Giáo dục kinh tế và pháp luật 10: Ngân sách nhà nước và thuế, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm về ngân sách nhà nước và thuế: theo chân một đồng tiền qua năm trạm thu, quản lí, chi, tác động và giám sát; ba dấu hiệu của thuế, thuế…
LUKATO AI · GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 10 · NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ THUẾ
THU · QUẢN LÍ · CHI · TÁC ĐỘNG · GIÁM SÁT
Hành trình của một đồng ngân sách:
vào kho chung từ đâu,
đi ra đâu và ai nhìn theo
Ngân sách nhà nước và thuế dễ bị học thành hai danh sách khái niệm rời nhau. Bài giảng này gợi ý cách nhìn khác: theo chân một đồng tiền. Nó vào kho chung bằng thuế và các khoản thu hợp pháp, được quản lí theo dự toán, chi cho đầu tư, hoạt động thường xuyên và trả nợ, tác động trở lại đời sống qua dịch vụ công, rồi được giám sát để kì sau làm tốt hơn. Bên dưới là lớp nền nghĩa vụ của công dân. Phần nào là kiến thức bổ sung đều được ghi rõ; tình huống trong bài là hư cấu, còn số liệu trong lab là số liệu minh họa.
- ① Một đồng thuế đi qua những trạm nào trước khi trở về đời sống, và vì sao nộp thuế không giống mua hàng hay quyên góp?
- ② Cùng gọi là thuế, khi nào người nộp cũng là người chịu, và khi nào phần thuế đi qua giá hàng để đến người khác?
- ③ Khi ngân sách có hạn, ai quyết định chi vào đâu, và người dân kiểm tra điều đó bằng cách nào?
5 trạm
thu, quản lí, chi, tác động, giám sát; mỗi trạm hỏi một câu
11 lab
đi theo một đồng, phân loại thu chi, ghép khoản nộp, ba dấu hiệu của thuế, tìm câu sai, trực thu gián thu, thanh trượt giá và thuế, cân đối ngân sách, rẽ nhánh, công tắc giám sát, trò chơi mười vòng
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
9 bài
7 chọn đáp án, 1 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Năm trạm, một vòng lặp và một lớp nền
Sáng thứ Hai ở thị trấn Sông Mây (hư cấu), cô Lài mở tiệm bánh và bán được một khay bánh. Giá cô niêm yết đã có một phần là thuế. Cuối tháng cô kê khai và nộp phần thuế của tiệm. Khoản tiền ấy nhập vào cùng nhiều khoản khác thành một kho chung, rồi thị trấn họp để quyết định năm nay sửa mái trường tiểu học hay làm đường ra bến. Mùa mưa tới, em Diệp đi học dưới mái trường mới mà không biết trong đó có phần nhỏ của chiếc bánh cô Lài bán. Bốn chuyện nghe như rời nhau: một lần mua bánh, một bản kê khai, một cuộc họp, một mái trường. Thực ra chúng là bốn đoạn của cùng một hành trình. Bài này gọi hành trình ấy là vòng chảy của một đồng ngân sách (cách gọi của LUKATO) và dùng nó làm khung chung. Khi gặp một tình huống lạ, em hỏi: đồng tiền đang ở trạm nào, trạm đó hỏi câu gì, và trạm kế tiếp sẽ ra sao nếu trạm này làm sai.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ chung: năm trạm nối nhau từ thu đến giám sát, nét đứt đưa kết quả giám sát về làm dự toán kì sau, lớp nền là nghĩa vụ và quyền của công dân. Bấm vào một khối để đọc mô tả và số mục.
Năm trạm, mỗi trạm một câu hỏi
Ngân sách nhà nước là các khoản thu và chi của Nhà nước, được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian xác định, do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định, để bảo đảm thực hiện chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước. Định nghĩa này đã nói gần đủ năm trạm: có thu , có chi , có dự toán (quản lí), có cơ quan quyết định và có mục đích phục vụ xã hội (tác động). Trạm giám sát được thêm vào vì ngân sách đáng tin hơn khi có người nhìn theo (kiến thức bổ sung ở mức khái niệm). Cách chia năm trạm là cách học của LUKATO, không phải một danh sách có sẵn trong văn bản pháp luật.
Trạm
Hỏi gì
Ví dụ ở thị trấn Sông Mây (ghi ngắn)
Mục
① THU
Tiền vào kho chung từ đâu, theo quy định nào?
Tiệm bánh, xưởng mộc, người làm công ăn lương nộp thuế; người dân nộp lệ phí khi làm giấy tờ.
2, 3, 4, 5
② QUẢN LÍ
Ai lập dự toán, ai quyết định, cân đối thu chi thế nào?
Thị trấn lập dự toán năm, hội đồng thông qua, cân nhắc thu bao nhiêu thì chi bấy nhiêu.
2, 6
③ CHI
Tiền đi vào nhóm chi nào, có đúng thứ tự ưu tiên không?
Sửa mái trường (đầu tư), trả lương giáo viên (thường xuyên), trả khoản nợ đến hạn.
2, 6
④ TÁC ĐỘNG
Khoản chi trở lại đời sống bằng gì?
Em Diệp học trong lớp khô ráo; con đường ra bến giúp chở hàng nhanh hơn.
5, 7
⑤ GIÁM SÁT
Ai nhìn theo, công khai ra sao, làm sai thì đi đường nào?
Dự toán được niêm yết ở nhà văn hóa; người dân góp ý; cuối năm có tổng kết, kiểm tra.
6, 7, 8
LỚP NỀN
Công dân phải làm gì, được quyền gì?
Kê khai trung thực, nộp đủ, đúng hạn; được biết ngân sách dùng vào đâu.
cả bài
Cột «Mục» cho biết các mục ứng dụng trạm ấy nhiều nhất. Cả năm câu hỏi được hỏi ở các bài học trong chương, kể cả khi mục nhấn mạnh riêng một hai trạm.
Hai ý cần dừng lại
Ý thứ nhất là vòng lặp . Dự toán của năm nay được lập dựa trên tình hình kinh tế năm trước, và chi tiêu của năm nay tạo điều kiện cho thu nhập năm sau. Vì vậy hành trình không kết thúc ở trạm chi mà đi tiếp qua trạm tác động rồi giám sát, và kết quả được dùng cho dự toán kế tiếp. Ý thứ hai là lớp nền . Một vòng chảy chạy trơn khi người nộp thuế thực hiện nghĩa vụ trung thực và người dân được biết ngân sách dùng vào đâu. Thiếu lớp nền, trạm thu hụt trước, các trạm sau thiếu nguồn lực hoặc thiếu người nhìn theo.
Vì sao «không hoàn trả trực tiếp» vẫn không có nghĩa là «mất đi»
Thuế có tính không hoàn trả trực tiếp: em nộp một khoản thì không nhận lại đúng khoản tương ứng. Nhưng khoản ấy không biến mất. Nó đi vào kho chung rồi quay về dưới dạng công trình và dịch vụ cho cả cộng đồng. Hai chữ «trực tiếp» giữ chỗ cho chính điều đó: không có hóa đơn đổi trả từng đồng, mà có một vòng chảy chung.
Từ điển một dòng: đưa chuột hoặc chạm vào chữ gạch chân
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
ngân sách nhà nước
Các khoản thu và chi của Nhà nước trong một thời kì dự toán
dự toán
Bản dự kiến thu, chi cho thời kì tới
1, 6
thuế
Khoản thu bắt buộc, không hoàn trả trực tiếp
3, 4
người nộp thuế
Cá nhân, tổ chức có nghĩa vụ nộp thuế
4, 5
thuế trực thu
Người nộp cũng là người chịu
thuế gián thu
Phần thuế nằm trong giá, người mua gánh
phí
Trả cho một dịch vụ cụ thể
lệ phí
Nộp khi cơ quan làm một việc quản lí cho mình
chi đầu tư phát triển
Chi xây công trình lâu dài
chi thường xuyên
Chi cho hoạt động đều đặn
công khai, minh bạch
Cho người khác xem và kiểm tra được
6, 7
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: hãy đọc tình huống và chọn trạm mà nó thuộc về, rồi mở phòng lab 1 để đi theo cả vòng.
Dự toán chi cho trạm y tế đã được thông qua. Đến cuối năm, một tổ kiểm tra không thuộc nơi chi tiền đối chiếu số tiền thực chi với dự toán và báo kết quả. Việc đối chiếu này thuộc trạm nào?
Cách dùng phòng lab
Bấm «Trạm sau» để đi qua từng trạm, hoặc «Tự chạy» để xem cả vòng chạy một lượt. Sau khi đi hết năm trạm, mở ô «Thử bỏ một trạm», chọn một trạm bị bỏ và đọc điều xảy ra với những trạm còn lại; cần thử lần lượt cả năm trạm để hoàn thành phòng lab. Phòng lab này luyện bẫy 7 và 14, sẽ gặp lại ở mục 4 và mục 7.
Thử tay: dùng năm câu hỏi cho một khoản thuế của tiệm bánh
Cuối tháng, cô Lài nộp phần thuế thu nhập của tiệm bánh. Thị trấn Sông Mây gộp khoản ấy với nhiều khoản khác, dự kiến dùng một phần để sửa mái trường tiểu học. Khi mái trường xong, hội đồng công bố số tiền đã chi cho công trình. Hãy xác định đồng tiền của cô Lài đi qua trạm nào và mỗi trạm làm việc gì.
Gợi ý 1 · Thu và quản lí
Cô Lài nộp thuế thu nhập là trạm THU. Thị trấn gộp khoản này vào kho chung và dự kiến chi cho mái trường là trạm QUẢN LÍ. Ở trạm này chưa có tiền nào được tiêu; mới có bản dự kiến.
Gợi ý 2 · Chi và tác động
Khi thợ xây sửa mái trường và thị trấn thanh toán, tiền đi vào nhóm chi đầu tư phát triển: đó là trạm CHI. Khi học sinh học trong lớp khô ráo, khoản chi đã trở lại đời sống: đó là trạm TÁC ĐỘNG.
Đáp án · cả vòng
Thu (cô Lài nộp thuế), quản lí (dự kiến chi cho mái trường), chi (thanh toán công trình), tác động (lớp học khô ráo), giám sát (công bố số tiền đã chi để người dân xem và đối chiếu). Cô Lài không nhận lại đúng khoản mình nộp, nhưng mái trường là phần lợi ích chung mà khoản thuế của cô cùng nhiều khoản khác tạo ra; đó là nghĩa của tính không hoàn trả trực tiếp. Nếu cô kê khai thiếu thì trạm thu hụt, và nguồn cho mái trường giảm theo.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Dễ học ngân sách như một danh sách các khoản thu rồi các khoản chi và quên ba trạm còn lại. Bản đồ cho thấy một đồng tiền còn phải được quản lí theo dự toán, trở lại đời sống và có người nhìn theo. Thiếu những trạm ấy, người học dễ rơi vào hai cực: coi ngân sách là két riêng của cơ quan, hoặc coi thuế là khoản mất đi không đem lại gì.
Mục 2 mở trạm đầu tiên của bản đồ ở góc rộng nhất: ngân sách nhà nước là gì, gồm những khoản thu chi nào và vì sao cần có.
02
Trạm 1, 2, 3 nhìn từ xa
Ngân sách nhà nước: kho chung có thu, có chi và có dự toán
Đầu năm, hội đồng thị trấn Sông Mây (hư cấu) ngồi trước một tờ giấy kẻ hai cột. Cột bên trái ghi những khoản dự kiến thu trong năm, cột bên phải ghi những việc cần chi: sửa mái trường, trả lương giáo viên và nhân viên trạm y tế, duy tu con đường ra bến, trả một khoản nợ đến hạn. Dễ thấy ngay một điều: cột nào nhỉnh hơn cột nào đều kéo theo hệ quả. Thu dư thì còn nguồn cho năm sau; chi vượt thu thì phải tính cách bù hoặc cắt bớt. Tờ giấy hai cột ấy chính là hình ảnh nhỏ nhất của ngân sách nhà nước ở cấp thị trấn: một kho chung, có thu, có chi, có dự kiến trước và có người quyết định. Mục này đi từ định nghĩa đến các khoản thu chi, đến vai trò, rồi xếp mười hai khoản vào đúng chỗ.
Định nghĩa: bốn yếu tố cần có
Ngân sách nhà nước là các khoản thu và chi của Nhà nước, được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian xác định, do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định, nhằm bảo đảm thực hiện chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước. Đọc chậm, định nghĩa có bốn yếu tố, và thiếu yếu tố nào thì khoản tiền đang xét khó gọi là ngân sách nhà nước.
Yếu tố
Nghĩa
Ví dụ ở thị trấn Sông Mây
THU VÀ CHI
Ngân sách có cả hai mặt: tiền Nhà nước thu vào và tiền Nhà nước chi ra.
Thuế tiệm bánh nộp là thu; tiền thanh toán công trình mái trường là chi.
DỰ TOÁN
Các khoản được dự kiến trước và thực hiện trong một thời kì xác định, thường là một năm (kiến thức bổ sung về độ dài).
Đầu năm lập bản dự kiến thu chi cho cả năm; cuối năm tổng kết.
CƠ QUAN CÓ THẨM QUYỀN
Quyết định thuộc về cơ quan được pháp luật giao, không thuộc về một cá nhân tự ý.
Hội đồng của thị trấn thảo luận và thông qua; người đứng đầu một phòng ban không tự quyết thay.
MỤC ĐÍCH
Phục vụ chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước: quản lí xã hội, cung cấp dịch vụ công, bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Sửa trường, duy tu đường, trả lương trạm y tế đều là việc phục vụ lợi ích chung.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Cán cân thu và chi trong một thời kì dự toán. Bên trái là các khoản thu, bên phải là các khoản chi, bên dưới là ba trường hợp khi so sánh hai bên. Cách gọi thặng dư, cân đối, bội chi là kiến thức bổ sung.
Thu và chi gồm những gì
Mặt
Các nhóm thường gặp
Cách hiểu ngắn
THU
Thuế; phí và lệ phí; thu từ tài sản và hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản thu khác theo luật (các khoản ngoài thuế là kiến thức bổ sung).
Đều là khoản Nhà nước được quyền thu theo quy định của pháp luật. Thuế là nguồn thu quan trọng ở mức khái niệm, em sẽ học kĩ ở mục 3 và mục 4.
CHI
Chi đầu tư phát triển; chi thường xuyên; chi trả nợ đến hạn; chi khác theo luật (cách phân nhóm là kiến thức bổ sung).
Đầu tư xây công trình lâu dài, thường xuyên cho hoạt động đều đặn của bộ máy và dịch vụ công, trả nợ vì Nhà nước phải thực hiện cam kết đã vay.
Bốn vai trò của ngân sách nhà nước
Vai trò
Nội dung
Gặp ở thị trấn Sông Mây
HUY ĐỘNG VÀ PHÂN BỔ NGUỒN LỰC
Gom các khoản thu rải rác thành một kho chung, rồi chia ra cho các việc công cần làm.
Nhiều khoản thuế nhỏ gộp lại đủ sửa một mái trường mà từng hộ không tự làm được.
ĐIỀU TIẾT KINH TẾ
Dùng thu và chi để định hướng và giữ ổn định hoạt động kinh tế.
Ưu tiên chi làm đường ra bến để hàng hóa của thị trấn đi lại dễ hơn.
GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ XÃ HỘI
Chi cho giáo dục, y tế, hỗ trợ người gặp khó khăn, góp phần giảm chênh lệch.
Trợ cấp cho hộ có hoàn cảnh khó khăn, học bổng cho học sinh nghèo vượt khó.
BẢO ĐẢM BỘ MÁY VÀ AN NINH
Chi để bộ máy nhà nước vận hành, bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Lương của cán bộ thị trấn, kinh phí cho hoạt động giữ gìn trật tự.
Khi quản lí ngân sách, người ta đặt ra mấy yêu cầu chung ở mức khái niệm, như có dự toán, chi đúng mục đích, tiết kiệm, hiệu quả, công khai, minh bạch và cân đối giữa thu và chi. Mục 6 sẽ dùng các yêu cầu này để đọc một quyết định chi cụ thể; cách gom thành nhóm ở đó là cách chia của LUKATO.
Ba chỗ dễ nhầm ở ngân sách nhà nước
Bẫy 1: coi ngân sách là két riêng của cơ quan nắm nó, muốn chi gì cũng được và công khai hay không tùy ý. Ngân sách là nguồn lực chung, đi theo dự toán và do cơ quan có thẩm quyền quyết định. Bẫy 2: nghĩ ngân sách chủ yếu để nuôi bộ máy, người dân ít liên quan. Thực tế bộ máy chỉ là một phần; ngân sách còn chi cho trường học, đường sá, trạm y tế và trợ cấp cho hộ gặp khó khăn. Bẫy 3: cho rằng thu càng nhiều là ngân sách càng tốt, chi bao nhiêu không quan trọng. Ngân sách có hai mặt: thu mà không phân bổ đúng, chi quá tay hoặc mất cân đối vẫn là ngân sách kém.