Giáo dục kinh tế và pháp luật 12: Bảo hiểm và an sinh xã hội, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm Giáo dục kinh tế và pháp luật 12 về bảo hiểm và an sinh xã hội: tấm lưới năm lớp với bốn câu hỏi tiền từ đâu, ai, khi nào, trách nhiệm…
LUKATO AI · GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 12 · BẢO HIỂM VÀ AN SINH XÃ HỘI
RỦI RO · BẢO HIỂM · TRỢ GIÚP · TRÁCH NHIỆM
Một cú ngã, năm lớp đỡ:
mỗi lớp có cách lo tiền riêng,
điều kiện riêng và phần việc của mỗi người
Bảo hiểm và an sinh xã hội dễ bị học thành một đống tên gọi rời nhau: bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm thương mại, trợ giúp xã hội, ưu đãi xã hội. Bài giảng này nối chúng lại thành một tấm lưới an toàn nhiều lớp . Rủi ro rơi xuống từ phía trên; bên dưới là năm lớp đỡ, từ khoản tự dự phòng của gia đình đến chính sách ghi nhận công lao với đất nước. Với mỗi lớp, em đặt bốn câu: tiền và sức lực lấy từ đâu, người nào được đỡ, điều kiện nào thì được đỡ, và mỗi bên giữ phần việc gì. Chỗ nào là kiến thức bổ sung đều có chú thích riêng; nhân vật, tổ chức và địa danh trong bài là hư cấu, còn các con số trong lab là số minh họa, không phải mức đóng hay mức hưởng thật.
- 1 Khi một gia đình gặp bệnh nặng hay mất việc, lớp nào đỡ trước, lớp nào đỡ sau, và vì sao một lớp không thể thay cả năm lớp?
- 2 Bảo hiểm khác gì gửi tiết kiệm, và an sinh xã hội rộng hơn bảo hiểm xã hội ở chỗ nào?
- 3 Quyền hưởng đi cùng nghĩa vụ nào, và khi quyền bị xâm phạm thì mỗi người nên làm gì?
5 lớp
năm lớp đỡ của tấm lưới, mỗi lớp hỏi bốn câu
11 lab
phân loại, ghép đôi, thanh trượt, rẽ nhánh, lắp lưới, tìm câu sai, trò chơi, xếp thứ tự
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
9 bài
6 chọn đáp án, 2 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Năm lớp, bốn câu hỏi và một tấm lưới không có lớp nào đứng riêng
Trong khu phố Bến Gỗ (hư cấu), một tuần mưa kéo dài làm lộ ra bốn hoàn cảnh nhìn qua chẳng dính dáng gì đến nhau. Chị Lụa bán rau ngoài chợ bị sốt xuất huyết phải nằm viện, trong khi chị không có hợp đồng lao động nào. Anh Quân, thợ điện của một công ty nhỏ, mất việc vì nơi anh làm dừng hoạt động. Bà Duyên hơn tám mươi tuổi sống một mình, từ lâu không còn sức làm việc. Nhà ông Bình có chiếc xe máy bị cháy do chập điện, đúng tuần ông vừa kí hợp đồng bảo hiểm cho xe. Bốn người, bốn cú ngã khác nhau, và bốn chỗ dựa khác nhau. Điều đáng chú ý là không chỗ dựa nào đứng một mình: người thì nhờ khoản tiền đã tích lũy, người nhờ quỹ do nhiều người cùng đóng, người nhờ hợp đồng với một doanh nghiệp, người nhờ chính sách của Nhà nước. Bảo hiểm và an sinh xã hội vì thế học tốt nhất khi được đặt lên cùng một tấm lưới. Bài giảng chia tấm lưới thành năm lớp và hỏi mỗi lớp bằng cùng một bộ bốn câu. Khi bắt gặp một hoàn cảnh chưa quen, em nói tên cú ngã trước, rồi đi qua từng lớp với bốn câu ấy; ô nào em còn ngập ngừng là ô cần ôn lại.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ chung gồm năm cột là năm lớp của tấm lưới và bốn hàng là bốn câu hỏi. Chạm vào tên một cột hoặc một hàng, hộp mô tả phía dưới cho biết ý chính và mục dạy nội dung đó.
Bốn câu hỏi đặt cho mỗi lớp
Câu TIỀN TỪ ĐÂU hỏi tiền hay sức lực dùng để đỡ rủi ro đến từ đâu: từ túi của chính mình, từ một quỹ do nhiều người cùng đóng, từ phí trả cho doanh nghiệp, hay từ ngân sách và sự chung tay của xã hội. Câu AI hỏi người nào được tham gia hoặc được đỡ. Câu KHI NÀO hỏi sự việc ra sao thì được hưởng, điều kiện gì phải đủ. Câu TRÁCH NHIỆM hỏi mỗi bên giữ phần việc nào và điều nào bị cấm, vì tấm lưới vững khi người tham gia, người sử dụng lao động, doanh nghiệp bảo hiểm và cơ quan nhà nước đều làm phần của mình. Việc xếp năm lớp rồi hỏi bốn câu là cách tổ chức bài học của LUKATO, không phải danh mục có sẵn trong văn bản pháp luật; tuy vậy nội dung ở từng ô của bảng bên dưới đều bám chương trình. Đọc dọc một hàng, em có hình ảnh đầy đủ của một lớp; đọc ngang một cột, em thấy cùng một câu hỏi nhận câu trả lời khác nhau ở mỗi lớp.
Lớp
TIỀN TỪ ĐÂU
AI
KHI NÀO
TRÁCH NHIỆM
1 · TỰ DỰ PHÒNG
Tiền tiết kiệm, quỹ dự phòng của gia đình
Chính mình và gia đình
Khi cần, trong phạm vi đã tích lũy
Lập kế hoạch, tích lũy đều, không dồn vào một việc
2 · BẢO HIỂM XÃ HỘI, Y TẾ, THẤT NGHIỆP
Quỹ hình thành từ đóng góp của người tham gia và người sử dụng lao động, Nhà nước hỗ trợ theo quy định
Người thuộc diện tham gia theo quy định
Khi xảy ra sự kiện được bảo hiểm và đủ điều kiện hưởng
Đăng kí, đóng đúng và đủ, khai trung thực; không trốn đóng, không gian lận
3 · BẢO HIỂM THƯƠNG MẠI
Phí do bên mua đóng theo hợp đồng với doanh nghiệp bảo hiểm
Người tự nguyện kí hợp đồng
Khi sự kiện nằm trong phạm vi hợp đồng và không thuộc trường hợp loại trừ
Bên mua: đọc kĩ, khai thật, đóng phí đúng hạn. Doanh nghiệp: giải thích rõ, chi trả đúng cam kết
4 · TRỢ GIÚP XÃ HỘI
Ngân sách nhà nước và các khoản chung tay khác của xã hội
Người yếu thế, người gặp hoàn cảnh khó khăn theo quy định
Khi thuộc đối tượng và đủ điều kiện, không cần đóng trước
Khai đúng hoàn cảnh; cơ quan xét đúng người, đúng chính sách
5 · ƯU ĐÃI XÃ HỘI
Ngân sách nhà nước, thể hiện sự ghi nhận công lao
Người có công với đất nước và thân nhân theo quy định
Khi thuộc đối tượng được công nhận
Hồ sơ trung thực; thực hiện đúng chế độ; xã hội trân trọng, chăm lo
Mỗi ô tóm ý ở mức khái niệm; bảng không đưa mức đóng, mức hưởng hay số điều của văn bản pháp luật. Cách gom «bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp» vào một lớp là cách gom của LUKATO cho dễ học: ba loại này đều là bảo hiểm do Nhà nước tổ chức, dựa trên đóng góp (kiến thức bổ sung).
Rủi ro là gì, và vì sao cần nhiều lớp
Rủi ro là một sự kiện bất lợi ngoài ý muốn có thể xảy ra và làm giảm thu nhập hoặc làm tăng chi phí của một người hay một gia đình: ốm đau, tai nạn, mất việc, tuổi già mất sức lao động, thiên tai, người trụ cột qua đời. Điều làm rủi ro đáng lo là ba tính chất đi cùng nhau: không biết trước ai sẽ gặp, không biết trước lúc nào, và khi gặp thì thiệt hại có thể lớn hơn nhiều so với số tiền tiết kiệm của một tháng. Một lớp đỡ không thể xử lí hết các kiểu rủi ro ấy vì mỗi lớp có thế mạnh và giới hạn riêng. Khoản dự phòng của gia đình có sẵn ngay nhưng cạn nhanh khi bệnh nặng. Quỹ bảo hiểm chịu được khoản lớn nhưng chi trả cho người thuộc diện và đủ điều kiện. Hợp đồng thương mại cho em quyền lựa chọn nhưng cần phí và có điều khoản loại trừ. Trợ giúp xã hội đỡ người yếu thế nhưng theo đối tượng và ngân sách công. Chính sách ưu đãi ghi nhận công lao với đất nước. Đặt các lớp cạnh nhau, những chỗ lưới còn thưa của lớp này được lớp kia che.
Từ điển một dòng: đưa chuột hoặc chạm vào chữ gạch chân
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
rủi ro
Khả năng xảy ra sự kiện bất lợi ngoài ý muốn
1, 2
bảo hiểm
Cơ chế dồn góp để bù đắp thiệt hại
2, 3, 4
phí bảo hiểm
Khoản đóng vào quỹ để được bảo vệ
2, 4
an sinh xã hội
Hệ thống chính sách giúp người dân đứng vững khi gặp biến cố
trợ giúp xã hội
Hỗ trợ người yếu thế, không cần đóng trước
ưu đãi xã hội
Chính sách đối với người có công
loại trừ
Trường hợp hợp đồng không chi trả
trục lợi bảo hiểm
Gian lận để nhận tiền bảo hiểm
4, 7
trốn đóng, chậm đóng
Không đóng đúng, đủ theo quy định
hỗ trợ đột xuất
Hỗ trợ khi có biến cố bất ngờ
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: chiếc xe máy của ông Bình bị cháy vì chập điện. Hợp đồng bảo hiểm xe ông kí có nhiều điều khoản. Hãy chọn trước, rồi mở phòng lab.
Trong bốn câu hỏi của bản đồ, câu nào giúp ông Bình biết sự cố cháy này có được doanh nghiệp bảo hiểm chi trả hay không?
Phòng lab này luyện bẫy 1.
Cách dùng phòng lab
Xếp từng thẻ bằng cách chạm thẻ rồi chạm ô, hoặc kéo thẻ (nắm vào phần chấm ở đầu thẻ nếu dùng màn hình cảm ứng) thả vào ô. Sau khi bấm «Chấm các thẻ đã xếp», thẻ đúng viền xanh và thẻ sai viền đỏ; dòng kết luận giải thích ba thẻ sai đầu tiên. Ở mỗi thẻ hãy hỏi trước: tiền hoặc sức lực để đỡ cú ngã này lấy từ đâu?
Thử tay: chị Thoa ngã xe, hỏi bốn câu cho từng lớp
Chị Thoa (hư cấu) làm giúp việc theo giờ cho vài nhà, không có hợp đồng lao động dài hạn. Tuần trước chị bị ngã xe, gãy chân, phải nằm viện và nghỉ làm nhiều tuần. Gia đình có một khoản tiết kiệm nhỏ và chị có thẻ bảo hiểm y tế. Hãy xác định những lớp có thể đỡ chị, rồi trả lời bốn câu hỏi cho lớp quan trọng nhất.
Gợi ý 1 · Tách cú ngã thành hai phần
Gãy chân gây ra hai loại thiệt hại cách nhau: chi phí khám chữa bệnh và phần thu nhập bị mất trong thời gian nghỉ. Hai phần này không cùng một lớp đỡ.
Gợi ý 2 · Gắn từng phần với một lớp
Chi phí khám chữa bệnh gắn với thẻ bảo hiểm y tế ở lớp 2. Phần thu nhập bị mất lại phụ thuộc vào việc chị có được hưởng chế độ nào khác hay phải dựa vào khoản tiết kiệm của lớp 1; vì chị không có hợp đồng lao động nên chưa chắc chị thuộc diện của các chế độ dành cho người đi làm.
Đáp án · bốn câu hỏi cho lớp 2
Về câu TIỀN TỪ ĐÂU, quỹ bảo hiểm y tế hình thành từ đóng góp của nhiều người tham gia và hỗ trợ của Nhà nước theo quy định. Về câu AI, người được đỡ là người có thẻ và thuộc diện tham gia. Về câu KHI NÀO, việc khám chữa bệnh phải đúng quy định và dịch vụ nằm trong phạm vi được chi trả, nên một phần chi phí vẫn có thể do gia đình tự lo. Về câu TRÁCH NHIỆM, người tham gia đóng đúng, dùng thẻ đúng người, đúng nơi và khai trung thực. Phần thu nhập mất đi có thể phải do lớp 1 đỡ; nếu hoàn cảnh quá khó khăn, gia đình có thể tìm hiểu hỗ trợ ở lớp 4. Một lớp đứng riêng không đủ.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Dễ học năm lớp thành năm danh sách thuộc lòng, hoặc dễ nghĩ rằng một thẻ, một hợp đồng là đủ. Bản đồ cho thấy hai điều khác. Một là mỗi lớp trả lời bốn câu hỏi theo cách riêng, nên đừng lấy điều kiện của lớp này gán cho lớp kia. Hai là lớp nọ che chỗ thưa của lớp kia, nên đánh giá độ vững của gia đình phải nhìn cả tấm lưới.
Mục 2 mở đầu bằng rủi ro và bảo hiểm: bảo hiểm là gì, quỹ chung vận hành thế nào, bảo hiểm khác gì gửi tiết kiệm.
02
Lớp 2 và lớp 3 · rủi ro và bảo hiểm · câu hỏi TIỀN TỪ ĐÂU
Rủi ro và bảo hiểm: dồn góp để không ai gánh một mình
Ngõ Sen (hư cấu) có năm mươi hộ sống cạnh nhau. Mùa bão năm ngoái, mái nhà bác Cường bị lốc cuốn, tiền sửa lớn gấp nhiều lần số tiền bác tích được trong một năm. Năm nay không hộ nào trong ngõ gặp chuyện. Nếu mỗi hộ giữ riêng một khoản đề phòng đủ lớn cho cả trường hợp xấu nhất, số tiền ấy nằm im gần cả năm, vậy mà hộ gặp chuyện vẫn thiếu. Nếu cả ngõ cùng góp một khoản nhỏ vào quỹ chung, rồi quỹ bù cho hộ gặp chuyện, mỗi hộ trả ít hơn nhiều mà vẫn có chỗ dựa. Đó là ý tưởng của bảo hiểm : nhiều người cùng góp để chia nhỏ thiệt hại của số ít người gặp sự kiện. Mục này đi từ khái niệm rủi ro, qua cơ chế quỹ chung và vai trò của bảo hiểm, đến chỗ phân biệt bảo hiểm với gửi tiết kiệm, rồi cho em tự tay đổi quy mô của một quỹ minh họa.
Bảo hiểm là gì
Bảo hiểm là hình thức chia sẻ rủi ro: nhiều người đóng phí vào một quỹ chung; khi một người trong nhóm gặp sự kiện được bảo hiểm thì quỹ bù đắp thiệt hại cho người đó theo điều kiện đã quy định, tức là theo pháp luật với bảo hiểm do Nhà nước tổ chức hoặc theo hợp đồng với bảo hiểm thương mại. Hai chữ «theo điều kiện» quan trọng ngang chữ «chia sẻ». Quỹ không chi trả tùy hứng, cũng không chi trả cho việc nào cũng được; nó chi trả khi sự việc khớp với những điều kiện mà các bên biết trước.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Cơ chế quỹ chung: nhiều người đóng phí vào quỹ; trong một năm, số ít người gặp sự kiện được bảo hiểm và nhận khoản bù đắp; số đông còn lại không gặp, nhưng họ có chỗ dựa suốt thời gian tham gia. Số liệu ở hình là minh họa.
Ba dấu hiệu của một sự kiện có thể được bảo hiểm
Muốn lập một quỹ chia sẻ rủi ro, sự kiện cần có ba dấu hiệu (cách tóm tắt của LUKATO). Thứ nhất, ngẫu nhiên : không ai biết trước mình có gặp hay không. Thứ hai, ngoài ý muốn : do người tham gia chủ động gây ra thì không còn là rủi ro. Thứ ba, gây thiệt hại về tài chính mà có thể tính được. Dấu hiệu thứ hai giải thích vì sao bảo hiểm chỉ bù cho thiệt hại xảy đến ngoài ý muốn; mục 4 sẽ quay lại chuyện này khi nói về ranh giới của trục lợi. Dấu hiệu thứ nhất giải thích vì sao việc «tham gia khi đã biết chắc sẽ cần» không phù hợp với tinh thần chia sẻ.
Vai trò của bảo hiểm
Đối với
Vai trò
Ví dụ minh họa
Cá nhân, gia đình
Ổn định cuộc sống khi gặp sự kiện bất lợi; giảm gánh nặng tài chính; tạo sự yên tâm để làm việc, học tập
Một gia đình không phải bán tài sản để trả viện phí
Doanh nghiệp
Giữ cho hoạt động không bị gián đoạn lâu khi gặp thiệt hại về tài sản hoặc nhân sự
Xưởng bị cháy nhưng có khoản bù đắp để khôi phục
Xã hội
Phân tán rủi ro cho cộng đồng; giảm sức ép lên ngân sách khi có biến cố; góp phần bảo đảm an sinh và ổn định xã hội