Giáo dục kinh tế và pháp luật 10: Hoạt động kinh tế và các chủ thể, chiếc guồng nước | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm Giáo dục kinh tế và pháp luật 10 về hoạt động kinh tế và các chủ thể: bốn gầu sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng, mối quan hệ giữa…
LUKATO AI · GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 10 · HOẠT ĐỘNG KINH TẾ VÀ CÁC CHỦ THỂ
BỐN GẦU · BA NGƯỜI VẬN HÀNH · MỘT DÒNG NƯỚC CÓ HẠN
Chiếc guồng nước của nền kinh tế:
bốn gầu quay nối nhau,
ba người vận hành, một dòng nước có hạn
Phần này của chương trình dễ bị học thành hai danh sách rời: bốn hoạt động và ba chủ thể. Bài giảng này gợi ý một hình ảnh để nối chúng lại: chiếc guồng nước ở một làng ven sông. Mỗi gầu của guồng là một hoạt động kinh tế: sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng. Gầu này múc nước đổ sang gầu kia, và gầu cuối đổ ngược về gầu đầu. Ba người vận hành là hộ gia đình, doanh nghiệp và Nhà nước (cách chia ba nhóm là cách học của LUKATO; chương trình còn chia bốn nhóm: chủ thể sản xuất, chủ thể tiêu dùng, chủ thể trung gian và Nhà nước, đối chiếu ở mục 1 và mục 7). Nước chảy qua guồng là nguồn lực, và nguồn lực thì có hạn , nên các chủ thể đều phải lựa chọn. Trước một tình huống, em hỏi cùng năm câu: gầu nào, ai làm, vào gì ra gì, nối sang đâu, vì sao chọn thế. Những chỗ vượt ra ngoài nội dung cơ bản đều được ghi «kiến thức bổ sung»; nhân vật và số liệu trong bài là hư cấu hoặc minh họa.
- ① Làm ra hàng rồi bán được đã là hết chuyện chưa, hay còn một chặng nữa mới khép vòng quay?
- ② Khi một chặng chậm hơn các chặng còn lại, hàng và nhu cầu bị dồn lại ở đâu? (mô hình minh họa, kiến thức bổ sung)
- ③ Một người có thể vừa đi làm, vừa đi chợ, vừa mở quán nhỏ: vậy gọi tên chủ thể dựa vào đâu?
4 gầu
bốn hoạt động nối thành một vòng, hỏi cùng năm câu
11 lab
phân loại, thanh trượt lựa chọn, chuỗi từng bước, đo điểm bán, tìm câu sai, vòng nghẽn, rẽ nhánh, xếp vai, ghép vai, trò chơi, xếp thứ tự
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
9 bài
6 chọn đáp án, 2 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Bốn gầu, ba người vận hành và năm câu hỏi dùng chung cho nhiều tình huống
Ở bến sông của làng gốm Bến Sứ (hư cấu) có một chiếc guồng nước cũ. Dòng sông đẩy guồng quay, mỗi gầu múc đầy nước ở phía thấp, nâng lên cao rồi đổ vào máng, nước theo máng chảy đến những thửa ruộng, và phần nước dư lại trôi về sông để gầu sau múc tiếp. Bà Sáu, một người trong làng, nhìn guồng quay và nói với đứa cháu: «Nước đâu có tự lên cao. Chỗ nào gầu hỏng, cả guồng đứng.» Câu nói ấy rất gần với điều mà phần này của chương trình muốn nói về nền kinh tế. Của cải không tự đến tay người cần: phải có người làm ra, có người chia và chuyển đi, có người mua bán trao tay, và có người dùng để sống. Bốn việc ấy là bốn hoạt động kinh tế, và chúng nối vào nhau thành vòng. Làm ra hay chuyển đi là việc của những chủ thể cụ thể, trong đó có ba nhóm lớn: hộ gia đình, doanh nghiệp, Nhà nước. Còn dòng nước, tức nguồn lực chạy qua guồng, không đủ cho nhiều mong muốn cùng lúc, nên người vận hành phải chọn việc gì làm trước. Bài này dựng một bản đồ chung cho cả bốn hoạt động, ba chủ thể và nguồn lực có hạn. Khi gặp một tình huống lạ, em hỏi năm câu của bản đồ; câu nào khó trả lời thì chỗ đó chính là chỗ cần xem lại.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ chung: bốn gầu ở hàng trên, đường dội ngược từ tiêu dùng về sản xuất, năm câu hỏi ở hàng giữa, dòng nước có hạn ở dưới. Bấm vào một khối câu hỏi hoặc khối nước để đọc mô tả và số mục.
Bốn gầu: nói ngắn bằng một câu cho mỗi gầu
Mỗi hoạt động có một câu nhận diện ngắn để em dùng khi cần nhận ra nhanh. Sản xuất là dùng nguồn lực để tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ. Phân phối là chia nguồn lực, sản phẩm, thu nhập cho các bên và đưa hàng đến nơi, đến người cần. Trao đổi là mua bán, đổi hàng, khiến hàng sang tay người mua còn tiền sang tay người bán. Tiêu dùng là dùng sản phẩm, dịch vụ để thỏa mãn nhu cầu. Phần «phân phối» và «trao đổi» đứng sát nhau nên ở bài này ta tách thành hai gầu để mỗi việc chỉ nằm ở một chỗ; cách tách ấy là cách học của LUKATO, giúp xếp tình huống cho gọn.
Năm câu hỏi, hỏi trước mỗi tình huống
Câu hỏi
Hỏi gì
Ví dụ với một xưởng gốm (hư cấu)
Mục
① GẦU NÀO
Việc đang xảy ra thuộc hoạt động nào?
Thợ nặn bát bằng đất sét: gầu sản xuất. Chủ quầy bán bát cho khách: gầu trao đổi.
3 đến 6
② AI LÀM
Chủ thể nào đang thực hiện, trong vai nào?
Xưởng gốm là doanh nghiệp; bà Sáu đi làm thuê ở xưởng là hộ gia đình đem sức lao động vào sản xuất.
③ VÀO RA GÌ
Đầu vào là nguồn lực nào, đầu ra là gì?
Vào: đất sét, men, sức người, củi nung. Ra: bát đã nung xong.
2, 3
④ NỐI ĐI ĐÂU
Gầu trước và gầu sau là gì, kể cả đường dội ngược về gầu đầu; nếu nghẽn thì hàng dồn ở đâu?
Bát xong thì chuyển ra kho và cửa hàng; nếu cầu bị sập, bát dồn lại ở kho. Khách báo loại men nào được ưa thì tin ấy quay về xưởng.
4, 6
⑤ VÌ SAO CHỌN
Vì nguồn lực có hạn, chủ thể đã chọn gì và bỏ lại gì?
Lò chỉ nung được một mẻ mỗi ngày: nung bát nhỏ hay chum lớn, chọn một thì bỏ lại một.
Cột «Mục» cho biết các mục ứng dụng câu hỏi ấy nhiều nhất. Năm câu này dùng được cho mỗi tình huống, kể cả khi một mục nhấn mạnh riêng một hai câu.
Hai điều cần giữ lại từ bản đồ
Điều thứ nhất: gầu cuối đổ ngược về gầu đầu . Tiêu dùng không phải là chỗ dừng. Người dùng mua nhiều hay ít, thích loại nào, phản hồi ra sao đều quay lại thành thông tin cho người sản xuất, và vòng khép lại. Đường quay lại ấy thuộc câu hỏi ④ NỐI ĐI ĐÂU, vì câu này hỏi cả gầu trước, gầu sau và đoạn từ gầu cuối quay về gầu đầu. Điều thứ hai: một chủ thể đứng ở nhiều gầu . Hộ gia đình tiêu dùng nhưng cũng đem sức lao động vào sản xuất; doanh nghiệp sản xuất nhưng cũng mua bán và trả thu nhập; Nhà nước đặt luật chơi nhưng cũng mua hàng hóa cho việc công. Vì vậy câu hỏi ② phải đi kèm chữ «trong vai nào», không phải chỉ «ai».
Ba nhóm của bài và bốn nhóm quen thuộc (cách học của LUKATO, kiến thức bổ sung)
Bài này gọi ba người vận hành: hộ gia đình, doanh nghiệp, Nhà nước, và cho mỗi nhóm giữ nhiều vai. Trong chương trình, chủ thể còn được chia thành bốn nhóm: chủ thể sản xuất, chủ thể tiêu dùng, chủ thể trung gian và Nhà nước. Hai cách chia đối chiếu được với nhau: chủ thể sản xuất ứng với doanh nghiệp ở vai tổ chức sản xuất; chủ thể tiêu dùng ứng với hộ gia đình ở vai tiêu dùng; chủ thể trung gian (chợ đầu mối, sàn thương mại điện tử, đại lí) nằm trong nhóm doanh nghiệp; Nhà nước vẫn là Nhà nước. Bảng đối chiếu chi tiết ở mục 7.
Vì sao gọi là «vòng» chứ không phải «đường thẳng»
Nếu coi bốn hoạt động là một đường thẳng, em sẽ nghĩ sản xuất là khởi đầu, tiêu dùng là kết thúc. Nhìn như một vòng, tiêu dùng vừa là mục đích, vừa là nơi phát ra tín hiệu cho vòng sau. Cách nhìn này ở mức khái niệm; những tình huống cụ thể sẽ lần lượt hiện ra từ mục 3 đến mục 7.
Từ điển một dòng: đưa chuột hoặc chạm vào chữ gạch chân
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
hoạt động kinh tế
Việc làm ra, chia, trao đổi, dùng của cải
sản xuất
Tạo ra sản phẩm, dịch vụ
phân phối
Chia và đưa hàng đến nơi cần
trao đổi
Mua bán, đổi hàng
tiêu dùng
Dùng sản phẩm, dịch vụ để thỏa mãn nhu cầu
chủ thể kinh tế
Bên tham gia hoạt động kinh tế
khan hiếm
Nguồn lực có hạn so với nhu cầu
nguồn lực
Điều kiện đưa vào sản xuất
2, 3
chi phí cơ hội
Phần bị bỏ lại khi chọn
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: câu «Nhờ phản hồi của người dùng mà người làm hàng biết nên làm gì tiếp» nói về đoạn nào của bản đồ? Hãy chọn trước, rồi mở phòng lab.
Câu trên nói về chỗ nào của bản đồ?
Cách dùng phòng lab
Xếp từng thẻ bằng cách chạm thẻ rồi chạm ô, hoặc kéo thẻ (nắm vào phần chấm ở đầu thẻ nếu dùng màn hình cảm ứng) thả vào ô. Sau khi bấm «Xem kết quả xếp», thẻ đúng viền xanh và thẻ sai viền đỏ; dòng kết luận giải thích ba thẻ sai đầu tiên. Phòng lab này luyện bẫy 1, 5 và 6, sẽ gặp lại ở mục 4 và mục 5.
Thử tay: dùng năm câu hỏi cho một tình huống ở quầy chè đầu bến
Đầu bến sông có một quầy chè do hai vợ chồng chú Ba mở (hư cấu). Sáng nào chú cũng ra chợ đầu mối lấy lá chè tươi, về sao khô, đóng gói rồi bày bán ngay tại quầy. Một đoàn khách tham quan làng gốm ghé mua vài túi chè mang về làm quà. Hãy trả lời lần lượt năm câu hỏi.
Gợi ý 1 · Gầu nào, ai làm
Chú Ba sao và đóng gói chè thì đang tạo ra sản phẩm, đó là gầu sản xuất. Việc đứng quầy nhận tiền của khách là gầu trao đổi. Hai vợ chồng là một hộ gia đình đồng thời là chủ một cơ sở kinh doanh nhỏ: chủ thể nhìn theo việc đang làm.
Gợi ý 2 · Vào ra gì, nối đi đâu
Đầu vào gồm lá chè tươi, sức lao động, bếp sao, túi đóng gói. Đầu ra là túi chè thành phẩm. Gầu trước của việc bán là sản xuất tại quầy; gầu sau là tiêu dùng của đoàn khách khi họ dùng hoặc tặng người thân. Nếu khách ít, chè dồn lại trên quầy.
Đáp án · vì sao chọn
Quầy chè có thời gian, tiền vốn và chỗ đứng hữu hạn, nên chú Ba phải chọn mua bao nhiêu lá chè, bày bán loại túi nào. Chú bỏ lại những lựa chọn khác, ví dụ dùng cùng số tiền nhập chè để mua thêm đồ lưu niệm. Một câu trả lời đầy đủ nói rõ gầu, vai, đầu vào, đầu ra, gầu sau và điều bị bỏ lại; thiếu một mảnh nào thì chỗ đó cần xem lại.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Dễ học bốn hoạt động như bốn mục rời và nhớ mỗi cái một định nghĩa. Bản đồ cho thấy còn ba điều nữa: gầu nối với gầu, gầu cuối dội ngược về gầu đầu, và cả bốn gầu đều dùng nguồn lực có hạn. Thiếu các điều ấy, em dễ rơi vào hai cực: coi sản xuất là trung tâm của cả nền kinh tế, hoặc coi bốn hoạt động như bốn việc không liên quan nhau.
Mục 2 mở đầu bằng dòng nước, tức nguồn lực có hạn, và tập lựa chọn với một chiếc lò chỉ có mười hai giờ mỗi ngày.
02
Dòng nước · Nguồn lực có hạn
Khan hiếm và lựa chọn: vì sao gầu nào của guồng cũng phải chọn
Lò nung của xưởng gốm ở Bến Sứ (hư cấu) chỉ nung được một mẻ mỗi ngày. Sáng nay trong xưởng có hai loạt hàng chờ vào lò: một loạt bát nhỏ cho đơn của quán ăn, một loạt chum lớn cho đơn của một hộ muối dưa. Xếp bát vào thì không còn chỗ cho chum, xếp chum vào thì bát phải chờ đến mẻ sau. Không ai ở đây thiếu thiện chí hay thiếu tiền để mua thêm củi; thứ thiếu là chỗ trong lò và số giờ trong ngày. Đây là khung cảnh nhỏ của một ý lớn: nguồn lực có hạn trong khi nhu cầu thì nhiều và gần như không dừng lại, nên các chủ thể đều phải chọn. Chọn là phải bỏ lại một phần. Ý này đứng dưới cả bốn gầu của guồng, vì cả bốn gầu đều múc từ cùng một dòng nước hữu hạn. Mục này học ba thứ theo thứ tự: khan hiếm là gì, lựa chọn trông như thế nào khi có hai việc cạnh tranh một nguồn lực, và phần bị bỏ lại được gọi tên ra sao.
Khan hiếm: nhu cầu thì rộng, nguồn lực thì hẹp
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Khan hiếm là khoảng chênh giữa hai thứ: bên trái là nhu cầu rất nhiều và đa dạng, bên phải là nguồn lực có hạn (đất, vốn, lao động, thời gian). Khoảng chênh này khiến mỗi chủ thể phải chọn.
Khan hiếm không có nghĩa là cửa hàng hết hàng hay một người nghèo không đủ tiền mua. Nó nói về quan hệ giữa hai vế: nhu cầu và nguồn lực. Một hộ khá giả cũng có mười hai giờ mỗi ngày như hộ khác; một doanh nghiệp lớn cũng chỉ có một số máy, một số vốn; ngân sách của Nhà nước cũng không đủ để làm cùng lúc các việc mong muốn. Ở đâu có nhu cầu nhiều hơn nguồn lực thì ở đó có khan hiếm, và ở đó có lựa chọn.
Chủ thể
Nguồn lực có hạn (ví dụ)
Việc phải chọn (ví dụ)
Hộ gia đình
Thu nhập mỗi tháng, thời gian rảnh của các thành viên.
Dành khoản tiền cho việc học thêm hay cho sửa mái nhà trước mùa mưa.
Doanh nghiệp
Vốn, số máy, số công nhân, chỗ trong kho.
Nhận đơn hàng lớn hay đơn hàng gấp, khi năng lực chỉ làm nổi một trong hai.
Nhà nước
Nguồn thu để chi cho các việc công, đội ngũ cán bộ.
Xây thêm một đoạn đường hay một trạm y tế trong năm nay.
Ba câu hỏi nền (kiến thức bổ sung)
Vì nguồn lực có hạn, các nền kinh tế đều gặp ba câu hỏi: sản xuất cái gì , sản xuất bằng cách nào , và sản phẩm làm ra dành cho ai . Đây là cách hệ thống hóa thường gặp trong kinh tế học nhập môn (kiến thức bổ sung). Trên bản đồ guồng nước, hai câu đầu nằm ở gầu sản xuất, còn câu «cho ai» nằm ở gầu phân phối. Bài này không cần em thuộc ba câu như thuộc bài, mà dùng chúng để nhận ra: chọn gì, làm thế nào, chia cho ai là những chỗ mà khan hiếm biến thành quyết định cụ thể.
Chi phí cơ hội: phần bị bỏ lại (kiến thức bổ sung)
Khi ta chọn phương án này, phương án tốt nhất trong số bị bỏ lại là cái giá thật của lựa chọn; kinh tế học gọi nó là chi phí cơ hội (kiến thức bổ sung). Hình bên dưới vẽ một ví dụ nhỏ: bà Sáu có mười giờ mỗi ngày để làm hai việc, đan nón (ba chiếc mỗi giờ) hoặc làm khuôn gốm (hai khuôn mỗi giờ). Điểm nào nằm trên đường là cách chia giờ dùng hết thời gian. Muốn thêm một khuôn thì phải rút nửa giờ khỏi việc đan nón, tức mất một chiếc rưỡi.