Giáo dục kinh tế và pháp luật 12: Quyền và nghĩa vụ của công dân về kinh tế, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm về quyền và nghĩa vụ của công dân trong hoạt động kinh tế: tự do kinh doanh, sở hữu tài sản, thuế, giao dịch, tài nguyên và môi trường…
LUKATO AI | GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 12
QUYỀN | NGHĨA VỤ | GIỚI HẠN | TRÁCH NHIỆM
Mỗi hoạt động kinh tế
đi qua bốn câu hỏi
và dừng ở ranh giới của quyền
Quyền và nghĩa vụ của công dân về kinh tế dễ bị học thành những mục rời nhau: tự do kinh doanh, sở hữu tài sản, thuế, giao dịch, môi trường. Bài giảng này nối chúng bằng một cách nghĩ gồm bốn bước: quyền , nghĩa vụ , giới hạn và trách nhiệm . Bốn bước và năm vùng là cách gom riêng của LUKATO; phần nào là kiến thức bổ sung đều được ghi rõ. Tên người và cơ sở kinh doanh là hư cấu, còn số liệu trong lab là số liệu minh họa.
- 1 Pháp luật cho em mở cửa hàng, nhưng ai vạch ra ranh giới của việc ấy?
- 2 Tài sản của em và tài sản em đang giữ hộ khác nhau ở quyền nào?
- 3 Khi vượt ranh giới, hậu quả đến từ ai và theo cách nào?
4 bước
Q, N, G, T cho từng tình huống
12 lab
phân loại, rẽ nhánh, ghép đôi, tìm lỗi, thanh trượt, xếp thứ tự, công tắc, trò chơi, từng bước
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và phòng lab; nhiều bẫy có bài để quay lại luyện
12 bài
9 chọn đáp án, 2 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Một hoạt động kinh tế, bốn câu hỏi và năm vùng kiến thức
Ba người cùng thuê mặt bằng ở một dãy phố để mở tiệm in và đóng sách nhỏ. Anh Khải nói: «Tiệm của tôi, tôi làm gì chẳng được». Chị Oanh nói: «Luật chỉ có cấm đoán, cứ mở cửa rồi tính sau». Bạn Bảo, người phụ việc, lại ghi ra giấy vài câu hỏi và dán lên tường. Ba tháng sau, mỗi người gặp những việc riêng, và chỉ Bảo xử lí được từng việc bằng cùng một cách nghĩ. Bài giảng này chọn cách nghĩ của Bảo. Các câu hỏi ấy được gom thành bốn bước, trình bày sau phần dự đoán dưới đây; văn bản pháp luật không liệt kê theo cách này, đây là cách chia riêng của LUKATO. Mỗi mục sau lấy một vùng kiến thức rồi cho bốn bước đi qua.
Dự đoán trước khi đọc tiếp: câu «Tiệm của tôi, tôi làm gì chẳng được» của anh Khải bỏ sót điều gì?
Quyền và nghĩa vụ là hai mặt của cùng một hoạt động
Quyền và nghĩa vụ xuất hiện cùng nhau trong một hoạt động. Khi mở cơ sở kinh doanh, em được chọn ngành nghề (quyền) và đồng thời phải kinh doanh đúng ngành nghề đã đăng kí (nghĩa vụ). Khi sở hữu một tài sản, em được dùng nó (quyền) nhưng không được dùng theo cách làm hại người khác (giới hạn). Nghĩa vụ không phải phần phạt gắn thêm vào quyền; nó là điều kiện để quyền của nhiều người cùng tồn tại trong một xã hội.
Quyền và nghĩa vụ về kinh tế là những quyền và nghĩa vụ phát sinh khi công dân tham gia hoạt động sản xuất, kinh doanh, giao dịch và sử dụng tài sản, tài nguyên. Chủ đề này có năm vùng, trình bày ở bảng sau.
Vùng
Điều em được làm (quyền)
Điều em phải làm hoặc không được làm (nghĩa vụ)
Mục
Kinh doanh
Tự chọn ngành nghề, hình thức và quy mô trong phạm vi pháp luật không cấm
Đăng kí, đáp ứng điều kiện của ngành có điều kiện, kinh doanh đúng ngành đã đăng kí
Tài sản
Chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản hợp pháp và được bảo vệ khi bị xâm phạm
Tôn trọng tài sản và quyền của người khác; chấp hành quyết định thu hồi hợp pháp
Thuế
Được hướng dẫn, được giữ bí mật thông tin, được khiếu nại (kiến thức bổ sung)
Ghi chép, kê khai trung thực, nộp đủ và đúng hạn
Giao dịch, cạnh tranh, người tiêu dùng
Tự do thỏa thuận hợp đồng; cạnh tranh bằng chất lượng, giá và dịch vụ
Thiện chí, trung thực; không xâm phạm sở hữu trí tuệ; cung cấp thông tin đúng cho khách
Tài nguyên và môi trường
Khai thác, sử dụng tài nguyên theo quy định; sống trong môi trường trong lành
Bảo vệ môi trường, xử lí chất thải đúng quy định, khai thác trong khả năng tái tạo
Hai điểm cần lưu ý. Một là mục 7 bàn về trách nhiệm pháp lí, dùng chung cho cả năm vùng. Hai là ô quyền của vùng thuế là kiến thức bổ sung.
Bốn bước và cách đọc bản đồ
Bốn bước là bốn câu hỏi đặt ra theo thứ tự cho từng tình huống kinh tế. Q hỏi: pháp luật cho em làm gì và bảo vệ em điều gì. N hỏi: đi kèm với quyền ấy, em phải làm hoặc không được làm gì. G hỏi: quyền ấy kết thúc ở đâu, điều gì nằm ngoài phạm vi của nó (ngành bị cấm, quyền của người khác, lợi ích công cộng). T hỏi: nếu em vượt ranh giới hoặc bỏ nghĩa vụ thì phải chịu hậu quả gì. Em có thể bấm vào từng ô của bản đồ dưới đây để đọc mô tả.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Hàng trên là bốn bước; hàng dưới là năm vùng kiến thức. Bấm hoặc chạm vào một ô để xem mô tả và biết nó nằm ở mục nào.
MÔ TẢ
Bấm hoặc chạm vào một ô trên bản đồ để đọc mô tả ngắn.
Q Người này được làm hoặc được hưởng điều gì?
N Cùng lúc đó họ phải làm hoặc không được làm điều gì?
G Quyền kết thúc ở đâu, phần nào nằm ngoài quyền?
T Vượt giới hạn hoặc bỏ nghĩa vụ thì chịu gì?
Cách dùng phòng lab 1
Chạm một thẻ rồi chạm một ô để xếp, hoặc kéo thẻ (trên màn hình cảm ứng, nắm vào phần chấm ở đầu thẻ). Bấm «Chấm các thẻ đã xếp»: thẻ đúng viền xanh, thẻ sai viền đỏ, dòng kết luận giải thích ba thẻ sai đầu tiên. Chuyển một thẻ sau khi chấm thì kết quả cũ được xóa.
Thử tay: bốn bước cho một quầy đồ ăn vặt trước cổng trường
Cô Ngọc định bán đồ ăn vặt trước cổng một trường học. Cô nói: «Bán đồ ăn là việc của tôi, miễn có khách». Hãy viết bốn câu Q, N, G, T cho tình huống này rồi mở gợi ý để đối chiếu.
Gợi ý 1
Q: cô được chọn bán loại đồ ăn nào trong số những ngành nghề, mặt hàng mà pháp luật không cấm, và được pháp luật bảo vệ khi bị cản trở trái luật. N: đồ ăn đưa đến tay học sinh thì phải bảo đảm an toàn cho người ăn, và cô phải thực hiện các việc pháp luật đặt ra với người bán hàng ăn.
Gợi ý 2
G: cô không được bán mặt hàng bị cấm; nơi đặt quầy và giờ bán còn phải theo quy định về trật tự chung, nên quyền chọn chỗ không rộng như cô nghĩ. T: nếu bán đồ ăn gây hại cho người dùng thì phải bồi thường cho người bị thiệt hại, có thể bị xử phạt hành chính, và nghiêm trọng hơn nữa thì còn bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Đáp án
Q là chọn mặt hàng hợp pháp và được bảo vệ khi bị cản trở trái luật; N là bảo đảm an toàn cho người ăn và làm đủ thủ tục của người bán; G là mặt hàng cấm và quy định về nơi bán nằm ngoài quyền; T là bồi thường và xử lí nếu gây hại. Câu «miễn có khách» chỉ thể hiện một phần của Q, vì có khách mua không làm cho điều trái luật thành hợp pháp.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Dễ học bốn bước như bốn ô rời nhau rồi thuộc từng ô. Thực ra các bước nối với nhau: nghĩa vụ và giới hạn cho biết quyền rộng đến đâu, còn trách nhiệm chỉ xuất hiện khi ranh giới bị vượt hoặc nghĩa vụ bị bỏ. Một câu trả lời chỉ có Q là câu trả lời thiếu ba bước. Cũng đừng hiểu T là thứ chỉ để dọa; T là cách pháp luật bảo vệ người đã bị xâm phạm.
Mục 2 mở vùng kinh doanh: quyền chọn ngành nghề và ba trạm cần đi qua trước khi bán hàng.
02
Vùng kinh doanh
Tự chọn nghề kinh doanh và ba trạm phải đi qua trước khi bán
Chị Diễm có một chiếc máy ép và tay nghề làm nến thơm. Anh Lộc thì muốn mở nhà thuốc vì quen vài người trong nghề. Cùng nghe câu «công dân có quyền tự do kinh doanh», nhưng hai người đứng trước hai con đường khác nhau, và có một con đường thứ ba mà không ai được bước vào dù có vốn và có khách. Điều khiến ba con đường khác nhau không nằm ở sự rộng hẹp của quyền mà ở loại ngành nghề đứng sau tên gọi chung «kinh doanh». Mục này đặt ba con đường lên cùng một sơ đồ gồm ba trạm, rồi cho bốn bước Q, N, G, T đi qua vùng kinh doanh.
Quyền tự do kinh doanh gồm những lựa chọn nào
Hiến pháp ghi nhận quyền tự do kinh doanh trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm. Quyền tự do kinh doanh thể hiện ở nhiều lựa chọn: chọn ngành nghề; chọn hình thức tổ chức, chẳng hạn hộ kinh doanh hay doanh nghiệp; chọn quy mô và địa bàn; chọn đối tác và khách hàng; kí hợp đồng; huy động vốn theo quy định. Cách liệt kê các lựa chọn này là kiến thức bổ sung, rút từ pháp luật về doanh nghiệp và đầu tư.
Hai chữ quan trọng của quy định ấy là «pháp luật không cấm». Với công dân và người kinh doanh, nguyên tắc chung là được làm những gì pháp luật không cấm; với cơ quan nhà nước thì ngược lại, chỉ được làm trong phạm vi pháp luật cho phép (kiến thức bổ sung). Vì vậy câu hỏi đầu tiên của người mới kinh doanh không phải «mình có thích ngành này không» mà là «ngành này pháp luật có cấm không, và có đặt điều kiện gì không».
Dự đoán: bạn Lâm đã có đăng kí hộ kinh doanh đồ gia dụng và muốn thêm dịch vụ khám chữa bệnh tại nhà, một ngành pháp luật đặt điều kiện. Bạn chưa có chứng chỉ hành nghề. Điều nào đúng?
Ba trạm trước khi bán: cách gom của LUKATO
Trạm 1, ngành có bị cấm không. Pháp luật có danh mục ngành nghề cấm kinh doanh, chẳng hạn kinh doanh chất ma túy hay mua bán người. Gặp ngành bị cấm thì quyền tự do kinh doanh không bao gồm ngành ấy; không có thủ tục nào biến nó thành hợp pháp. Trạm 2, ngành có điều kiện không. Có những ngành pháp luật không cấm nhưng ảnh hưởng đến sức khỏe, an toàn hoặc trật tự xã hội nên đặt điều kiện, chẳng hạn kinh doanh dược hay kinh doanh vận tải hành khách bằng ô tô. Điều kiện có thể là giấy phép, chứng chỉ hành nghề hoặc yêu cầu về cơ sở vật chất, tùy từng ngành. Trạm 3, đã đăng kí chưa. Người kinh doanh đăng kí với cơ quan có thẩm quyền theo hình thức phù hợp, rồi kinh doanh đúng ngành nghề đã đăng kí; muốn thêm ngành thì đăng kí bổ sung.
Thứ tự ba trạm là cách sắp xếp của LUKATO để dễ nghĩ; thủ tục thực tế của từng ngành có thể sắp xếp khác. Một số hoạt động buôn bán nhỏ lẻ theo quy định không bắt buộc đăng kí hộ kinh doanh, nhưng vẫn phải tuân thủ các quy định về an toàn, thuế và các nghĩa vụ khác; muốn biết chính xác, em cần hỏi cơ quan quản lí hoặc người làm nghề.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Ba trạm và việc phải làm khi chưa qua được trạm. Ngành bị cấm không có đường đi tiếp; ngành có điều kiện cần đủ điều kiện rồi mới hoạt động; ngành không bị cấm thì đăng kí theo hình thức phù hợp, trừ hoạt động nhỏ lẻ mà quy định không bắt buộc.
Bốn bước cho vùng kinh doanh
Q QUYỀN
Chọn ngành nghề, hình thức, quy mô, đối tác trong phạm vi pháp luật không cấm; được pháp luật bảo vệ khi bị cản trở trái luật.
N NGHĨA VỤ
Đăng kí, đáp ứng điều kiện của ngành có điều kiện, kinh doanh đúng ngành đã đăng kí, làm các nghĩa vụ ở những mục sau (thuế, người tiêu dùng, môi trường).
G GIỚI HẠN
Ngành bị cấm nằm ngoài quyền; ngành có điều kiện chỉ nằm trong quyền khi đủ điều kiện; quyền của người khác và lợi ích công cộng.
T TRÁCH NHIỆM
Kinh doanh ngành cấm hoặc thiếu điều kiện có thể bị xử phạt, buộc dừng hoạt động; gây hại cho người khác thì phải bồi thường.
Cách dùng phòng lab 2
Chọn một dự án ở dòng nút phía trên, rồi ở mỗi ngã rẽ chọn một phương án và đọc ngay hậu quả. Chọn sai thì dự án dừng ở «chưa đạt» đến khi em bấm «Làm lại tình huống này». Lab hoàn thành khi cả bốn dự án đang «đạt».
Thử tay: hai cửa hàng cùng bán đồ dùng cho bé
Chị Thục mở cửa hàng bán quần áo và đồ chơi trẻ em theo đúng ngành đã đăng kí. Sau nửa năm chị thấy sữa bột cho bé bán chạy nên nhập thêm để bán. Chị nói: «Tôi có đăng kí rồi, bán thêm một mặt hàng nữa thì có gì phải lo». Hãy dùng ba trạm để chỉ ra chị cần kiểm tra điều gì.
Gợi ý 1
Trạm 1: sữa bột cho trẻ có thuộc danh mục cấm không? Không, đây là mặt hàng được phép kinh doanh. Vậy câu hỏi dồn sang trạm 2 và trạm 3.
Gợi ý 2
Trạm 2: bán thực phẩm dành cho trẻ nhỏ là hoạt động pháp luật đặt thêm yêu cầu để bảo đảm an toàn cho người dùng, nên chị cần tìm hiểu mặt hàng này có điều kiện gì và đã đáp ứng chưa. Trạm 3: ngành nghề chị đã đăng kí có bao gồm mặt hàng mới không, hay cần đăng kí bổ sung?
Đáp án
Chị Thục cần kiểm tra hai việc: mặt hàng mới có điều kiện kinh doanh riêng nào không và chị đã đáp ứng chưa; ngành nghề đã đăng kí có bao trùm mặt hàng ấy không. «Có đăng kí rồi» chỉ đúng với phạm vi đã đăng kí. Về bốn bước, chị đang dùng Q (được mở rộng mặt hàng) mà chưa kiểm tra N và G.
Chỗ dễ nhầm ở vùng kinh doanh
Có hai cách hiểu lệch cùng gốc. Một là coi «tự do kinh doanh» là muốn bán gì cũng được miễn có khách. Hai là coi đăng kí kinh doanh là tấm giấy dùng cho cả những ngành chưa đăng kí. Cả hai đều quên rằng quyền chỉ rộng đến chỗ pháp luật không cấm và chỉ dùng được cho ngành đã đăng kí, đã đáp ứng điều kiện (nếu có). Phòng lab 2 cho em thấy mỗi sai lầm dừng ở trạm nào.
Mục 3 chuyển sang vùng tài sản: ba quyền năng của chủ sở hữu, người đang giữ tài sản, và những ranh giới của quyền.
03
Vùng tài sản
Ba quyền năng của chủ sở hữu, người đang giữ tài sản và ranh giới của quyền
Bác Cần có một xưởng mộc nhỏ. Chiếc máy bào là của bác, mua bằng tiền tiết kiệm. Tháng này bác cho người quen dùng nhờ máy ba hôm, gửi tạm một lô gỗ vào kho của hàng xóm, và nhận được thông báo rằng con đường cạnh xưởng sắp được mở rộng. Ba việc nghe rất khác nhau nhưng cùng dẫn đến một câu hỏi: ai có quyền gì đối với chiếc máy, lô gỗ và mảnh đất, và quyền của bác dừng ở đâu. Mục này trả lời câu hỏi đó bằng ba quyền năng của chủ sở hữu, rồi cho bốn bước đi qua vùng tài sản.