Giáo dục kinh tế và pháp luật 11: Cạnh tranh, cung - cầu và giá cả, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm Giáo dục kinh tế và pháp luật 11 về cạnh tranh, cung - cầu và giá cả: bảng điều khiển bốn ô, mười hai phòng lab tương tác, mười bốn bẫy…
LUKATO AI | GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 11 | CẠNH TRANH, CUNG - CẦU VÀ GIÁ CẢ
MUỐN MUA - MUỐN BÁN - GẶP NHAU Ở GIÁ NÀO - AI CẠNH TRANH VỚI AI
Một cái giá
không tự nhiên mà có.
Nó là chỗ người mua
và người bán gặp nhau
Cạnh tranh, cầu, cung và giá cả dễ bị học thành bốn bài rời nhau, mỗi bài một đống thuật ngữ. Bài giảng này đặt chúng vào một bảng điều khiển bốn ô : ô muốn mua, ô muốn bán, ô gặp nhau ở giá nào và ô ai cạnh tranh với ai. Gặp một tình huống ở chợ hay một dòng tin về giá, em hỏi nó làm ô nào nhúc nhích, nhúc nhích theo chiều nào và vì sao. Chỗ nào là kiến thức bổ sung hay cách gom riêng của LUKATO đều có ghi chú ngay tại chỗ đó; tên người và tên chợ chỉ là hư cấu, còn số liệu ở các phòng lab chỉ để minh họa.
- 1 Vì sao hai sạp cùng bán một loại quả lại phải để ý nhau, và thế nào là cạnh tranh lành mạnh?
- 2 Cầu và lượng cầu khác nhau ở đâu, cung và lượng cung khác nhau ở đâu, và điều gì làm cả đường dịch chuyển?
- 3 Giá cân bằng hình thành thế nào, hàng ế hay hàng thiếu thì giá đi về đâu, và giá cả làm những việc gì cho cả thị trường?
4 ô
muốn mua, muốn bán, gặp nhau ở giá nào, ai cạnh tranh với ai
12 lab
phân loại, ghép đôi, thanh trượt, công tắc, tìm lỗi, xếp thứ tự, trò chơi, rẽ nhánh
14 bẫy
mỗi bẫy chỉ về một mục và một phòng lab; một số bẫy có thêm bài để luyện lại
8 bài
6 chọn đáp án và 1 đúng sai từ kho câu hỏi, 1 bài biên soạn mới
01
Bản đồ chung
Bốn ô cùng nằm trên một bảng điều khiển
Chợ ven kênh Rạch Trầm họp từ lúc trời còn mờ sương. Cô Nguyệt bán dưa hấu ở sạp đầu chợ; cách ba bước chân, chú Bảo cũng bán dưa hấu. Hôm nay dưa nhiều, khách chọn kĩ, hai sạp cứ liếc sang bảng giá của nhau. Bạn Mây, học sinh lớp 11, ngồi ghi lại: bao nhiêu người hỏi mua, bao nhiêu người chịu bán, và vì sao đến cuối buổi giá lại dừng ở con số này mà không phải con số khác. Thầy giáo không đưa công thức. Thầy vẽ một bảng điều khiển có bốn ô, giống bảng đồng hồ của một chiếc xe: một ô cho người muốn mua, một ô cho người muốn bán, một ô cho chỗ hai bên gặp nhau ở giá nào, và một ô cho câu hỏi ai đang ganh đua với ai. Bài này đi theo bảng ấy. Em học đọc từng ô, rồi đọc chúng cùng nhau.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ bài học: hàng trên là bốn ô, hàng dưới là bốn kĩ năng đọc. Bấm vào một ô để đọc mô tả ngắn và biết nó được học ở mục nào.
Bốn câu hỏi, mỗi ô một câu
Cạnh tranh là sự ganh đua giữa các chủ thể kinh tế nhằm giành lấy những điều kiện thuận lợi trong sản xuất, kinh doanh để thu được nhiều lợi ích. Hai sạp dưa của cô Nguyệt và chú Bảo là một ví dụ nhỏ: cùng một thị trường, cùng loại hàng, mỗi bên đều muốn khách dừng lại ở sạp mình. Cầu là số lượng hàng hóa, dịch vụ mà người mua sẵn sàng mua ở các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian cho trước; cung là số lượng hàng hóa, dịch vụ mà người bán sẵn sàng bán ở các mức giá khác nhau trong khoảng thời gian ấy. Hai chữ «sẵn sàng» quan trọng: cầu không phải là điều người ta mong ước, cung không phải là kho hàng đang có, mà là lượng người ta chịu mua hay chịu bán khi nhìn vào từng mức giá. Giá cả thị trường là mức giá hình thành khi người mua và người bán gặp nhau; nó lên xuống theo quan hệ cung - cầu.
Bốn ô trên bảng
Ô muốn mua
Cho biết người mua sẵn sàng mua bao nhiêu ở từng mức giá. Kim của ô là cầu, và con số đọc ở một mức giá cụ thể là lượng cầu. Học ở mục 3.
Ô muốn bán
Cho biết người bán sẵn sàng bán bao nhiêu ở từng mức giá. Kim của ô là cung, và con số đọc ở một mức giá cụ thể là lượng cung. Học ở mục 4.
Ô gặp nhau ở giá nào
Cho biết mức giá mà lượng người mua muốn mua đúng bằng lượng người bán muốn bán, và điều xảy ra khi giá lệch khỏi mức ấy: hàng ế hoặc hàng thiếu. Học ở mục 5 và mục 6.
Ô ai cạnh tranh với ai
Ghi cách các bên ganh đua để giành khách và lợi ích, và phân biệt cách ganh đua lành mạnh với cách vi phạm đạo đức hay pháp luật. Học ở mục 2 và mục 7.
Cách gom của LUKATO
Tên «bảng điều khiển bốn ô» và cách xếp ba ô cho thị trường cộng một ô cho cạnh tranh là cách gom của LUKATO để dễ học. Sách giáo khoa trình bày cạnh tranh, cung - cầu và giá cả theo các khái niệm riêng; bảng này chỉ đặt chúng cạnh nhau để em so sánh. Tên các nhân vật, địa danh và số liệu trong bài đều là hư cấu hoặc minh họa.
Bảng đọc nhanh
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Cho biết điều gì
Cách đọc
Mục
Muốn mua
người mua sẵn sàng mua bao nhiêu ở từng mức giá
bảng hoặc đường cầu: giá tăng thì lượng cầu giảm, các yếu tố khác không đổi
Muốn bán
người bán sẵn sàng bán bao nhiêu ở từng mức giá
bảng hoặc đường cung: giá tăng thì lượng cung tăng, các yếu tố khác không đổi
Gặp nhau ở giá nào
mức giá làm lượng cầu bằng lượng cung
điểm hai đường cắt nhau; giá cao hơn thì hàng ế, giá thấp hơn thì hàng thiếu
5, 6
Ai cạnh tranh với ai
các bên ganh đua thế nào để giành khách và lợi ích
hỏi ai ganh đua với ai, bằng cách nào, và cách ấy có lành mạnh không
2, 7
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: em sắp đọc một bản tin chợ, và việc đầu tiên là gọi tên ô bị tác động trực tiếp. Hãy chọn trước khi xem tiếp.
Bản tin chợ cho biết: một cơn mưa lớn làm hỏng gần nửa số ruộng dưa trong vùng, nên lượng dưa người bán mang ra chợ giảm hẳn. Ô nào nhúc nhích trực tiếp trước hết?
Chỗ dễ nhầm ở bảng bốn ô
Có hai cách nhầm đối xứng. Một là coi bốn ô như bốn chuyện rời nhau, nên quên rằng ô này có thể kéo ô kia. Hai là ngược lại: thấy một ô nhúc nhích thì tin cả ba ô còn lại đã đổi, dù bản tin chưa nói gì về chúng. Cách đọc cẩn thận là gọi tên ô được nêu trực tiếp trước, rồi mới hỏi ô nào có thể bị kéo theo và vì cơ chế nào.
Thử tay: đọc một dòng tin bằng ba câu hỏi
«Sáng nay chợ có thêm ba sạp dưa mới mở, còn cô Nguyệt thì treo bảng giá lớn ngay đầu sạp.»
Gợi ý 1 | Ô nào được nêu
Ba sạp dưa mới mở nghĩa là có thêm người ganh đua giành khách. Việc ấy thuộc ô nào trên bảng?
Gợi ý 2 | Ô nào bị kéo theo
Có thêm người bán thì lượng hàng sẵn sàng được bán ở mỗi mức giá thay đổi thế nào? Đó là ô nào?
Kết luận và chỗ chưa được đọc
Ô ai cạnh tranh với ai được nêu trực tiếp (thêm đối thủ, cách niêm yết giá). Số người bán tăng còn làm ô muốn bán nhúc nhích, vì cung có thể tăng. Dòng tin chưa nói gì về lượng khách hay về mức giá cuối buổi, nên ô muốn mua và ô giá chưa được đọc. Dừng đúng ở chỗ dữ kiện cho phép cũng là một kĩ năng đọc.
Đọc một phiên chợ bằng bốn ô
Để thấy bảng điều khiển dùng được ngay, hãy đọc ba dòng ghi chép của bạn Mây về một buổi sáng ở chợ. Dòng một: «Năm sạp cùng bày dưa, sạp nào cũng có bảng giá.» Dòng hai: «Khách hỏi nhiều nhưng ai cũng chê giá cao, mua ít.» Dòng ba: «Gần trưa, cô Nguyệt còn mấy chục quả và quyết định hạ giá.» Mỗi dòng chạm vào một ô khác nhau, và việc đầu tiên là gọi đúng tên ô.
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Dòng ghi chép
Ô được nêu
Vì sao
Năm sạp cùng bày dưa, sạp nào cũng có bảng giá
ai cạnh tranh với ai
nhiều người bán cùng một loại hàng, ai cũng muốn khách dừng lại
Khách hỏi nhiều nhưng chê giá cao, mua ít
muốn mua
ở mức giá hiện tại lượng người sẵn sàng mua thấp; đó là chuyện của lượng cầu
Gần trưa, cô Nguyệt còn hàng và quyết định hạ giá
gặp nhau ở giá nào
giá đang cao hơn mức hai bên gặp nhau, nên hàng chưa bán hết và người bán điều chỉnh giá
Dòng ba là chỗ tinh tế: quyết định hạ giá là phản ứng của người bán, nhưng thứ nó chạm tới là mức giá chưa khớp với người mua. Nếu gọi nó là chuyện của ô muốn bán, em sẽ lẫn giữa việc người bán sẵn sàng bán bao nhiêu và việc người bán đang rao ở mức giá nào. Hai việc này khác nhau và sẽ được tách rõ ở mục 4 và mục 5.
Thử tay: thêm một dòng ghi chép nữa
Dòng bốn của bạn Mây: «Chú Bảo thuê xe tải nhỏ để chở dưa từ vườn ra chợ, cước vận chuyển tăng nên chú rao giá cao hơn hôm qua.»
Gợi ý 1 | Chuyện gì thay đổi trước
Cước vận chuyển là chi phí của người bán hay là sở thích của người mua?
Gợi ý 2 | Gọi tên ô
Chi phí của người bán đi vào ô nào trong bốn ô?
Kết luận
Chi phí của người bán thuộc ô muốn bán, vì nó làm lượng hàng người bán sẵn sàng bán ở mỗi mức giá thay đổi. Việc chú Bảo rao giá cao hơn là hệ quả; nó sẽ chạm vào ô gặp nhau ở giá nào. Ô muốn mua chưa được nêu.
Cách dùng phòng lab 1
Xếp mười hai tình huống vào bốn ô. Lab 1 cho mười hai thẻ. Em chạm một thẻ rồi chạm một ô, hoặc kéo thẻ bằng tay cầm chấm ở mép trái thẻ, rồi bấm «Chấm các thẻ đã xếp». Lab tính hoàn thành khi cả mười hai thẻ đều nằm đúng ô. Phòng lab này luyện bẫy 1 và bẫy 2.
02
Ô ai cạnh tranh với ai
Cạnh tranh: ai ganh đua với ai, bằng cách nào
Ba sạp dưa mới mở ở đầu chợ trong một tuần. Trước đó, cô Nguyệt và chú Bảo gần như chia đôi khách. Bây giờ khách dạo một vòng, nhìn bảng giá năm sạp, nếm thử, hỏi nguồn gốc rồi mới chọn. Cô Nguyệt không còn ngồi chờ; cô bắt đầu nghĩ xem mình có gì để khách dừng lại. Mục này đọc ô thứ tư của bảng: cạnh tranh là gì, ai ganh đua với ai, bằng những công cụ nào, và khi nào sự ganh đua có lợi hay có hại.
Cạnh tranh là gì, và vì sao nó xuất hiện
Cạnh tranh là sự ganh đua giữa các chủ thể kinh tế nhằm giành lấy những điều kiện thuận lợi trong sản xuất, kinh doanh để thu được nhiều lợi ích. Ba chữ cần giữ lại là «ganh đua», «điều kiện thuận lợi» và «lợi ích». Ganh đua nghĩa là có từ hai bên trở lên cùng muốn một thứ. Điều kiện thuận lợi có thể là khách hàng, nguồn nguyên liệu, mặt bằng, thông tin hay uy tín. Lợi ích với người bán là lợi nhuận, còn với người mua là hàng tốt và giá hợp lí.
Vì sao ganh đua xuất hiện? Cách gom của LUKATO nêu ba điều kiện cùng có mặt: có nhiều chủ thể độc lập, mỗi chủ thể có lợi ích riêng; thứ họ muốn, như khách hay nguồn hàng, là có hạn; và họ được tự do lựa chọn đối tác. Thiếu một điều kiện thì sự ganh đua yếu đi. Nếu cả chợ chỉ có một sạp và khách không có nơi nào khác để mua, cô chủ sạp chẳng phải ganh đua với ai.
Ai cạnh tranh với ai: ba cặp
Khi nhìn vào một phiên chợ, em nên hỏi: ganh đua đang diễn ra ở phía nào? Cách gom của LUKATO chia thành ba cặp. Cặp người bán với người bán giành khách và thị phần. Cặp người mua với người mua giành lượng hàng có hạn. Cặp người mua với người bán mặc cả về giá và điều kiện: một bên muốn mua rẻ, một bên muốn bán đắt. Ba cặp này cùng có mặt trong một phiên chợ và đẩy giá theo những chiều khác nhau.
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Cặp
Cảnh ở chợ
Sức ép lên giá
Bán với bán
năm sạp dưa cùng chào khách ở đầu chợ
kéo giá xuống hoặc buộc người bán nâng chất lượng để giữ khách
Mua với mua
khách xếp hàng chờ phần cuối của món chỉ bán số lượng ít trong ngày
đẩy giá lên vì ai cũng muốn giành phần
Mua với bán
khách trả giá, chủ sạp giữ giá
kéo giá về một mức cả hai bên chịu được
Ganh đua bằng những công cụ nào
Giá chỉ là một công cụ. Người bán còn có thể ganh đua bằng chất lượng, dịch vụ, uy tín và sự tiện lợi. Cô Nguyệt thấy năm sạp đều hạ giá thì cuộc chạy đua giá sẽ làm lợi nhuận mỏng đi; cô chọn khác đi: chọn dưa kĩ, cho khách nếm, nhận giao tận nhà trong bán kính ngắn. Mỗi công cụ đem lại điều gì cho người mua là điều đáng đọc.
Vuốt ngang để xem đầy đủ bảng.
Công cụ
Ví dụ ở sạp dưa
Người mua được gì
Giá
niêm yết rõ giá theo cân, giảm giá khi mua nhiều
tiết kiệm chi tiêu
Chất lượng
chọn dưa đúng độ chín, loại quả dập
hàng đúng với điều mình cần
Dịch vụ
cho nếm thử, nhận giao tận nhà
đỡ công đi lại, an tâm khi mua
Uy tín
nói rõ nguồn gốc vườn, giữ lời hứa đổi trả
giảm rủi ro mua nhầm hàng kém
Sự tiện lợi
mở sạp từ sớm, nhận thanh toán điện tử
tiết kiệm thời gian
Đoán trước: em xếp một cảnh ở chợ vào một trong ba cặp trước khi đọc tiếp.
Hai sạp bán cá ở chợ cùng muốn nhập một mẻ cá đồng hiếm từ một chiếc ghe vừa cập bến, và mỗi sạp báo giá cao hơn sạp kia để giành mẻ ấy. Trong việc nhập mẻ cá này, hai sạp ở cặp ganh đua nào?
Ba nước đi của cô Nguyệt khi có thêm đối thủ
Quay lại sạp của cô Nguyệt. Khi ba sạp mới mở, cô tính ba hướng. Hướng một là giảm giá ngay lập tức. Hướng hai là giữ giá nhưng làm tốt hơn: chọn dưa kĩ, cho nếm thử, nói rõ vườn. Hướng ba là rủ các sạp bên cạnh cùng giữ một mức giá cao để ai cũng yên tâm. Hãy mở từng hướng để xem điều gì đi kèm.
Hướng một | Giảm giá ngay
Giảm giá làm khách chú ý, nhưng chỉ bền khi cô có cách hạ chi phí tương ứng, ví dụ mua dưa trực tiếp từ vườn hoặc giảm hao hụt. Nếu chi phí không đổi mà giá giảm, lợi nhuận trên mỗi quả mỏng đi; các sạp khác cũng hạ giá theo thì khách không chọn riêng sạp cô. Đây là cạnh tranh về giá, có thể lành mạnh nếu việc hạ giá có cơ sở và thông tin trung thực.
Hướng hai | Giữ giá, làm tốt hơn
Cô đầu tư vào chất lượng và dịch vụ. Cách này tốn công hơn và cần thời gian để khách tin, nhưng khó bị bắt chước ngay. Người mua được lợi vì có thêm lựa chọn hàng tốt. Đây là cạnh tranh về chất lượng và uy tín, thuộc loại lành mạnh vì người thắng thắng nhờ làm tốt hơn.