Giáo dục kinh tế và pháp luật 10: Thị trường và cơ chế thị trường, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm Giáo dục kinh tế và pháp luật 10 về thị trường và cơ chế thị trường qua chiếc la bàn bốn kim: tín hiệu, phản ứng, cân bằng, điều chỉnh…
LUKATO AI | GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 10 | THỊ TRƯỜNG VÀ CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG
TÍN HIỆU - PHẢN ỨNG - CÂN BẰNG - ĐIỀU CHỈNH
Một phiên chợ
không ai đứng ra chỉ huy,
vậy giá do đâu mà có?
Thị trường, giá, cung, cầu, cạnh tranh dễ bị học thành những thuật ngữ rời nhau. Bài giảng này đặt chúng lên một chiếc la bàn bốn kim : tín hiệu, phản ứng, cân bằng, điều chỉnh. Gặp một tình huống, em hỏi kim nào đang chỉ, thị trường đang nói điều gì, ai làm gì sau đó, và khi nào Nhà nước cần bổ sung. Đoạn nào đi ngoài khung sách giáo khoa, bài đánh dấu ngay tại đoạn ấy là kiến thức bổ sung hoặc cách gom của LUKATO. Tên người và tên làng trong bài là hư cấu, còn số trong phòng lab chỉ để minh họa.
- 1 Thị trường là gì, có những loại nào, và một lô hàng bán được hay ế nói gì với người bán?
- 2 Giá, cầu, cung nối với nhau thế nào, và cạnh tranh làm gì để thị trường dần tìm được mức giá phù hợp?
- 3 Cơ chế thị trường có ưu điểm và hạn chế gì, và Nhà nước bổ sung ở những chỗ nào?
4 kim
tín hiệu, phản ứng, cân bằng, điều chỉnh
11 lab
phân loại, công tắc, ghép đôi, từng bước, thanh trượt, xếp thứ tự, rẽ nhánh, tìm lỗi, trò chơi
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và một phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
8 bài
6 chọn đáp án và 1 đúng sai từ kho câu hỏi, 1 bài biên soạn mới
01
Bản đồ chung
Bốn kim trên một chiếc la bàn
Phiên chợ làng Bến Gòn họp mỗi sáng thứ bảy. Không ai đứng giữa chợ ra lệnh cho cô Quyên bán ổi giá bao nhiêu, cho bác Mạnh trồng bao nhiêu sào, hay cho mỗi nhà mua mấy ki-lô-gam. Vậy mà sau vài phiên, giá ổi dần quanh một mức quen thuộc và đến lúc chợ tan, các sạp cũng gần hết hàng. Bạn Khôi, học sinh lớp 10, hỏi thầy: «Không ai chỉ huy thì ai làm nên chuyện ấy?» Thầy không đọc một định nghĩa. Thầy vẽ một chiếc la bàn có bốn kim: một kim cho điều chợ nói ra, một kim cho việc các bên làm đáp lại, một kim cho lúc cầu gặp cung, và một kim cho những cú chỉnh sau đó. Bài này đi theo chiếc la bàn ấy. Ta sẽ đọc lần lượt từng kim, rồi ghép chúng lại với nhau.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ bài học: hàng trên là bốn kim, hàng dưới là bốn kĩ năng đọc. Bấm vào một ô để đọc mô tả ngắn và biết nó được học ở mục nào.
Hai khái niệm, hai định nghĩa ngắn
Thị trường là nơi diễn ra hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa người mua và người bán. Cơ chế thị trường là hệ thống các quan hệ kinh tế mang tính tự điều chỉnh, vận hành theo yêu cầu của các quy luật kinh tế, chẳng hạn quan hệ cung - cầu và cạnh tranh. Khái niệm đầu cho em biết «cái gì đang diễn ra». Khái niệm sau cho em biết «vì sao nó tự chạy được», và cũng là chỗ để hỏi «khi nào nó chạy chưa tốt». Hai chữ «tự điều chỉnh» sẽ được nói đi nói lại trong cả bài, vì chúng giải thích câu hỏi của bạn Khôi.
Bốn kim của la bàn
Kim tín hiệu
Là con số hoặc tin mà các bên đọc được tại một thời điểm, ví dụ mức giá đang niêm yết, thông báo hết hàng hay bản tin về lượng hàng đổ về chợ. Học ở mục 4 và mục 5.
Kim phản ứng
Là việc một người mua, một người bán hoặc một doanh nghiệp làm sau khi đọc tín hiệu: mua nhiều hay ít hơn, chuyển sang hàng khác, mở rộng hay thu hẹp việc bán. Học ở mục 5 và mục 6.
Kim cân bằng
Là trạng thái lượng cầu bằng lượng cung ở một mức giá, không thiếu và không dư. Trước khi tới đó, thị trường có thể đang thiếu hụt hoặc dư thừa. Học ở mục 5.
Kim điều chỉnh
Là quá trình giá và lượng dịch chuyển về phía cân bằng nhờ cơ chế thị trường, cùng các biện pháp của Nhà nước bổ sung khi cơ chế này có hạn chế. Học ở mục 6 và mục 7.
Cách gom của LUKATO
Tên «chiếc la bàn» và cách xếp thành bốn kim là cách gom của LUKATO để dễ học. Sách giáo khoa dạy thị trường, chức năng, cơ chế thị trường, cung - cầu và cạnh tranh theo từng khái niệm; chiếc la bàn chỉ đặt chúng cạnh nhau để em nhìn ra mạch nối. Cân bằng thị trường và cách đọc bằng bảng số cũng là kiến thức bổ sung so với phần khái niệm. Tên nhân vật, làng Bến Gòn và số liệu trong bài đều là hư cấu hoặc minh họa.
Bảng đọc nhanh bốn kim
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Kim
Trả lời câu hỏi nào
Dấu hiệu nhận ra trong một đoạn tin
Mục
Tín hiệu
thị trường đang cho biết điều gì
con số giá, thông báo hết hàng, tin hàng về nhiều hay ít
4, 5
Phản ứng
các bên làm gì sau khi đọc
có một chủ thể (người mua, người bán, doanh nghiệp) với một hành động
5, 6
Cân bằng
cầu và cung đã gặp nhau chưa
hai lượng được so sánh ở cùng một mức giá; có thiếu hụt hay dư thừa không
Điều chỉnh
cái gì đưa thị trường về phía cân bằng, hoặc sửa chỗ nó chạy chưa tốt
giá dịch chuyển qua nhiều phiên, hoặc một quy định, một biện pháp của cơ quan nhà nước
6, 7
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: em sắp đọc một câu tin có hai vế. Việc đầu tiên là gọi tên kim của từng vế. Hãy chọn trước khi xem tiếp.
Bản tin chợ viết: «Giá nước ép cam ở khu chợ tăng, và nhiều bạn học sinh bắt đầu mua ít đi.» Hai vế của câu lần lượt thuộc hai kim nào?
Chỗ dễ nhầm giữa hai kim đầu
Hai kim đầu nối liền nhau nên dễ bị gộp thành một. Cách tách ổn định là hỏi: câu này nói điều người ta đọc được, hay nói việc có một chủ thể làm? Điều đọc được là con số, là tin, kể cả tin «hàng đang khan». Việc làm có chủ ngữ là một người mua, một người bán hoặc một doanh nghiệp, kèm một động từ như mua, bán, chuyển, trồng thêm. Một câu tin dài có thể chứa cả hai, và khi đó em tách thành hai vế rồi gọi tên từng vế.
Thử tay: tách một câu tin thành vế đọc được và vế việc làm
«Tuần này, thanh long ở chợ đầu mối rớt giá, một số vườn tạm dừng hái đợt kế tiếp để chờ giá khá hơn.»
Gợi ý 1 | Vế đọc được
Cụm nào là điều ai mở chợ ra cũng thấy, không cần ai quyết định gì thêm?
Gợi ý 2 | Vế việc làm
Cụm nào có một chủ thể (các vườn) với một hành động cụ thể?
Chốt lại và phần còn bỏ ngỏ
Vế «thanh long rớt giá» là tín hiệu. Vế «một số vườn tạm dừng hái» là phản ứng của người bán. Câu tin chưa nói hai lượng đã bằng nhau chưa, cũng chưa có biện pháp nào của Nhà nước, nên kim cân bằng và kim điều chỉnh chưa được đọc. Nhận ra kim nào chưa đọc được cũng là một phần của kĩ năng đọc.
Cùng một phiên chợ, đọc bằng bốn câu hỏi
Để thấy la bàn dùng được ra sao, hãy đọc lại phiên chợ ở đầu mục bằng bốn câu hỏi, theo thứ tự các kim. Câu một: chợ đang nói điều gì với cô Quyên, tức giá ổi và độ nhanh hay chậm của việc hết hàng. Câu hai: cô Quyên, bác Mạnh và các gia đình làm gì sau khi đọc điều đó, chẳng hạn cô nhập thêm hay bớt, bác trồng thêm hay thôi, nhà này mua nhiều hơn hay chuyển sang trái cây khác. Câu ba: sau nhiều phiên, lượng người muốn mua và lượng người muốn bán có dần gặp nhau ở một mức giá hay không. Câu bốn: khi có sạp bán hàng giả hoặc tung tin sai, cái gì bổ sung để chợ chạy đúng luật.
Khi đã có bốn câu hỏi, em thấy lời giải thích cho câu hỏi của bạn Khôi: không ai chỉ huy chợ, nhưng giá chuyển thông tin tới từng người, từng người tự đổi cách làm vì lợi ích của mình, và những thay đổi ấy gộp lại đẩy thị trường về phía cân bằng. Các mục sau sẽ làm rõ từng bước. Mục 2 và 3 trả lời «thị trường là gì và có những loại nào». Mục 4 trả lời «thị trường làm được việc gì». Mục 5 và 6 trả lời «giá, cầu, cung, cạnh tranh nối với nhau thế nào». Mục 7 trả lời «cơ chế này có chỗ nào chưa tốt và Nhà nước bổ sung ra sao».
Cách đọc bài giảng này trong ba lượt
Bài giảng có mười mục, nhưng em không cần đọc một mạch. Lượt một là lượt nhìn bản đồ: đọc mục 1, bấm từng ô trên bản đồ, nói được mỗi kim trả lời câu hỏi gì. Lượt hai là lượt đi theo kim: ở mỗi mục từ 2 đến 7, đọc phần giải thích, chọn đáp án ở thẻ đoán trước, mở hộp suy nghĩ từng bước và chơi phòng lab đi kèm. Lượt ba là lượt kiểm tra: mục 8 cho quy trình và các thẻ then chốt, mục 9 cho sổ tay bẫy, mục 10 cho các bài chọn lọc và báo cáo học tập.
Hai thói quen giúp ích trong cả ba lượt. Thói quen một: trước khi bấm hoặc lật, hãy tự nói câu trả lời thành lời. Việc phải nói ra buộc em chọn từ khóa, và đó là chỗ nhầm lẫn lộ ra. Thói quen hai: khi sai, đừng bỏ qua lời giải. Mỗi lời giải nêu lỗi cụ thể của cách nghĩ sai, và lỗi ấy có thể lặp lại ở những tình huống sau.
Một chiếc la bàn dùng được ở đâu
Bốn kim không thay cho định nghĩa trong sách giáo khoa. Chúng là cách gom của LUKATO để giữ các khái niệm nằm cạnh nhau: thị trường, chức năng, giá, cầu, cung, cạnh tranh, vai trò Nhà nước. Khi gặp một đoạn tin, em có thể hỏi kim nào đang chỉ trước, rồi mới mở định nghĩa cần dùng.
Cách dùng phòng lab 1
Lab 1 cho mười hai thẻ. Mỗi kim nhận ba thẻ. Em chạm một thẻ rồi chạm một ô, hoặc kéo thẻ bằng tay cầm chấm ở mép trái thẻ, rồi bấm «Chấm các thẻ đã xếp». Lab tính hoàn thành khi cả mười hai thẻ đều nằm đúng ô. Phòng lab này luyện bẫy 1.
02
Khái niệm
Thị trường là gì, và không phải là gì
Nhóm lớp 10A3 chuẩn bị bài thuyết trình về thị trường và chia thành hai phe. Phe đầu tiên nói: «Thị trường là cái chợ, có sạp, có người đứng bán.» Phe thứ hai nói: «Hễ có người đổi đồ với nhau là thị trường.» Cô giáo nghe xong, hỏi hai câu: một nhóm bạn đăng bán lại áo khoác cũ trên mạng, có người hỏi giá và người chốt mua, có phải thị trường không? Còn một người cho không các bạn nhỏ một túi kẹo thì sao? Cả hai phe đều trả lời được một nửa. Mục này giúp em trả lời đủ cả hai nửa, bằng cách đọc xem tình huống có những thành tố nào.
Định nghĩa và bốn thành tố
Thị trường là nơi diễn ra hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa người mua và người bán. Từ định nghĩa này, em có thể đọc ra bốn thành tố cần có: người mua , người bán , hàng hóa hoặc dịch vụ được đem ra trao đổi, và giá cả của nó. Thiếu một trong bốn thành tố thì tình huống chưa đủ là thị trường.
Cách gom của LUKATO
Việc đếm thành tố thành «bốn thành tố» và cách hỏi «đủ cả bốn chưa» là cách gom của LUKATO. Sách giáo khoa nêu khái niệm thị trường và các bên tham gia; con số bốn không phải cách đếm cố định của sách.
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Thành tố
Vai trò
Ví dụ ở phiên chợ Bến Gòn
Người mua
đưa ra nhu cầu có khả năng trả tiền; gộp lại thành phía cầu
các gia đình đến mua ổi, cá, rau
Người bán
đưa hàng hóa, dịch vụ ra thị trường; gộp lại thành phía cung
cô Quyên bán ổi, chú Tư nhận chở hàng thuê
Hàng hóa, dịch vụ
thứ được trao đổi, có công dụng với người mua
ổi, cá, một chuyến chở hàng
Giá cả
mức tiền thỏa thuận cho một đơn vị hàng hóa hoặc dịch vụ
ba chục nghìn đồng một kg ổi; năm chục nghìn đồng một chuyến chở
Hai điều dễ bị bỏ sót: có trao đổi và có giá
Nhiều tình huống có vẻ giống thị trường nhưng thiếu trao đổi hoặc thiếu giá. Khi một người cho không các bạn nhỏ túi kẹo, có người cho và người nhận nhưng không ai trả giá, nên đó là cho tặng, không phải mua bán. Khi bác Mạnh để dành giỏ nhãn cho cháu ăn, hàng hóa không rời khỏi gia đình, nên không có người mua và không có giá. Ngược lại, khi bác đem phần còn lại ra chợ, cùng một thứ quả ấy bước vào thị trường: bác thành người bán, khách thành người mua, và nhãn có giá. Điều này cho thấy cùng một vật có thể đứng ngoài hay đứng trong thị trường, tùy nó có được đem trao đổi bằng giá hay không.
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Cách làm ra và dùng
Hàng làm ra để làm gì
Có thuộc thị trường không
Tự cung tự cấp
để gia đình tự dùng
không: hàng không đi qua người mua nào, không có giá
Cho tặng, biếu
để tỏ lòng quý mến, giúp đỡ
không: có người nhận nhưng không có trả giá
Sản xuất để bán
để đem ra trao đổi lấy tiền
có: có người bán, người mua, hàng và giá
Dịch vụ có trả công
để phục vụ một nhu cầu và nhận công
có: dịch vụ được mua bán với mức công thỏa thuận
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: em sắp đọc một tình huống không có địa điểm cố định. Hãy chọn nhận định đúng trước khi xem tiếp.
Một ứng dụng cho người có xe đăng chuyến đi; người cần đi chọn chuyến, xem giá và trả tiền ngay trên ứng dụng. Nhận định nào đúng?
Thị trường không chỉ là cái chợ
Cách hiểu «thị trường là cái chợ» đúng với một trường hợp, và sai nếu em dùng nó làm định nghĩa. Chợ, siêu thị, cửa hàng là những nơi hai bên gặp nhau trực tiếp. Sàn thương mại điện tử và nhóm mua bán trên mạng xã hội là những nơi hai bên gặp nhau qua màn hình (đây là kiến thức mở rộng so với phần khái niệm: sách giáo khoa nêu thị trường là nơi gặp gỡ của người mua và người bán, còn các hình thức trực tuyến chỉ là ví dụ gần gũi). Điều giữ nguyên ở cả hai là bốn thành tố, trong đó không có «địa điểm cố định»: địa điểm chỉ là nơi hai bên gặp nhau. Vì vậy khi đọc một tình huống, em đừng tìm «cái chợ ở đâu», mà tìm «ai mua, ai bán, bán thứ gì, giá bao nhiêu».