Giáo dục kinh tế và pháp luật 11: Lạm phát và thất nghiệp, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm Giáo dục kinh tế và pháp luật 11 về lạm phát và thất nghiệp: bốn đồng hồ giá, việc làm, sức mua và chính sách, mười một phòng lab tương…
LUKATO AI | GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 11 | LẠM PHÁT VÀ THẤT NGHIỆP
GIÁ - VIỆC LÀM - SỨC MUA - CHÍNH SÁCH
Một con số
chưa đủ để đọc một nền kinh tế.
Cần bốn kim
trên cùng một bảng
Nếu học lạm phát rồi học thất nghiệp như hai bài tách biệt, em dễ không thấy chúng cùng nằm trong một bức tranh. Bài này gom cả hai lên một bảng bốn đồng hồ : kim giá, kim việc làm, kim sức mua và kim chính sách. Gặp một dòng tin hay một tình huống, em hỏi nó làm kim nào nhúc nhích, đo bằng gì, vì sao, và Nhà nước có thể làm gì. Phần nào là kiến thức bổ sung hoặc cách gom của LUKATO đều được ghi rõ; nhân vật và địa danh trong bài là hư cấu, số liệu trong lab là số liệu minh họa, không phải số liệu thống kê thật.
- 1 Giá chung tăng nghĩa là gì, đo bằng gì, và vì sao có lúc giá tăng mà chưa gọi là lạm phát?
- 2 Ai là người thiệt, ai là người ít bị ảnh hưởng khi giá chung tăng, và Nhà nước có những cách nào để kiềm chế?
- 3 Thất nghiệp được đếm thế nào, có những loại nào, và vì sao kiềm chế giá chung và tạo việc làm không phải lúc nào cũng đi cùng chiều?
4 kim
giá, việc làm, sức mua, chính sách
11 lab
phân loại, xếp thứ tự, thanh trượt, công tắc, tìm lỗi, ghép đôi, từng bước, trò chơi, rẽ nhánh
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và một phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
8 bài
6 chọn đáp án và 1 đúng sai từ kho câu hỏi, 1 bài biên soạn mới
01
Bản đồ chung
Bốn đồng hồ cùng nằm trên một bảng
Chợ sáng ở thị trấn Đồng Sậy có cô Diệp bán rau đã hai mươi năm. Mấy tháng nay cô nhận ra một xấp tiền đi chợ mua được ít món hơn trước. Con trai cô, chú Cương, vừa rời một xưởng đóng cửa dây chuyền cũ, đang học nghề mới và nộp hồ sơ ở vài nơi. Bạn Liễu, học sinh lớp 11, nghe chuyện ấy rồi hỏi thầy: «Giá cả tăng và người mất việc có phải cùng một chuyện không?» Thầy không trả lời bằng một con số. Thầy vẽ một bảng có bốn đồng hồ, giống bảng điều khiển của một chiếc xe: một kim đo giá, một kim đo việc làm, một kim đo tiền mua được bao nhiêu hàng và một kim ghi Nhà nước đang làm gì. Bài này đi theo bảng ấy. Ta làm quen từng đồng hồ một, sau đó đặt chúng cạnh nhau để thấy cái nào kéo cái nào.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ bài học gồm hai hàng: bốn đồng hồ ở trên, bốn kĩ năng ở dưới. Bấm một ô để mở dòng mô tả và xem ô ấy được học ở mục nào.
Hai hiện tượng, hai định nghĩa ngắn
Lạm phát là sự tăng lên liên tục của mức giá chung trong nền kinh tế theo thời gian. Hệ quả trực tiếp là sức mua của mỗi đồng tiền giảm. Hai chữ «chung» và «liên tục» đều có việc phải làm: giá của một mặt hàng nhích lên trong một mùa chưa phải là lạm phát. Thất nghiệp là tình trạng người trong độ tuổi lao động có khả năng và mong muốn làm việc, đang tìm việc nhưng chưa có việc làm. Hai hiện tượng đo hai thứ khác nhau, một bên là giá, một bên là việc làm. Mục 7 sẽ hỏi chúng nối với nhau thế nào.
Bốn đồng hồ trên bảng
Đồng hồ giá
Cho biết mặt bằng giá của giỏ hàng tiêu dùng so với kì gốc. Kim chính là chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và tốc độ lạm phát tính từ nó. Học ở mục 2 và mục 3.
Đồng hồ việc làm
Cho biết trong số người tham gia thị trường lao động, bao nhiêu phần trăm chưa có việc. Kim là tỉ lệ thất nghiệp, tính trên lực lượng lao động. Học ở mục 5 và mục 6.
Đồng hồ sức mua
Cho biết cùng một khoản thu nhập mua được nhiều hay ít hàng so với trước. Kim đi theo thu nhập thực, tức thu nhập danh nghĩa chia cho mức giá chung. Học ở mục 4.
Đồng hồ chính sách
Ghi những việc Nhà nước làm để tác động lên ba kim còn lại: hạ nhiệt tổng cầu, tăng cung hàng hóa, đào tạo lại lao động. Học ở mục 4, mục 6 và mục 7.
Cách gom của LUKATO
Tên «bốn đồng hồ» và cách xếp ba kim đo cộng một kim hành động là cách gom của LUKATO để dễ học. Bảng này không thay cho cách trình bày của sách; nó chỉ đặt hai nhóm khái niệm cạnh nhau để em so sánh. Tên các nhân vật, thị trấn và số liệu trong bài đều là hư cấu hoặc minh họa.
Bảng đọc nhanh
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Đồng hồ
Đo cái gì
Cách đọc kim
Mục
Giá
mức giá chung của giỏ hàng tiêu dùng theo thời gian
CPI kì này so với CPI kì trước; kim lên và liên tục thì gọi là lạm phát
2, 3
Việc làm
phần người muốn làm mà chưa có việc
số người thất nghiệp chia cho lực lượng lao động, viết bằng phần trăm
5, 6
Sức mua
lượng hàng mua được bằng một khoản thu nhập
thu nhập danh nghĩa chia cho mức giá chung; giá lên mà thu nhập đứng yên thì kim xuống
Chính sách
những việc Nhà nước làm để tác động lên giá và việc làm
xem biện pháp đó nhắm vào cầu, vào cung, hay vào kĩ năng của người lao động
4, 6, 7
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: một nhà máy mở cửa và tuyển người; em thử gọi tên chiếc kim chuyển động đầu tiên rồi chọn đáp án.
Bản tin cho biết: nhà máy mới khai trương và tuyển thêm một nghìn người vào làm. Kim nào nhúc nhích trực tiếp trước hết?
Chỗ dễ nhầm ở bảng bốn kim
Nhìn bốn kim cùng lúc dễ lệch theo hai hướng. Hướng đầu tiên: xem mỗi kim như một chuyện riêng, rồi bỏ qua việc giá có thể kéo theo sức mua, hay một biện pháp có thể kéo theo việc làm. Hướng thứ hai: nghe tin về một kim mà vội ghi thay đổi cho cả bốn. Để tránh cả hai, em ghi riêng điều bản tin đo được, sau đó mới tự hỏi một kim khác có bị ảnh hưởng không và qua con đường nào.
Thử tay: một dòng tin về thị trấn, ba câu hỏi liền nhau
«Trong quý này, tỉ lệ thất nghiệp của thị trấn giảm, còn Nhà nước thông báo mở thêm các lớp học nghề miễn phí cho người lớn.»
Gợi ý 1 | Kim nào được đo
Cụm «tỉ lệ thất nghiệp giảm» là phép đo của một đồng hồ. Hãy gọi tên đồng hồ ấy trước khi đọc tiếp.
Gợi ý 2 | Việc làm của Nhà nước
Lớp học nghề do Nhà nước mở là một hành động, không phải phép đo. Hành động của Nhà nước được ghi vào kim nào?
Chốt lại: đọc được gì và chưa đọc được gì
Kim việc làm đi xuống; kim chính sách ghi thêm một biện pháp. Dòng tin không nói gì về giá hay thu nhập, nên kim giá và kim sức mua chưa được đọc. Dòng tin dừng ở đâu thì phần đọc của em dừng ở đó.
Vì sao chỉ nhìn một kim thì dễ đọc sai
Hãy hình dung một bảng điều khiển có bốn kim nhưng người đọc chỉ nhìn một kim. Nếu chỉ nhìn kim giá, người đọc thấy giá đã dịu và kết luận nền kinh tế đang khỏe, trong khi kim việc làm có thể đang căng vì nhiều doanh nghiệp thu hẹp. Nếu chỉ nhìn kim việc làm, người đọc thấy tỉ lệ thất nghiệp thấp và kết luận đời sống đang ổn, trong khi kim giá có thể đang vượt xa thu nhập của người lao động. Mỗi kim trả lời một câu hỏi riêng, nên đọc bảng nghĩa là đặt các câu trả lời cạnh nhau.
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Chỉ nhìn kim
Dễ kết luận
Điều bị bỏ sót
Giá
giá dịu nên nền kinh tế khỏe
việc làm có thể đang thu hẹp, thu nhập thực của từng nhà chưa chắc cải thiện
Việc làm
thất nghiệp thấp nên đời sống ổn
giá có thể tăng nhanh hơn lương nên sức mua giảm
Sức mua
tiền mua được ít đi nên chỉ có lạm phát
chưa biết nguyên nhân nằm ở cầu hay chi phí, cũng chưa biết việc làm ra sao
Chính sách
đã có biện pháp nên vấn đề được giải quyết
biện pháp nhắm vào gốc nào và có tác dụng phụ gì vẫn cần xem
Điều này không có nghĩa phải nhớ thật nhiều con số. Nó có nghĩa là mỗi lần gặp một tin, em hỏi bốn câu: tin này nói về kim nào, kim ấy đo cái gì, các kim còn lại chưa được nhắc tới ra sao, và tin có nói biện pháp nào không. Bốn câu hỏi ấy sẽ lặp lại ở các mục sau, mỗi lần với một kim cụ thể.
Cách dùng phòng lab 1
Lab 1 cho mười hai thẻ. Ba đồng hồ giá, việc làm, sức mua nhận các phép đo, trạng thái hoặc sự kiện trên thị trường; đồng hồ chính sách chỉ nhận các hành động của Nhà nước. Em chạm một thẻ rồi chạm đúng phần tên của một ô (dòng chữ in đậm ở đầu ô), hoặc kéo thẻ bằng tay cầm chấm ở mép trái thẻ, rồi bấm «Chấm các thẻ đã xếp». Khi cả mười hai thẻ nằm đúng ô, lab được tính là hoàn thành. Phòng lab này luyện bẫy 1 và bẫy 2.
02
Đồng hồ giá: khái niệm và CPI
Giá chung tăng bao nhiêu: từ giỏ hàng đến một con số
Tổ dự án của bạn Liễu muốn biết «cả nhà chi cho chợ nhiều hơn năm ngoái bao nhiêu». Cả tổ hí hoáy ghi giá từng món rồi cãi nhau: rau tăng, dầu ăn giảm, sữa giữ nguyên, vậy giá cả tăng hay giảm? Cô giáo nói rằng muốn trả lời một câu hỏi về cả mặt bằng giá, người ta không nhìn từng món. Người ta lập một giỏ hàng cố định rồi tính xem giỏ ấy đắt lên hay rẻ đi. Mục này dạy cách đọc kim giá: lạm phát là gì, giỏ hàng và CPI hoạt động ra sao, và vì sao một con số CPI chưa nói hết câu chuyện.
Lạm phát: hai chữ cần giữ chặt
Lạm phát là sự tăng lên liên tục của mức giá chung theo thời gian. Có hai chữ cần giữ. Chữ «chung» nghĩa là xét mặt bằng giá của nhiều hàng hóa và dịch vụ, không xét một món. Chữ «liên tục» nghĩa là giá chung đi lên qua nhiều kì chứ không nhích một lần rồi dừng. Khi giá chung đi lên, một đồng tiền đổi được ít hàng hơn, nên người ta nói lạm phát làm sức mua của tiền giảm. Ngược lại, khi mức giá chung giảm liên tục, hiện tượng đó gọi là giảm phát . Còn khi mặt bằng giá gần như đứng yên, ta nói giá ổn định.
Một điểm dễ lẫn: lạm phát nói về tốc độ tăng của giá chung, không nói về chuyện giá đang cao hay thấp. Một nền kinh tế có mức giá cao nhưng đứng yên qua nhiều kì thì không có lạm phát. Một nền kinh tế có mức giá còn thấp nhưng đang tăng liên tục thì đang có lạm phát.
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Tình huống
Gọi là gì
Lí do
Giá rau ở chợ nhích lên sau một đợt mưa lớn kéo dài một tuần
chưa là lạm phát
chỉ một mặt hàng, chỉ trong một đợt ngắn, chưa nói về mặt bằng giá
Giá của nhiều nhóm hàng cùng đi lên qua nhiều tháng liền
dấu hiệu lạm phát
đủ hai điều kiện: giá chung và liên tục
Giá của giỏ hàng tiêu dùng giảm đều qua nhiều kì
giảm phát
mức giá chung đi xuống liên tục
Giá của giỏ hàng gần như giữ nguyên qua nhiều kì
giá ổn định
không có xu hướng tăng hay giảm
Giỏ hàng và chỉ số giá tiêu dùng
Chỉ số giá tiêu dùng , viết tắt là CPI , đo mức thay đổi giá của một giỏ hàng hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng đại diện cho chi tiêu của hộ gia đình, so với một kì gốc . Giỏ phải cố định về chủng loại và số lượng thì mới nói được giá đổi, không phải thói quen mua đổi. Ở mức khái niệm, cách tính đơn giản là lấy chi phí của giỏ ở kì đang xét chia cho chi phí của chính giỏ ấy ở kì gốc rồi nhân với 100.
CPI của kì đang xét = chi phí giỏ hàng ở kì đang xét chi phí giỏ hàng ở kì gốc nhân 100
Cách viết CPI bằng tỉ số chi phí giỏ hàng là cách tính đơn giản ở mức khái niệm, được ghi là kiến thức bổ sung; cách tính chi tiết của cơ quan thống kê nằm ngoài phạm vi bài.
Từ CPI đến tốc độ lạm phát
CPI là chỉ số: kì gốc bằng 100, kì khác lớn hơn hay nhỏ hơn 100 tùy mặt bằng giá. Để nói giá chung đã tăng bao nhiêu phần trăm giữa hai kì liên tiếp, ta tính tốc độ lạm phát bằng tốc độ tăng của CPI.
tốc độ lạm phát = CPI kì này trừ CPI kì trước CPI kì trước nhân 100%
Ví dụ: CPI kì trước là 120, kì này là 123. Hiệu hai CPI là 3. Đem 3 chia cho 120 được 0,025, tức tốc độ lạm phát là 2,5%. Nếu CPI kì này nhỏ hơn kì trước thì kết quả âm, báo hiệu giá chung đang giảm.
Vì sao dùng giỏ mà không dùng một món
Mỗi gia đình mua mỗi kiểu, mỗi món đổi giá theo lí do riêng. Có món lên, có món xuống, có món đứng yên. Giỏ hàng gom chúng lại theo cùng một tỉ trọng nên cho một con số đại diện. Hạn chế là giỏ khá cố định, nên có thể chưa phản ánh đầy đủ khi thói quen tiêu dùng đổi nhanh, và con số trung bình chưa chắc khớp với giỏ của riêng từng nhà.
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: em có hai con số CPI của hai kì liên tiếp và cần đổi chúng thành tốc độ lạm phát. Hãy chọn kết quả đúng trước khi xem phần dễ nhầm.
Chỉ số giá tiêu dùng của kì trước là 250, kì này là 255. Tốc độ lạm phát của kì này so với kì trước là bao nhiêu?
Chỗ dễ nhầm ở CPI
Có ba cách nhầm quen thuộc. Một là lấy hiệu hai CPI viết ngay thành phần trăm, bỏ qua bước chia. Hai là chia cho CPI kì sau thay vì kì trước. Ba là đọc «CPI bằng 105» thành «lạm phát 105%»; thực ra 105 là chỉ số so với kì gốc bằng 100, nó chỉ cho biết mặt bằng giá cao hơn kì gốc 5%, và con số ấy vẫn chưa nói giá có đang tăng liên tục hay không. Muốn nói về tốc độ, phải có hai kì liên tiếp.
Thử tay: tính CPI của một giỏ ba món
Giỏ gồm 4 bó rau, 2 hộp sữa và 1 chai dầu ăn. Ở kì gốc: rau 10 nghìn đồng một bó, sữa 30 nghìn đồng một hộp, dầu ăn 40 nghìn đồng một chai. Ở kì đang xét: rau 12 nghìn đồng một bó, sữa vẫn 30 nghìn đồng, dầu ăn 39 nghìn đồng.
Gợi ý 1 | Chi phí giỏ ở hai kì
Kì gốc: 4 nhân 10 cộng 2 nhân 30 cộng 1 nhân 40, bằng 40 cộng 60 cộng 40, tức 140 nghìn đồng. Kì đang xét: 4 nhân 12 cộng 2 nhân 30 cộng 1 nhân 39, bằng 48 cộng 60 cộng 39, tức 147 nghìn đồng.