Giáo dục kinh tế và pháp luật 10: Pháp luật, Hiến pháp và thực hiện pháp luật, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm Giáo dục kinh tế và pháp luật 10 về pháp luật, Hiến pháp và thực hiện pháp luật theo vòng đời bốn chặng: mười hai phòng lab, mười bốn bẫy…
LUKATO AI | GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 10 | PHÁP LUẬT, HIẾN PHÁP VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
BAN HÀNH - HIỂU - THỰC HIỆN - XỬ LÍ
Pháp luật không dừng
lại trên trang giấy.
Nó đi một vòng đời
có bốn chặng
Học pháp luật dễ biến thành học thuộc một danh sách: khái niệm, ba đặc trưng, bốn vai trò (cách gom của LUKATO), bốn hình thức, bốn loại trách nhiệm. Bài giảng này sắp chúng lên một đường đi. Một quy tắc được ban hành , rồi người dân phải hiểu nó, rồi thực hiện nó, và khi nó bị làm trái thì phải có cách xử lí . Mỗi lần đọc một tình huống mới, em tự hỏi quy tắc đang ở chặng nào, rồi dùng câu hỏi của chặng ấy để gọi tên điều đang xảy ra. Cách gom thành bốn chặng là cách học của LUKATO; phần nào là kiến thức bổ sung đều được ghi rõ. Tên người và địa điểm trong bài là hư cấu, số liệu trong lab là số liệu minh họa.
- 1 Quy tắc nào được gọi là pháp luật, và Hiến pháp đứng ở đâu so với các văn bản khác?
- 2 Làm theo pháp luật có bốn kiểu khác nhau: kiểu nào là kiềm chế, kiểu nào là hành động, kiểu nào là dùng quyền?
- 3 Một hành vi trái quy định có phải là vi phạm pháp luật không, và nếu là vi phạm thì chịu loại trách nhiệm nào?
4 chặng
ban hành, hiểu, thực hiện, xử lí
12 lab
phân loại, tìm lỗi, xếp thứ tự, thanh trượt, từng bước, trò chơi, rẽ nhánh, công tắc, ghép đôi
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và một phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
8 bài
7 bài chọn từ kho câu hỏi và 1 bài LUKATO biên soạn mới
01
Bản đồ chung
Một quy tắc đi qua bốn chặng, mỗi chặng có một câu hỏi
Tối thứ Sáu, bảng tin ở sảnh chung cư Hoa Sữa có hai tờ giấy mới. Tờ đầu là thông báo của ban quản lí: từ đầu tháng sau, xe đạp điện phải sạc ở khu có mái che, không sạc ở hành lang. Tờ thứ hai là bản tóm tắt quy định của Nhà nước về phòng cháy, chữa cháy mà tổ dân phố nhờ in ra. Bác Nghiêm đọc cả hai rồi hỏi em Nhiên: «Hai tờ này khác nhau chỗ nào, hả cháu?» Muốn trả lời cho đầy đủ, Nhiên phải đi qua nhiều câu hỏi nhỏ. Ai viết ra? Viết dưới hình thức nào? Áp dụng cho ai? Ai bảo đảm cho nó được làm theo? Nếu có người làm trái thì chuyện gì xảy ra? Bài này gom các câu hỏi ấy thành một vòng đời bốn chặng: quy tắc được ban hành, rồi được hiểu, rồi được thực hiện, và khi bị làm trái thì được xử lí. Cách gom thành vòng bốn chặng là cách học của LUKATO. Nội dung từng chặng gồm khái niệm và đặc trưng của pháp luật, vai trò của pháp luật, Hiến pháp và hệ thống văn bản, các hình thức thực hiện pháp luật, vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lí.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ vòng đời: hàng trên là bốn chặng, hàng dưới là bốn câu hỏi tương ứng. Bấm vào một ô để đọc mô tả ngắn và biết nó được học ở mục nào.
Bốn chặng và điều mỗi chặng cần làm rõ
Một quy tắc không tự đi vào đời sống. Ở mỗi chặng có những người làm việc khác nhau và những khái niệm khác nhau. Bốn thẻ dưới đây tóm tắt chúng; các mục sau đi vào từng chặng.
Chặng 1 | Ban hành (mục 2 và 3)
Quy tắc ra đời. Với pháp luật, Nhà nước hoặc ban hành quy tắc mới hoặc thừa nhận một quy tắc đã có trong đời sống. Câu hỏi của chặng: ai có thẩm quyền, văn bản nào, đứng ở bậc nào, và Hiến pháp nằm ở đâu trong hệ thống.
Chặng 2 | Hiểu (mục 4 và 5)
Quy tắc được đọc cho đúng. Em cần biết pháp luật có những đặc trưng nào (quy phạm phổ biến, xác định chặt chẽ về hình thức, bắt buộc chung) và pháp luật để làm gì trong đời sống xã hội.
Chặng 3 | Thực hiện (mục 6)
Quy tắc đi vào hành vi. Có bốn hình thức: tuân thủ, thi hành, sử dụng và áp dụng. Câu hỏi của chặng: người này đang kiềm chế, đang làm điều phải làm, đang dùng quyền, hay là cơ quan có thẩm quyền đang ra quyết định.
Chặng 4 | Xử lí (mục 7)
Quy tắc bị làm trái. Cần xét hành vi có đủ dấu hiệu của vi phạm pháp luật hay không, rồi xác định loại trách nhiệm pháp lí: hình sự, hành chính, dân sự hay kỉ luật.
Bảng đối chiếu: chặng, câu hỏi nhận dạng, mục và phòng lab
Chặng
Câu hỏi nhận dạng
Từ khóa của chặng
Mục
Lab
BAN HÀNH
Quy tắc này do ai đặt ra, có phải pháp luật không, nằm ở bậc nào?
ban hành hoặc thừa nhận; Hiến pháp; thứ bậc văn bản
2, 3
2, 3, 4
HIỂU
Quy tắc có đặc trưng gì, và để làm gì cho xã hội?
quy phạm phổ biến; xác định chặt chẽ về hình thức; bắt buộc chung; vai trò
4, 5
5, 6
THỰC HIỆN
Người thực hiện đang làm theo kiểu nào?
tuân thủ; thi hành; sử dụng; áp dụng
7, 8
XỬ LÍ
Hành vi đã đủ dấu hiệu vi phạm chưa, và chịu loại trách nhiệm nào?
bốn dấu hiệu; hình sự; hành chính; dân sự; kỉ luật
9, 10, 11
Phòng lab 1 xếp các việc vào bốn chặng; phòng lab 12 ở mục 8 gom các câu hỏi thành một quy trình đọc tình huống. Bảng và vòng bốn chặng là cách gom của LUKATO, không phải một sơ đồ cố định trong văn bản nào.
Ba lời nhắc trước khi đi tiếp
Vòng đời, không phải đường thẳng
Kết quả của chặng xử lí có thể cho thấy quy tắc chưa rõ hoặc chưa phù hợp, và dẫn đến việc sửa đổi, bổ sung. Khi đó quy tắc quay lại chặng ban hành.
Một người, nhiều chặng
Cùng một lúc, em có thể đang thực hiện quy tắc A, đang tìm hiểu quy tắc B và chưa biết quy tắc C. Chặng là nơi em đứng đối với từng quy tắc, không phải nhãn gắn lên con người.
Hỏi ai làm trước khi gọi tên
Cùng một văn bản, người dân, cơ quan nhà nước và tòa án làm những việc khác nhau. Câu hỏi «ai đang làm gì» giúp em xếp việc vào đúng chặng.
Từ điển một dòng: đưa chuột hoặc chạm vào chữ gạch chân
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
quy tắc xử sự
Khuôn mẫu cách hành động
pháp luật
Quy tắc chung do Nhà nước bảo đảm
Hiến pháp
Đạo luật cơ bản đứng đầu hệ thống
văn bản quy phạm pháp luật
Văn bản chứa quy tắc chung
tính quy phạm phổ biến
Khuôn mẫu chung, lặp lại
tính xác định chặt chẽ về hình thức
Rõ ràng và đúng hình thức
tính bắt buộc chung
Ai thuộc phạm vi đều phải theo
thực hiện pháp luật
Đưa quy định vào hành vi
tuân thủ pháp luật
Không làm điều bị cấm
thi hành pháp luật
Chủ động làm điều phải làm
sử dụng pháp luật
Dùng quyền được phép
áp dụng pháp luật
Cơ quan có thẩm quyền ra quyết định
vi phạm pháp luật
Hành vi trái luật đủ bốn dấu hiệu
năng lực trách nhiệm pháp lí
Đủ tuổi, đủ khả năng nhận thức
trách nhiệm pháp lí
Hậu quả bất lợi khi vi phạm
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: sau khi thông báo về việc sạc xe đạp điện được dán lên bảng tin, một cư dân đọc xong rồi nhắn hỏi ban quản lí xem quy định áp dụng cho những ai. Hãy chọn chặng phù hợp trước khi mở phòng lab.
Việc làm của cư dân này thuộc chặng nào của vòng đời?
Chỗ dễ nhầm ở vòng đời
Có ba chỗ hay nhầm. Một là coi ban hành là điểm kết thúc, trong khi quy tắc chỉ có tác dụng khi được thực hiện. Hai là coi chặng hiểu là việc thuộc lòng điều luật, trong khi điều cần là biết quy tắc nói gì, dành cho ai và có đặc trưng gì. Ba là nghĩ chặng xử lí chỉ có hình phạt; thực ra xử lí còn gồm buộc khắc phục hậu quả và bồi thường tùy loại trách nhiệm. Phòng lab 1 đặt các việc cạnh nhau để em thấy ranh giới giữa các chặng.
Thử tay: hỏi ba câu trước khi gọi tên
Tờ A (thông báo của ban quản lí): «Từ đầu tháng sau, xe đạp điện phải sạc ở khu có mái che. Cư dân vi phạm sẽ bị nhắc nhở và ghi vào sổ theo dõi của tòa nhà.»
Tờ B (bản tóm tắt do tổ dân phố in): «Cá nhân, tổ chức phải bảo đảm an toàn về phòng cháy, chữa cháy; đơn vị có thẩm quyền kiểm tra và xử lí khi phát hiện vi phạm.»
Gợi ý 1 | Ai viết?
Tờ A do ban quản lí của tòa nhà viết, nên đó là quy tắc của một tổ chức. Tờ B là bản tóm tắt nói về quy định của Nhà nước; bản gốc do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành.
Gợi ý 2 | Ai bảo đảm?
Tờ A được giữ bằng biện pháp của tòa nhà: nhắc nhở, ghi sổ. Tờ B nói rõ đơn vị có thẩm quyền của Nhà nước kiểm tra và xử lí; đó là sự bảo đảm bằng quyền lực nhà nước.
Kết luận
Hai tờ khác nhau ở nơi phát ra và nơi bảo đảm. Chỉ tờ B có dấu hiệu của quy tắc pháp luật. Lưu ý: tờ B là bản tóm tắt, nên khi cần chính xác em phải xem văn bản gốc. Mục 2 gọi tên những dấu hiệu này một cách có hệ thống.
Cách dùng phòng lab 1
Có mười hai thẻ, mỗi thẻ là một việc diễn ra ở một chặng của vòng đời. Với mỗi thẻ, hỏi: việc này làm cho quy tắc ra đời hay thay đổi, giúp người ta biết quy tắc, đưa quy tắc vào hành vi khi chưa có vi phạm, hay là hệ quả sau khi quy tắc bị làm trái? Chạm một thẻ rồi chạm một ô, hoặc kéo bằng núm chấm ở đầu thẻ. Phòng lab này luyện bẫy 1 và 2.
Mục 2 bắt đầu từ câu hỏi đầu tiên của chặng ban hành: quy tắc nào được gọi là pháp luật.
02
Chặng 1 | Ban hành: khái niệm
Quy tắc nào được gọi là pháp luật
Bác Nghiêm sống ở chung cư Hoa Sữa đã hai mươi năm. Mỗi ngày bác theo rất nhiều quy tắc mà không cần nghĩ: chào người lớn tuổi khi gặp, không để xe chắn lối đi chung, đăng kí tạm trú khi cho người thuê phòng, trả đủ tiền điện nước cuối tháng. Em Nhiên hỏi: «Bác theo những việc ấy vì cùng một lí do à?» Bác Nghiêm cười: «Không đâu, có việc bác làm vì sợ người ta chê, có việc vì tòa nhà dặn, có việc vì sợ bị phạt.» Câu trả lời của bác chia các quy tắc theo người đặt ra và cách được giữ. Mục này dùng cách chia ấy để trả lời câu hỏi mở đầu của chặng ban hành: trong rất nhiều quy tắc xử sự, quy tắc nào được gọi là pháp luật, và nó khác với đạo đức, tập quán, quy tắc của một tổ chức ở chỗ nào.
Quy tắc xử sự và bốn nguồn của nó
Một quy tắc xử sự cho em biết nên làm gì, không nên làm gì hoặc được làm gì. Trong đời sống có nhiều loại quy tắc, phân biệt nhau qua hai câu hỏi: ai đặt ra và ai bảo đảm cho nó được làm theo . Bốn nguồn dễ gặp (cách gom của LUKATO) là: đạo đức (chuẩn mực về điều tốt, điều xấu, được giữ bằng lương tâm và dư luận), tập quán (thói quen hình thành lâu năm trong một cộng đồng, được giữ bằng sự tự giác và dư luận), quy tắc của tổ chức (điều lệ, quy chế, nội quy do chính tổ chức đặt ra, được giữ bằng biện pháp nội bộ) và pháp luật (do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, được Nhà nước bảo đảm).
Quy tắc ở chung cư Hoa Sữa
Ai đặt ra
Hình thức
Ai bảo đảm
Pháp luật?
Gặp người lớn tuổi trong thang máy thì chào hỏi
chuẩn mực đạo đức của cộng đồng
lời dạy, thói quen
lương tâm, dư luận
Không
Đầu năm, người cùng khu phố cùng đi chúc Tết người cao tuổi
cộng đồng, qua nhiều năm
tập quán
sự tự giác, dư luận
Không
Cư dân không sạc xe đạp điện ở hành lang
ban quản lí tòa nhà
thông báo nội bộ
nhắc nhở, ghi sổ theo dõi của tòa nhà
Không
Người điều khiển xe cơ giới phải có giấy phép lái xe phù hợp
Nhà nước
văn bản quy phạm pháp luật
quyền lực nhà nước
Có
Hộ kinh doanh phải đăng kí kinh doanh theo quy định
Nhà nước
văn bản quy phạm pháp luật
quyền lực nhà nước
Có
Không được chiếm dụng lối thoát hiểm của tòa nhà
Nhà nước
văn bản quy phạm pháp luật
quyền lực nhà nước
Có
Sáu quy tắc trong bảng chỉ để minh họa cách phân loại; cột «Ai bảo đảm» của ba quy tắc đầu không có quyền lực nhà nước đứng sau, nên chúng không phải pháp luật dù vẫn có giá trị trong đời sống.
Định nghĩa pháp luật: ba mảnh ghép (cách tách của LUKATO)
Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và được Nhà nước bảo đảm thực hiện bằng quyền lực nhà nước. Định nghĩa ấy gồm ba mảnh ghép, và một quy tắc chỉ được gọi là pháp luật khi khớp cả ba.
Mảnh 1 | Quy tắc xử sự chung
Quy tắc không nhắm vào một người hay một việc riêng lẻ, mà đặt khuôn mẫu cho nhiều người trong cùng hoàn cảnh. Điểm này được bàn kĩ ở mục 4 (tính quy phạm phổ biến).
Mảnh 2 | Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận
«Ban hành» là cơ quan nhà nước có thẩm quyền soạn và thông qua văn bản mới. «Thừa nhận» là Nhà nước công nhận một quy tắc đã có trong đời sống để nó có giá trị pháp lí (kiến thức bổ sung: một số tập quán có thể được Nhà nước thừa nhận, và khi đó tập quán ấy có giá trị pháp lí).
Mảnh 3 | Nhà nước bảo đảm thực hiện
Nhà nước dùng quyền lực của mình bảo đảm quy tắc được làm theo, bằng giáo dục, thuyết phục và khi cần thì cưỡng chế. Chính mảnh này làm pháp luật khác đạo đức, tập quán và quy tắc của tổ chức.
Pháp luật không chỉ có điều cấm
Có thể có người nghe «pháp luật» là nghĩ đến danh sách việc bị cấm. Thực ra pháp luật dùng ba kiểu chỉ dẫn: cấm (không được làm việc này), bắt buộc (phải làm việc này) và cho phép (được làm việc này, tức là công nhận một quyền). Ba kiểu ấy là nền cho bốn hình thức thực hiện pháp luật ở mục 6. Nếu chỉ có điều cấm, người dân chỉ biết điều không được làm, mà không biết mình có quyền gì.
Pháp luật và đạo đức: hai tấm lưới đan vào nhau
Pháp luật và đạo đức có phần nội dung giao nhau: không làm hại người khác, trung thực, giữ lời hứa đều là điều đạo đức khuyên và pháp luật cũng quy định trong nhiều trường hợp. Nhà nước nâng một số chuẩn mực đạo đức lên thành quy định pháp luật khi chúng đủ quan trọng với trật tự xã hội. Nhưng hai thứ không trùng nhau. Có việc trái đạo đức mà pháp luật chưa cấm, như hứa giúp bạn rồi lặng lẽ bỏ đi; có việc pháp luật quy định mà đạo đức không đặt ra, như thủ tục đăng kí. Khác biệt rõ nằm ở cách bảo đảm: lương tâm và dư luận với đạo đức, quyền lực nhà nước với pháp luật.