đã đi qua những cổng nào rồi?» Bài này đặt các khái niệm của bài lên đúng chiếc phễu ấy: ý tưởng kinh doanh, cơ hội kinh doanh và việc đánh giá tính khả thi, năng lực và phẩm chất của người kinh doanh, rồi đạo đức kinh doanh. Gặp tình huống lạ, em tìm xem ý tưởng đang đứng ở cổng nào, rồi nhìn qua cả bốn tấm kính; tấm kính nào chưa nhìn thì đó là chỗ cần xem lại.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ chung: năm cổng ở hàng ngang trên, bốn tấm kính ở bốn hàng bên dưới. Bấm vào một cổng hoặc một tấm kính để đọc mô tả ngắn và biết nó được học ở mục nào.
Bốn tấm kính, nhìn ở mỗi cổng
Bốn tấm kính đặt bốn câu hỏi về cùng một ý tưởng. KHÁCH hỏi có người cần điều này không, đông hay ít, và họ có khả năng trả tiền không. SỨC hỏi mình có làm nổi không: vốn, người, cơ sở vật chất, kĩ thuật, thời gian và năng lực của người làm. LỜI hỏi thu có hơn chi không và nếu có chuyện bất lợi thì mình chịu được đến đâu. ĐÚNG hỏi việc này có hợp pháp luật, có trung thực và có làm hại ai không. Cách chia năm cổng và bốn tấm kính là cách học của LUKATO, không phải một danh sách có sẵn trong văn bản pháp luật; các ô trong bảng dưới đây gom những ý quen thuộc của bài vào khung ấy. Đọc bảng theo hàng để thấy việc của mỗi cổng, đọc theo cột để thấy một tấm kính đi suốt hành trình.
Cổng
KHÁCH
SỨC
LỜI
ĐÚNG
1 · NẢY Ý TƯỞNG
Quan sát ai đang thiếu gì, gặp khó khăn gì
Nhìn thế mạnh, sở thích, kinh nghiệm của mình
Hình dung ai sẽ trả tiền cho điều gì
Không nghĩ tới việc trái luật hay làm hại người
2 · SÀNG LỌC
Gạch ý tưởng không thấy ai cần
Gạch ý tưởng quá sức ở thời điểm này
Gạch ý tưởng khó có lãi
Gạch ý tưởng vi phạm pháp luật
3 · ĐÁNH GIÁ KHẢ THI
Quy mô khách, khả năng chi trả, đối thủ
Vốn, nhân lực, cơ sở vật chất, công nghệ, thời gian
Doanh thu, chi phí, lợi nhuận; nhận diện và phòng ngừa rủi ro
Giấy phép, quy định liên quan
4 · NĂNG LỰC
Hiểu khách, giao tiếp, thương lượng
Tổ chức, quản lí, ra quyết định
Tính toán, chấp nhận và xử lí rủi ro
Trung thực, trách nhiệm, kiên trì
5 · RANH GIỚI ĐẠO ĐỨC
Nói đúng về hàng hóa, giữ lời hứa với khách
Tôn trọng người lao động, hợp tác công bằng với đối tác
Uy tín và niềm tin lâu dài, phát triển bền vững
Tuân thủ pháp luật, cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ môi trường
Bảng nêu nội dung chính của mỗi ô. Cả bốn tấm kính đều được nhìn ở mỗi cổng, kể cả khi mục học nhấn mạnh riêng một hai tấm. Cách đặt tên bốn tấm kính và cách xếp chúng thành bảng là cách học của LUKATO.
Ý tưởng kinh doanh và người kinh doanh
Ý tưởng kinh doanh là những suy nghĩ, dự định mang tính sáng tạo và khả thi của cá nhân hay tổ chức về sản phẩm, dịch vụ hoặc cách thức làm ra và bán chúng để đáp ứng một nhu cầu và tạo lợi nhuận. Hai chữ «sáng tạo» và «khả thi» chỉ hai việc còn phải làm: tìm điểm mới ở mục 2, và kiểm tra khả năng thực hiện ở mục 3 và mục 4. Ý tưởng chưa phải là một việc đã làm: nó mới nằm trong đầu và trên giấy. Người kinh doanh là người (hay tổ chức) đứng ra tạo lập và vận hành hoạt động sản xuất, kinh doanh để thu lợi nhuận, và vì thế phải tự gánh phần rủi ro của quyết định mình đưa ra. Chiếc phễu trong bài là con đường để ý tưởng trở thành quyết định có căn cứ; người đi trên con đường ấy là người kinh doanh, nên hai nửa của bài, ý tưởng và con người, không tách rời nhau.
Vì sao ranh giới đạo đức nằm ở cổng cuối mà vẫn nhìn từ đầu
Ranh giới đạo đức được xét sau cùng vì lúc ấy ý tưởng đã có khách, có sức, có lãi để mà phải chọn cách làm. Nhưng tấm kính ĐÚNG đã có mặt từ cổng đầu tiên: một ý tưởng trái luật không cần chờ tới cổng cuối mới bị gạch. Vì thế phễu là một vòng: sau khi quyết định và làm, những gì em rút ra sẽ quay lại làm thay đổi cách em nảy ý tưởng lần sau.
Từ điển một dòng: đưa chuột hoặc chạm vào chữ gạch chân
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
ý tưởng kinh doanh
Điều mình định làm, mới ở trong đầu và trên giấy
cơ hội kinh doanh
Điều kiện thuận lợi để ý tưởng thành việc làm có lãi
tính khả thi
Làm được thật, xét theo bốn tấm kính
nguồn lực
Thứ mình có để làm: vốn, người, kĩ thuật, thời gian
3, 5
rủi ro
Khả năng xảy ra điều bất lợi
năng lực
Làm tốt một việc nhờ biết và quen tay; rèn được
phẩm chất
Nét tốt bền trong cách ứng xử, như trung thực, kiên trì
đạo đức kinh doanh
Chuẩn mực ứng xử đúng đắn khi làm kinh doanh
6, 7
bên liên quan
Những ai được lợi hoặc chịu thiệt từ quyết định của mình
6, 7
điểm hòa vốn
Mức bán mà thu vừa bằng chi
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: khi bàn ý tưởng, Đào nói: «Mình đã tính, mỗi bó hoa vải bán ra lãi 12 nghìn đồng; cứ bán 100 bó mỗi tháng là lãi 1.200 nghìn đồng.» Hãy chọn trước, rồi mở phòng lab.
Lời nói của Đào trả lời cho tấm kính nào, và nó còn bỏ ngỏ điều gì?
Cách dùng phòng lab
Xếp từng thẻ bằng cách chạm thẻ rồi chạm ô, hoặc kéo thẻ (nắm vào phần chấm ở đầu thẻ nếu dùng màn hình cảm ứng) thả vào ô. Sau khi bấm «Chấm các thẻ đã xếp», thẻ đúng viền xanh và thẻ sai viền đỏ; dòng kết luận giải thích ba thẻ sai đầu tiên. Phòng lab này luyện bẫy 1, sẽ gặp lại ở mục 3.
Thử tay: dùng bốn tấm kính cho một quán cà phê sách
Chú Bảy về hưu, có sẵn một gian nhà mặt phố nhỏ và rất mê sách. Chú muốn mở một quán cà phê sách ở con phố có hai trường học và một chợ nhỏ. Chú nói: «Nhà mình có sẵn, tốn tiền sắm kệ và máy pha thôi, rồi sẽ ổn.» Hãy dùng bốn tấm kính để chỉ ra điều đã rõ và điều còn bỏ ngỏ.
Gợi ý 1 · SỨC và LỜI
Gian nhà có sẵn là một phần nguồn lực nên kính SỨC đã sáng ở phần mặt bằng, nhưng người pha chế, người trông quán và vốn mua sách chưa được nhắc tới. Câu «tốn tiền sắm kệ và máy pha thôi» chưa phải là một phép tính chi phí, nên LỜI còn bỏ ngỏ.
Gợi ý 2 · KHÁCH và ĐÚNG
Con phố có hai trường và chợ cho thấy có người qua lại, nhưng người qua lại chưa chắc là người ngồi lại, gọi nước và đọc sách. Về ĐÚNG, quán có bán đồ uống nên còn các điều kiện liên quan tới kinh doanh đồ uống mà chú cần tìm hiểu (kiến thức bổ sung, mức độ cụ thể tùy địa phương).
Đáp án · bốn tấm kính
KHÁCH: có nhiều người qua lại nhưng chưa biết bao nhiêu người sẽ ngồi lại và trả bao nhiêu; cần hỏi thử hoặc đếm thử. SỨC: mặt bằng là thế mạnh; còn thiếu người pha chế, người trông quán, vốn sách. LỜI: cần cộng chi phí thật (kệ, máy, sách, điện, nước, người làm) và ước chừng doanh thu. ĐÚNG: tìm hiểu các điều kiện liên quan trước khi mở. Cái «rồi sẽ ổn» của chú Bảy mới nhìn một góc; ý tưởng chưa sai, mới là chưa đi hết phễu.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Dễ chọn ý tưởng bằng một tấm kính: thích thì làm (SỨC), nghe nói có người cần thì làm (KHÁCH), tính ra có lãi thì làm (LỜI), người khác làm được thì mình làm (bắt chước). Bản đồ cho thấy hai điều khác. Một là mỗi tấm kính trả lời một loại câu hỏi, và thiếu tấm nào thì ý tưởng có thể lọt qua với đúng loại lỗi mà tấm kính ấy sinh ra để chặn. Hai là không có tấm kính nào đứng thay cho tấm kính khác: lãi cao không bù được cho việc trái luật.
Mục 2 mở cổng đầu tiên: ý tưởng kinh doanh đến từ đâu, và vì sao một nhu cầu chưa được đáp ứng mới là điểm bắt đầu của cơ hội.
02
Cổng 1 · Nảy ý tưởng · KHÁCH và SỨC nhìn vào đầu vào
Ý tưởng kinh doanh đến từ đâu, và vì sao chưa phải là cơ hội
Ngõ trọ gần trường có chừng năm chục phòng. Nhiều chiều có người dừng xe trước tiệm tạp hóa đầu ngõ, hỏi mua một cái ổ cắm kéo dài hoặc một chiếc đèn bàn nhỏ rồi ra về vì tiệm hết hàng. Cùng đứng ở đầu ngõ, ba bạn trong câu lạc bộ thấy ba điều khác nhau. Sơn thấy người ta thiếu đồ dùng cần gấp và nghĩ tới một quầy nhỏ bán đúng những món ấy. Mận thấy nhiều người thuê trọ ở lại không quá một hai học kì nên nghĩ tới việc cho thuê đồ dùng theo tuần thay vì bán. Hạnh thấy tiệm tạp hóa đang bán đèn bàn kiểu cũ rất nặng và nghĩ tới một mẫu đèn gấp gọn, làm từ vật liệu tái chế mà em đã từng làm ở nhà. Một cảnh, ba ý tưởng, và ba ý tưởng ấy đến từ ba nguồn khác nhau. Biết ý tưởng đến từ đâu có hai cái lợi: em biết cách tìm chúng khi cần, và em biết ý tưởng ấy đã được nhìn qua tấm kính nào rồi, còn thiếu tấm nào. Mục này đi qua cổng đầu tiên của phễu và dừng ở một điểm dễ nhầm: một ý tưởng, kể cả khi bắt đầu từ nhu cầu có thật, vẫn chưa phải là một cơ hội kinh doanh đã được kiểm chứng.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bốn nguồn hình thành ý tưởng: nhu cầu của người khác, thế mạnh của bản thân, điều kiện xung quanh và việc cải tiến cái đã có. Bốn nguồn có thể chồng lên nhau ở cùng một ý tưởng.
Bốn nguồn ý tưởng
Nhu cầu của người khác
Nhu cầu chưa được đáp ứng, hoặc đang được đáp ứng chưa tốt: người ta phải đi xa, chờ lâu, trả nhiều hơn cần thiết hay gặp khó khăn trong sinh hoạt, học tập, làm việc. Câu hỏi gợi ý là «ai đang thiếu gì, gặp khó khăn gì?». Sơn nhìn thấy cảnh khách ra về vì hết hàng là đang dùng nguồn này.
Thế mạnh của bản thân
Sở thích, kĩ năng, kiến thức và kinh nghiệm của người làm. Một ý tưởng bắt nguồn từ thế mạnh có thể dễ bền hơn vì người làm có sẵn nền để học tiếp, nhưng nó vẫn phải trả lời câu hỏi «ai cần?». Hạnh biết làm đồ từ vật liệu tái chế nên dùng nguồn này.
Điều kiện xung quanh
Tài nguyên, sản vật, nghề truyền thống của địa phương, hay công nghệ và xu hướng xã hội đang xuất hiện. Câu hỏi gợi ý là «quanh mình có gì mà ít người khai thác?». Một vườn cây ăn trái có phần vỏ thừa mỗi mùa là ví dụ về điều kiện xung quanh.
Cải tiến cái đã có
Quan sát sản phẩm, dịch vụ đang bán rồi tìm chỗ làm tốt hơn, tiện hơn, rẻ hơn, hoặc kết hợp hai thứ vốn rời nhau. Câu hỏi gợi ý là «cái đang bán có chỗ nào làm tốt hơn?». Mận chuyển từ bán sang cho thuê là một cách cải tiến cách thức kinh doanh.
Cách gom thành bốn nguồn là của LUKATO để dễ nhớ, không phải một danh mục cố định; còn có thể kể thêm những cách nhìn khác. Một ý tưởng có thể đến từ hơn một nguồn, vì thế khi gặp một tình huống hãy chọn nguồn thể hiện rõ nhất.
Mới mẻ không có nghĩa là chưa ai nghĩ ra
Một ý tưởng kinh doanh tốt được nhìn qua bốn thuộc tính: tính sáng tạo (mới mẻ, độc đáo ở một chỗ nào đó), tính hữu dụng (giải quyết một nhu cầu có thật), tính khả thi (làm được trong điều kiện của mình) và lợi thế cạnh tranh (có lí do để khách chọn mình thay vì nơi khác). Thuộc tính đầu tiên dễ bị hiểu quá tay: nhiều bạn nghĩ rằng ý tưởng kinh doanh phải là một phát minh, nếu đã có người bán thì không còn gì để làm. Quan sát ở ngõ trọ cho thấy điều khác. Tiệm tạp hóa đã bán đèn bàn, nhưng việc đèn nặng, cồng kềnh và đắt vẫn để lại một khoảng trống cho người làm tốt hơn một chút. Cái «mới» của một ý tưởng có thể nằm ở ba chỗ: sản phẩm khác đi, cách bán khác đi, hoặc nhóm khách được phục vụ khác đi. Vì vậy, nghe tin «nơi khác đã có người làm» không nên là lí do dừng ngay; nó là lí do để hỏi tiếp «mình làm khác hay tốt hơn ở chỗ nào, và khách ở đây có cần cách làm ấy không?». Ngược lại, thấy người khác đông khách rồi chép y nguyên thì mình chưa có lợi thế cạnh tranh nào, vì chưa trả lời được câu hỏi vì sao khách sẽ chọn mình.