Giáo dục kinh tế và pháp luật 11: Quyền bình đẳng của công dân, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Khung ba tầng và cán cân bốn kiểm tra giúp hiểu quyền bình đẳng của công dân: trước pháp luật, nam và nữ, dân tộc và tôn giáo, lao động, kinh doanh, gia…
LUKATO AI · GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 11 · QUYỀN BÌNH ĐẲNG CỦA CÔNG DÂN
THƯỚC ĐO CHUNG · BA TẦNG · CÁN CÂN BỐN KIỂM TRA
Ba tầng bình đẳng, một cán cân:
cùng thước đo, cùng cơ hội,
khác biệt phải có căn cứ
Quyền bình đẳng của công dân dễ bị học thành một danh sách rời: bình đẳng trước pháp luật một ý, nam và nữ một ý, dân tộc và tôn giáo một ý, lao động, kinh doanh và gia đình mỗi thứ một ý. Bài giảng này nối chúng bằng một khung. Có ba tầng : trước pháp luật , trong các lĩnh vực của đời sống và giữa các nhóm người . Ở tầng nào em cũng đặt tình huống lên cùng một cán cân với bốn kiểm tra: cùng cảnh không , căn cứ là gì , hệ quả ra sao , có ngoại lệ hợp pháp không . Phần nào là kiến thức bổ sung đều được ghi rõ; tên người, tổ chức và địa danh trong bài là hư cấu, còn số liệu trong lab là số liệu minh họa.
- ① Bình đẳng có nghĩa là nhận kết quả giống hệt nhau, hay là cùng thước đo và cùng cơ hội?
- ② Khi hai người bị đối xử khác nhau, làm sao biết đó là phân biệt đối xử hay khác biệt có căn cứ?
- ③ Nhà nước và công dân mỗi bên phải làm gì để bình đẳng có trong đời sống, không dừng ở câu chữ?
3 tầng
trước pháp luật, các lĩnh vực, các nhóm người
12 lab
phân loại, thanh trượt, từng bước, rẽ nhánh, tìm lỗi, ghép đôi, công tắc, trò chơi, lắp ráp, xếp thứ tự
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
8 bài
6 chọn đáp án, 1 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Ba tầng, bốn kiểm tra và một bên bảo đảm
Tuần này ở lớp 11D (hư cấu) có bốn chuyện nghe như chẳng liên quan. Câu lạc bộ robot của trường chia việc cho hai thành viên mới: Quân lắp mạch và lập trình, Mây thuyết trình và ghi biên bản, với lời giải thích «con gái nói chuyện khéo hơn». Ngoài cổng trường, hai người cùng xả rác ở một chỗ cấm; người mặc áo có biểu tượng của một cơ quan được nhắc khẽ, người kia bị lập biên bản. Một cửa hàng đăng tin tuyển nhân viên bán hàng kèm dòng «nữ dưới 25 tuổi, ngoại hình ưa nhìn». Còn Thương, học sinh người dân tộc thiểu số ở bản xa, mỗi sáng đi bộ rất lâu mới tới lớp. Bốn chuyện nằm ở bốn chỗ khác nhau, nhưng cùng một câu hỏi đi qua cả bốn: hai người, hai nhóm hay hai quan hệ như thế có đang được đặt trên cùng một cán cân không? Bài này gom chúng thành một khung. Chuyện ngoài cổng trường là chuyện của tầng A , nơi pháp luật phải được áp dụng như nhau. Dòng chữ trên tin tuyển dụng thuộc tầng B , nơi nguyên tắc ấy đi vào từng lĩnh vực đời sống. Câu lạc bộ robot và đường đến lớp của Thương thuộc tầng C , nơi em so sánh các nhóm người với nhau. Gặp tình huống lạ, em tìm tầng đang đứng rồi dùng bốn kiểm tra; kiểm tra nào chưa trả lời trơn thì đó là chỗ cần xem lại.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ chung: ba tầng ở ba hàng, bốn kiểm tra ở bốn cột, và hàng cuối là bên bảo đảm. Bấm vào một tầng, một kiểm tra hoặc hàng bảo đảm để đọc mô tả ngắn và biết nó được học ở mục nào.
Bốn kiểm tra đặt lên cán cân
Cán cân của bài có bốn đĩa, mỗi đĩa là một câu hỏi. CÙNG CẢNH hỏi hai người hay hai nhóm đang so sánh có hoàn cảnh tương đương không: cùng tình tiết, cùng vị trí, cùng năng lực. Nếu hoàn cảnh khác nhau rõ rệt thì việc đối xử khác nhau có thể hợp lí. CĂN CỨ hỏi sự khác nhau trong cách đối xử dựa vào tiêu chí nào: tính chất, mức độ vi phạm, năng lực, kết quả, yêu cầu thật của công việc, quy định của pháp luật, hay một đặc điểm cá nhân như giới tính, dân tộc, tôn giáo. HỆ QUẢ hỏi ai mất gì: một cơ hội, một quyền, một khoản thù lao, hay bị gánh thêm điều kiện, bị xử nặng hơn. NGOẠI LỆ hỏi có biện pháp hỗ trợ hợp lí hoặc yêu cầu đặc thù có căn cứ rõ ràng hay không. Ba tầng và bốn kiểm tra là cách học của LUKATO, không phải một danh sách có sẵn trong văn bản pháp luật; nhưng từng ô trong bảng dưới đây đều là nội dung của chương trình. Đọc bảng theo hàng để thấy việc của mỗi tầng, đọc theo cột để thấy một câu hỏi chạy qua cả ba tầng.
Tầng
CÙNG CẢNH?
CĂN CỨ?
HỆ QUẢ?
NGOẠI LỆ?
A · TRƯỚC PHÁP LUẬT
Tình tiết pháp lí của hai vụ việc có giống nhau không
Tính chất, mức độ vi phạm và quy định áp dụng
Thủ tục, mức xử lí có bị lệch vì quen biết, chức vụ không
Quy định riêng có căn cứ rõ ràng, được áp dụng như nhau
B · TRONG CÁC LĨNH VỰC
Cùng vị trí, cùng điều kiện, cùng vai trò trong lao động, kinh doanh, gia đình
Năng lực, kết quả, thỏa thuận hợp pháp, tiêu chí công khai
Cơ hội việc làm, thù lao, điều kiện làm việc, quyền quyết định việc chung
Yêu cầu đặc thù của công việc có căn cứ cụ thể
C · GIỮA CÁC NHÓM NGƯỜI
Cùng năng lực, cùng nguyện vọng, khác nhóm (giới, dân tộc, tôn giáo)
Nhóm của một người không phải căn cứ để hạn chế quyền
Bị kì thị, bị ngăn cản cơ hội, bị buộc theo hoặc bỏ một niềm tin
Biện pháp hỗ trợ hợp lí cho nhóm gặp bất lợi
BẢO ĐẢM
Nhà nước nhìn ra đúng nhóm gặp bất lợi
Nhà nước ban hành luật, công dân thực hiện luật
Xử lí vi phạm; công dân phản ánh trung thực, có chứng cứ
Chính sách hỗ trợ có mục tiêu, tương xứng
Bảng nêu nội dung chính của mỗi ô. Ở mỗi tầng em dùng được cả bốn kiểm tra, kể cả khi mục học nhấn mạnh riêng một hai kiểm tra. Cách xếp ba tầng, bốn kiểm tra và hàng bảo đảm là cách nhìn của LUKATO (kiến thức bổ sung).
Công dân bình đẳng là bình đẳng ở điểm nào
Công dân là người có quốc tịch Việt Nam. Quyền bình đẳng của công dân là quyền được đối xử như nhau trong việc hưởng quyền, thực hiện nghĩa vụ và chịu trách nhiệm pháp lí theo quy định của pháp luật, không bị phân biệt đối xử vì các lí do như giới tính, dân tộc, tôn giáo hay địa vị xã hội. Em thấy ba việc ở đây: hưởng quyền , làm nghĩa vụ và chịu trách nhiệm khi vi phạm . Vế thứ ba là chỗ tầng A đặt trọng tâm; vế thứ nhất và thứ hai đi vào từng lĩnh vực ở tầng B. Khi nói đến những nhóm người cụ thể thì ta đang ở tầng C. Điều đáng chú ý là chữ «như nhau» không nói đến kết quả cuối cùng: nó nói đến thước đo được áp dụng và cơ hội được trao cho mỗi người.
Vì sao khung có hàng bảo đảm
Một quyền mới ghi trong luật thì chưa đủ để có bình đẳng trong đời sống. Phải có người ban hành luật, người thực thi luật, người hỗ trợ khi xuất phát điểm khác nhau, và công dân biết dùng quyền của mình. Hàng cuối của bản đồ nhắc em rằng bình đẳng là một công việc chung của hai phía, không phải món quà từ một phía.
Từ điển một dòng: đưa chuột hoặc chạm vào chữ gạch chân
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
quyền bình đẳng
Được đối xử như nhau về quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm pháp lí
1, 2
bình đẳng trước pháp luật
Cùng một thước đo pháp luật cho các công dân
trách nhiệm pháp lí
Hậu quả pháp lí khi vi phạm
phân biệt đối xử
Đối xử khác nhau không có căn cứ hợp pháp
2, 4, 5
bình đẳng giới
Nam và nữ ngang nhau về vị trí, vai trò, cơ hội
bình đẳng giữa các dân tộc
Các dân tộc có quyền như nhau, đoàn kết, giúp nhau
tự do tín ngưỡng, tôn giáo
Theo hoặc không theo, trong khuôn khổ pháp luật
yêu cầu đặc thù
Điều kiện riêng có căn cứ của một công việc
2, 6
hỗ trợ hợp lí
Giúp nhóm bất lợi có cơ hội tiếp cận như người khác
5, 7
bình đẳng trong gia đình
Vợ chồng, cha mẹ và con, anh chị em
phản ánh
Nêu sự việc với nơi có thẩm quyền, trung thực, có chứng cứ
khiếu nại
Đề nghị xem xét lại khi quyền bị xâm phạm
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: một công ty tổ chức bài thử tay nghề cho hai ứng viên cùng vị trí rồi chọn người có kết quả tốt hơn. Câu hỏi dưới đây xoay quanh đĩa CĂN CỨ của cán cân. Hãy chọn trước, rồi mở phòng lab.
Trong bốn căn cứ sau, căn cứ nào giải thích được hợp lí việc hai ứng viên bị đối xử khác nhau?
Cách dùng phòng lab
Xếp từng thẻ bằng cách chạm thẻ rồi chạm ô, hoặc kéo thẻ (nắm vào phần chấm ở đầu thẻ nếu dùng màn hình cảm ứng) thả vào ô. Sau khi bấm «Chấm các thẻ đã xếp», thẻ đúng viền xanh và thẻ sai viền đỏ; dòng kết luận giải thích ba thẻ sai đầu tiên. Phòng lab này luyện bẫy 1, sẽ gặp lại ở mục 2.
Thử tay: dùng bốn kiểm tra cho tình huống ở câu lạc bộ ngoại ngữ
Câu lạc bộ ngoại ngữ của trường chọn người dẫn chương trình cho buổi giao lưu. Thầy phụ trách nói: «Bạn nam đứng sân khấu cho có uy, bạn nữ lo hậu đài». Thư và Phát đều đăng kí làm người dẫn, cả hai đều đã luyện giọng và được chấm điểm trình bày như nhau. Hãy xác định tầng đang đứng rồi trả lời lần lượt bốn kiểm tra.
Gợi ý 1 · Tầng và cùng cảnh
Đây là tình huống giữa hai nhóm người (nam và nữ), nên ở tầng C. Hai bạn có cùng nguyện vọng, cùng được luyện và chấm điểm, nên hoàn cảnh tương đương. Câu hỏi CÙNG CẢNH trả lời là có.
Gợi ý 2 · Căn cứ và ngoại lệ
Lí do để thầy chia việc là «có uy», gắn với giới tính chứ không gắn với điểm trình bày hay phẩm chất làm việc. Em hãy tìm xem buổi giao lưu có yêu cầu đặc thù nào đòi hỏi người dẫn phải là nam không.
Đáp án · bốn kiểm tra
CÙNG CẢNH: có, hai bạn tương đương về nguyện vọng và kết quả luyện. CĂN CỨ: giới tính, một đặc điểm cá nhân không đo năng lực. HỆ QUẢ: một bạn mất cơ hội thể hiện ở vị trí mình đăng kí. NGOẠI LỆ: không thấy yêu cầu đặc thù hay biện pháp hỗ trợ nào có căn cứ. Kết luận: cách chia việc này nghiêng về phân biệt đối xử. Nếu thầy chọn theo điểm trình bày hoặc theo một yêu cầu công khai của chương trình áp dụng như nhau cho cả hai bạn thì kết luận sẽ khác.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Dễ học ba phần rời nhau: phần «trước pháp luật» là chuyện của cơ quan nhà nước, phần «nam nữ, dân tộc, tôn giáo» là chuyện của xã hội, phần «lao động, kinh doanh, gia đình» là chuyện của từng nơi. Bản đồ cho thấy hai điều khác. Một là cùng một bộ bốn kiểm tra đi qua cả ba tầng. Hai là nhiều tình huống chạm vào hai tầng cùng lúc, chẳng hạn trả thù lao khác nhau vì giới tính vừa ở tầng B (lao động) vừa ở tầng C (giới); khi đó em xét theo cả hai tầng chứ không bỏ tầng nào.
Mục 2 mở phần lõi của khung: bình đẳng là gì, vì sao không đồng nghĩa với kết quả giống nhau, và phân biệt đối xử khác khác biệt có căn cứ ở chỗ nào.
02
Lõi của khung · thước đo và cán cân
Bình đẳng không phải là «giống nhau»: thước đo chung và căn cứ của sự khác nhau
Chiều thứ sáu, lớp 11D tranh luận về chữ «bình đẳng». Khôi nói: «Bình đẳng là cùng điểm, cùng thu nhập, cùng kết quả; hễ khác nhau là bất công». Nguyệt hỏi lại: «Vậy khi bạn được giải còn mình không được, đó là bất công sao?». Cô giáo viết lên bảng hai cụm từ: cùng thước đo và cùng kết quả , rồi hỏi lớp cụm nào được pháp luật bảo đảm. Câu trả lời của bài này là: pháp luật bảo đảm cụm thứ nhất, cùng với cơ hội như nhau để mỗi người đạt kết quả của riêng mình. Quyền bình đẳng của công dân là quyền được đối xử như nhau trong việc hưởng quyền, thực hiện nghĩa vụ và chịu trách nhiệm pháp lí theo quy định của pháp luật, không bị phân biệt đối xử vì giới tính, dân tộc, tôn giáo hay địa vị xã hội. Nó không hứa các công dân có thu nhập, điểm số hay danh hiệu giống nhau. Nó hứa rằng thước đo được áp dụng như nhau và không ai bị chặn cơ hội vì lí do không chính đáng.
Ba thứ phải như nhau: quyền, nghĩa vụ, cơ hội
Khi nói «đối xử như nhau» em cần chỉ ra như nhau về cái gì. Thứ nhất là quyền : công dân cùng được hưởng các quyền mà pháp luật công nhận, như học tập, lao động, kinh doanh, tự do tín ngưỡng. Thứ hai là nghĩa vụ : công dân cùng phải thực hiện các nghĩa vụ theo quy định, như tuân theo pháp luật, nộp thuế, tôn trọng quyền của người khác. Thứ ba là cơ hội : điều kiện để mỗi người thử sức, ứng tuyển, học lên, được xét theo cùng một tiêu chí công khai. Đó là ba thứ được đặt lên cán cân. Kết quả cuối cùng, như ai trúng tuyển, ai nhận học bổng, ai đạt điểm cao, là sản phẩm của năng lực, sự nỗ lực và lựa chọn hợp pháp của từng người, nên có thể khác nhau mà không trái bình đẳng.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bên trái: cùng vạch xuất phát, cùng luật, kết quả khác nhau vì năng lực và nỗ lực, đó là bình đẳng. Bên phải: một người được đặt trước vạch vì quen biết, đó là phá thước đo. Điều cần giữ như nhau là vạch xuất phát và luật, không phải thứ tự về đích.
Hai kiểu khác nhau, hai cách gọi tên
Không phải sự đối xử khác nhau nào cũng xấu như nhau. Phân biệt đối xử là đối xử khác nhau với người hoặc nhóm người dựa vào một đặc điểm cá nhân như giới tính, dân tộc, tôn giáo hay địa vị xã hội mà không có căn cứ pháp luật hay yêu cầu hợp lí, làm ảnh hưởng đến quyền hoặc cơ hội của họ. Khác biệt có căn cứ là sự khác nhau dựa trên một tiêu chí khách quan, liên quan trực tiếp đến vấn đề đang xét và được áp dụng như nhau cho người có hoàn cảnh như nhau. Bảng dưới sắp xếp sáu loại căn cứ theo thang từ chấp nhận được đến không chấp nhận được.