Giáo dục kinh tế và pháp luật 11: Một số quyền dân chủ cơ bản của công dân, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Cẩm nang khái niệm về quyền bầu cử, ứng cử, tham gia quản lí, khiếu nại và tố cáo: mỗi quyền đi qua bốn trạm, kèm 12 phòng lab, 14 bẫy và 10 bài chọn lọc.
LUKATO AI · GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 11 · QUYỀN DÂN CHỦ CƠ BẢN
AI · QUYỀN GÌ · BẰNG CÁCH NÀO · ĐƯỢC BẢO ĐẢM RA SAO
Một quyền dân chủ, bốn trạm:
ai có quyền, quyền ấy là gì,
thực hiện bằng cách nào và ai bảo đảm
Các quyền dân chủ dễ bị học thành năm đoạn rời nhau: một đoạn về bầu cử, một đoạn về ứng cử, một đoạn về tham gia quản lí, rồi khiếu nại và tố cáo. Bài giảng này nối chúng bằng một bản đồ. Mỗi quyền đi qua bốn trạm: ai có quyền, quyền gì , bằng cách nào và được bảo đảm ra sao . Học xong năm quyền, em có thể nhìn một tình huống lạ và biết ngay nó đang đứng ở ô nào của bản đồ. Phần nào là kiến thức bổ sung đều được ghi rõ; tên người và địa danh trong bài là hư cấu, còn số liệu trong lab là số liệu minh họa.
- ① Bầu cử là chuyện bỏ phiếu một buổi sáng, hay còn có chuyện ai được bỏ, bỏ thế nào và ai giữ cho lá phiếu không bị chi phối?
- ② Em góp ý cho nơi mình sống thì đang thực hiện quyền gì, và khi nào gọi là trực tiếp, khi nào là gián tiếp?
- ③ Thấy một việc làm trái luật, em khiếu nại hay tố cáo, và điều gì phân biệt hai việc ấy?
4 trạm
bốn chặng của mỗi quyền, nối thành một bản đồ
12 lab
phân loại, công tắc, tìm lỗi, từng bước, ghép đôi, thanh trượt, rẽ nhánh, lắp đơn, trò chơi
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
10 bài
7 chọn đáp án, 2 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Bốn trạm, năm quyền và một ranh giới
Sáng chủ nhật ở xã Đồng Lau (hư cấu), năm việc nhỏ diễn ra trong cùng một buổi. Bác Thanh cầm thẻ cử tri đến điểm bỏ phiếu, nhận phiếu, vào khoang kín rồi tự mình bỏ phiếu vào hòm. Ở nhà văn hóa thôn, cô Hạnh phát biểu trong buổi họp lấy ý kiến cho bản dự thảo quy ước của thôn. Anh Lâm, hai mươi hai tuổi, ngồi đọc hồ sơ của những người đứng tên ra ứng cử để quyết định lần sau sẽ cân nhắc ai. Chú Đạt cầm một lá đơn đến ủy ban xã: chú cho rằng quyết định thu hồi giấy phép của xưởng gỗ nhà mình là không đúng và đề nghị xem xét lại. Cuối buổi, bác Tín gặp cán bộ phụ trách để báo một việc làm có dấu hiệu sai trái của người khác, kèm vài tờ giấy bác đang giữ. Nghe như năm chuyện khác nhau, nhưng cả năm đều là người dân thực hiện quyền dân chủ . Để không học thành năm đoạn rời, bài này đặt chúng lên một bản đồ chung: mỗi quyền đi qua bốn trạm. Gặp tình huống lạ, em tìm xem nó thuộc quyền nào, rồi hỏi lần lượt bốn câu; câu nào trả lời chưa trơn thì đó là chỗ cần xem lại.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ chung: bốn trạm ở hàng ngang trên, năm quyền ở năm hàng bên dưới. Bấm vào một trạm hoặc một quyền để đọc mô tả ngắn và biết nó được học ở mục nào.
Bốn trạm, bốn câu hỏi
Trạm thứ nhất hỏi AI : ai là người có quyền này và quyền ấy đòi hỏi điều kiện gì. Quyền dân chủ gắn với tư cách công dân, tức người có quốc tịch Việt Nam, và nhiều quyền còn đi kèm điều kiện về độ tuổi hoặc điều kiện do luật định. Trạm thứ hai hỏi QUYỀN GÌ : nội dung của quyền, tức việc người có quyền được làm. Trạm thứ ba hỏi BẰNG CÁCH NÀO : hình thức thực hiện và các nguyên tắc phải theo, vì quyền dân chủ được thực hiện theo quy định của pháp luật chứ không theo cách tùy ý. Trạm thứ tư hỏi ĐƯỢC BẢO ĐẢM RA SAO : Nhà nước làm gì để quyền ấy có thật, và công dân giữ trách nhiệm gì để quyền không bị biến dạng. Cách chia bốn trạm là cách học của LUKATO, không phải danh sách có sẵn trong văn bản pháp luật; nhưng từng ô của bảng dưới đây đều là nội dung của chương trình, trừ những chỗ có ghi kiến thức bổ sung. Đọc bảng theo hàng để thấy trọn một quyền, đọc theo cột để thấy một câu hỏi chạy qua cả năm quyền.
Quyền
1 · AI
2 · QUYỀN GÌ
3 · BẰNG CÁCH NÀO
4 · ĐƯỢC BẢO ĐẢM RA SAO
Bầu cử
Công dân đủ tuổi theo luật và đủ điều kiện luật định
Chọn người thay mặt mình trong cơ quan đại diện
Bỏ phiếu theo bốn nguyên tắc: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín
Nhà nước tổ chức và giữ cho cuộc bầu đúng luật; cử tri tự do, không bán phiếu
Ứng cử
Công dân đủ độ tuổi cao hơn tuổi bầu cử và đủ điều kiện luật định
Đứng tên để cử tri xem xét bầu làm đại biểu
Tự ứng cử hoặc được giới thiệu ứng cử (kiến thức bổ sung)
Điều kiện được công khai; người ứng cử kê khai trung thực
Tham gia quản lí
Công dân nói chung, theo quy định của pháp luật
Thảo luận, góp ý, kiến nghị về việc chung của cơ sở, địa phương và cả nước
Trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua đại biểu của mình
Cơ quan công khai, lấy ý kiến, tiếp nhận kiến nghị; công dân góp ý đúng luật
Khiếu nại
Người cho rằng quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm
Đề nghị xem xét lại quyết định hoặc hành vi liên quan
Làm đơn gửi đúng nơi có thẩm quyền, kèm tài liệu
Người có thẩm quyền tiếp nhận, giải quyết khách quan, đúng luật, kịp thời
Tố cáo
Công dân biết hành vi vi phạm, không nhất thiết là người bị thiệt hại
Báo hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật cho nơi có thẩm quyền
Nêu thông tin trung thực, kèm chứng cứ nếu có
Cơ quan xác minh, bảo vệ người tố cáo đúng sự thật; xử lí tố cáo sai sự thật
Bảng nêu nội dung chính của mỗi ô. Hai hình thức ứng cử và cách nhìn «bốn trạm» là phần mở rộng (kiến thức bổ sung). Cuộn ngang bảng trên màn hình nhỏ nếu cần.
Ranh giới đi xuyên cả bản đồ
Có một đường biên nằm ở trạm thứ ba và trạm thứ tư nhưng bao trùm cả năm quyền: quyền dân chủ được thực hiện theo quy định của pháp luật và không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác . Phát biểu góp ý là quyền, còn chặn không cho người khác phát biểu thì không phải cách thực hiện quyền. Tố cáo là quyền, còn bịa đặt để hại người khác thì không. Một bản đồ vẽ riêng phần được làm sẽ khiến người ta tưởng quyền là tấm vé không có giới hạn; một bản đồ vẽ riêng phần cấm lại khiến người ta quên rằng quyền là có thật. Vì vậy ranh giới được đặt cùng với phần bảo đảm ở trạm cuối, trong cùng một ô: Nhà nước giữ bên mình, công dân giữ bên mình.
Vì sao cần bản đồ thay vì năm bài rời
Mỗi quyền có tên riêng và thủ tục riêng, nhưng cách nghĩ thì chung. Khi gặp một tình huống, câu đầu tiên là «đây là quyền nào», câu thứ hai là «ai làm, làm gì», câu thứ ba là «làm theo đường nào, có đúng nguyên tắc không», câu thứ tư là «ai bảo đảm và ranh giới ở đâu». Bốn câu ấy làm cho các tình huống nhìn rất khác nhau về hình thức có chung một cấu trúc.
Từ điển một dòng: đưa chuột hoặc chạm vào chữ gạch chân
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
công dân
Người có quốc tịch Việt Nam
quyền dân chủ
Quyền tham gia vào công việc chung của Nhà nước và xã hội
cử tri
Người được ghi tên đi bầu
đại biểu
Người được bầu để đại diện cho cử tri
3, 5
bầu cử
Cử tri chọn người đại diện
ứng cử
Đứng tên để được bầu làm đại biểu
tham gia quản lí nhà nước và xã hội
Góp phần vào công việc chung
thẩm quyền
Quyền hạn pháp luật giao để giải quyết một việc
6, 7
khiếu nại
Đề nghị xem xét lại điều ảnh hưởng đến mình
tố cáo
Báo hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: thôn mở hộp thư góp ý ở nhà văn hóa, niêm yết rõ thời hạn nhận ý kiến về một bản dự thảo và cử người ghi lại từng ý. Hãy chọn trước, rồi mở phòng lab.
Việc thôn niêm yết thời hạn và nhận ý kiến trả lời cho trạm nào của bản đồ?
Cách dùng phòng lab
Em đặt thẻ vào ô bằng hai cách: chạm thẻ rồi chạm ô, hoặc kéo thẻ thả vào ô (trên màn hình cảm ứng, hãy giữ ở phần chấm đầu thẻ). Khi bấm «Chấm các thẻ đã xếp», thẻ đúng được viền xanh, thẻ sai viền đỏ, và dòng kết luận nói rõ lí do của ba thẻ sai đầu tiên. Phòng lab này luyện bẫy 1, sẽ gặp lại ở mục 2.
Thử tay: dùng bốn trạm cho một tình huống ở thôn
Bà Hiền sáu mươi hai tuổi, ở thôn Đồng Lau (hư cấu). Nhận được thông báo họp lấy ý kiến về dự thảo quy ước thôn, bà muốn nêu ý kiến về chuyện giờ tưới nước chung nhưng ngại nói trước đông người, nên viết ra giấy và nhờ con gái mang đến cho người phụ trách ghi nhận ý kiến. Hãy xác định quyền đang được thực hiện rồi trả lời lần lượt bốn câu hỏi.
Gợi ý 1 · Quyền nào
Bà không bầu ai, không ứng cử, không đề nghị xem xét lại quyết định nào và cũng không báo hành vi vi phạm. Bà nêu ý kiến về việc chung của thôn trong lúc thôn lấy ý kiến: đó là quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội ở mức cơ sở.
Gợi ý 2 · Cách làm
Ý kiến là của bà, bà viết ra và gửi đến người có trách nhiệm ghi nhận; con gái là người chuyển giấy chứ không nêu ý kiến thay bà. Đây vẫn là việc bà tự tham gia, bằng văn bản thay vì phát biểu miệng.
Đáp án · bốn trạm
AI: bà Hiền là công dân, thuộc phạm vi lấy ý kiến của thôn. QUYỀN GÌ: thảo luận và góp ý về việc chung của cơ sở. BẰNG CÁCH NÀO: gửi ý kiến bằng văn bản, một cách tham gia trực tiếp; nội dung phải đúng sự thật và không xâm phạm người khác. ĐƯỢC BẢO ĐẢM RA SAO: thôn thông báo họp, đặt người ghi nhận ý kiến, giữ kín hay công khai theo đúng quy định; phía bà giữ trách nhiệm nêu ý kiến trung thực. Nếu bà nhờ người khác quyết định thay nội dung ý kiến thì đó không còn là ý kiến của bà nữa.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Dễ học năm quyền như năm danh sách riêng và quên rằng chúng dùng chung một cấu trúc. Dễ nhầm hơn nữa là nhớ riêng trạm QUYỀN GÌ (việc em được làm) mà bỏ qua trạm BẰNG CÁCH NÀO và trạm ĐƯỢC BẢO ĐẢM RA SAO. Bản đồ cho thấy hai điều khác. Một là mỗi quyền có điều kiện ở ngay trạm đầu, nên «có quyền» chưa đồng nghĩa với «làm được ngay». Hai là mỗi quyền có ranh giới ở trạm cuối, nên «làm được» không có nghĩa là «làm cách nào cũng được».
Mục 2 mở phần khái niệm: quyền dân chủ là gì và ba cổng (cách gom của LUKATO) để một hành động được coi là thực hiện quyền đúng cách.
02
Khái niệm · điều kiện · ranh giới
Quyền dân chủ là gì, và khi nào một hành động là thực hiện quyền đúng cách
Trong giờ sinh hoạt, ba bạn lớp 11 ở Đồng Lau (hư cấu) tranh luận. Sơn nói: «Quyền là của mình, mình muốn nói gì, làm thế nào cũng được.» Lê nói: «Quyền dân chủ là chuyện của người lớn có chức vụ, học sinh chẳng liên quan.» Mai nói: «Quyền dân chủ chắc là chuyện đi bỏ phiếu mỗi vài năm một lần.» Ba câu nghe khác nhau, nhưng cùng mắc một lỗi: cắt rời quyền khỏi cấu trúc của nó. Sơn quên ranh giới ở trạm cuối, Lê quên rằng trạm đầu hỏi tư cách công dân chứ không hỏi chức vụ, còn Mai quên rằng bỏ phiếu mới là một trong năm quyền. Mục này dựng phần nền cho cả bản đồ: quyền dân chủ là gì, năm quyền chia việc với nhau ra sao, và ba điều kiện để một hành động được coi là thực hiện quyền đúng cách.
Quyền dân chủ: khái niệm và vị trí trong bản đồ
Quyền dân chủ là quyền của công dân được tham gia vào công việc chung của Nhà nước và xã hội, được bày tỏ ý chí và nguyện vọng của mình theo quy định của pháp luật. Chữ «dân chủ» ở đây gắn với một ý đơn giản: nhân dân là chủ của đất nước, nên công dân có đường để góp phần vào việc chung. Chữ «cơ bản» nói đến những quyền quan trọng được ghi nhận ở mức Hiến pháp và được các luật cụ thể hóa. Tư cách để có các quyền này là tư cách công dân , tức người có quốc tịch Việt Nam; độ tuổi hay điều kiện luật định là lớp điều kiện thêm ở những quyền cụ thể. Riêng khiếu nại và tố cáo, pháp luật còn cho phép những chủ thể khác ngoài công dân thực hiện (kiến thức bổ sung); bài này nhìn từ góc của công dân.
Năm quyền của bài có thể gom theo ba việc, một cách gom của LUKATO để dễ nhớ. CHỌN là quyền bầu cử và quyền ứng cử: công dân chọn và được chọn làm người đại diện. THAM GIA là quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội: công dân góp ý, kiến nghị về việc chung. KIỂM SOÁT là quyền khiếu nại và quyền tố cáo: công dân đề nghị xem xét lại điều ảnh hưởng đến mình và báo hành vi có dấu hiệu vi phạm. Ba việc ấy bổ sung cho nhau như ba bánh răng: chọn đúng người thì việc chung đỡ trục trặc, tham gia tốt thì chính sách sát thực tế hơn, kiểm soát được thì sai sót có nơi để sửa.
Việc
Quyền
Câu hỏi mà quyền trả lời
CHỌN
Bầu cử · Ứng cử
Ai thay mặt cử tri trong cơ quan đại diện, và ai được đứng tên để cử tri xem xét?
THAM GIA
Tham gia quản lí nhà nước và xã hội
Ý kiến của công dân đi vào công việc chung bằng đường nào, trực tiếp hay qua đại biểu?
KIỂM SOÁT
Khiếu nại · Tố cáo
Khi quyết định hay hành vi làm ảnh hưởng đến công dân hoặc có dấu hiệu vi phạm thì công dân đề nghị và báo ở đâu?
Mục 3 và 4 học việc CHỌN, mục 5 học việc THAM GIA, mục 6 và 7 học việc KIỂM SOÁT.
Ba điều kiện để thực hiện quyền đúng cách
Câu «quyền có giới hạn do pháp luật đặt ra» nghe khô khan nhưng có thể cụ thể hóa thành ba câu hỏi đặt ở ba chỗ của bản đồ. Chủ thể có đủ điều kiện không (trạm AI)? Nội dung có trung thực, có căn cứ không (trạm BẰNG CÁCH NÀO)? Cách làm có đúng quy định và có xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác không (trạm BẰNG CÁCH NÀO và ĐƯỢC BẢO ĐẢM RA SAO)? Thiếu một trong ba, hành động không còn là thực hiện quyền đúng cách. Cách gom ba điều kiện là của LUKATO; từng điều kiện đều ở mức khái niệm của chương trình.