Lịch sử 11: Cách mạng tư sản là bài toán chuyển quyền lực: Mâu thuẫn, Cầm lái, Đổi, Dừng từ Anh, Mỹ, Pháp đến sự xác lập chủ nghĩa tư bản
Chuyên đề Lịch sử 11 cho kì thi THPT: thay vì học thuộc từng cuộc cách mạng tư sản, ta đọc mỗi cuộc cách mạng như một bài toán chuyển quyền lực với bốn câu…
LUKATO AI · LỊCH SỬ 11 · CÁCH MẠNG TƯ SẢN
MÂU THUẪN · CẦM LÁI · ĐỔI · DỪNG
Cách mạng tư sản là
bài toán
chuyển quyền lực
Anh, Mỹ, Pháp đều là cách mạng tư sản nhưng ba cách chuyển quyền lực khác hẳn nhau. Chuyên đề này đọc mỗi cuộc cách mạng bằng bốn câu hỏi Mâu thuẫn, Cầm lái, Đổi, Dừng, rồi nối sang sự xác lập chủ nghĩa tư bản: máy móc, độc quyền và cuộc khủng hoảng 1929–1933. Ba phòng thí nghiệm cho bạn tự chỉnh năm tháng, số phiếu và thị phần; mọi kết quả được kiểm bằng code.
- 1. Bốn câu hỏi cho mọi cuộc cách mạng: vì sao nổ ra, ai cầm lái, đổi cái gì, dừng ở đâu
- 2. Hai cách đếm phiếu ở Hội nghị ba đẳng cấp 1789 cho hai kết quả trái ngược
- 3. Từ máy móc đến độc quyền: tập trung sản xuất, cartel và ba lối thoát khủng hoảng 1929–1933
phòng thí nghiệm tương tác
bí kíp có chỗ vỡ
hiểu lầm được phản biện
01
Khái niệm lõi
Cách mạng tư sản là bài toán chuyển quyền lực: Mâu thuẫn, Cầm lái, Đổi, Dừng
Sách giáo khoa Lịch sử 11 kể lần lượt cách mạng tư sản Anh, Mỹ, Pháp, mỗi cuộc kèm một chuỗi mốc, nhân vật và văn kiện. Học theo kiểu đó dễ nhớ nhầm: năm nào của nước nào, văn kiện nào của cuộc nào. Bài này đổi góc nhìn: mỗi cuộc cách mạng tư sản là một bài toán chuyển quyền lực . Giai cấp tư sản đã giàu lên trong lòng chế độ cũ nhưng chưa có quyền, và cách mạng là lúc quyền lực đổi tay. Ba cuộc cách mạng khác nhau đến đâu, đều trả lời được bốn câu hỏi: Mâu thuẫn, Cầm lái, Đổi, Dừng .
Cách mạng tư sản nổ ra khi quyền lực cũ cản trở sức sản xuất mới mà không còn nhường được. Bốn ô bên phải là bộ khung dùng lại cho Anh, Mỹ và Pháp.
MÂU THUẪN
Vì sao nổ ra?
Tìm xem cái cũ cản cái mới ở đâu: chế độ chuyên chế và đặc quyền cản kinh tế tư bản chủ nghĩa (Anh, Pháp), hay ách thống trị của chính quốc cản các thuộc địa (Mỹ).
CẦM LÁI
Ai lãnh đạo, ai là động lực?
Lãnh đạo là giai cấp tư sản, đi cùng quý tộc mới (Anh) hay chủ đồn điền (Mỹ). Động lực chính là quần chúng nhân dân: nông dân, thợ thủ công, dân nghèo thành thị.
ĐỔI
Mục tiêu và hình thức
Lật đổ chế độ chuyên chế hoặc ách thực dân, mở đường cho chủ nghĩa tư bản. Hình thức mỗi nơi một khác: nội chiến (Anh), chiến tranh giành độc lập (Mỹ), cách mạng cùng chiến tranh chống can thiệp (Pháp).
DỪNG
Kết quả và hạn chế
Quân chủ lập hiến (Anh), cộng hòa liên bang (Mỹ), cộng hòa rồi đế chế (Pháp). Mỗi nơi đều còn những nhóm người chưa được hưởng thành quả.
Ba cuộc cách mạng trên cùng một bảng
Cuộc cách mạng · MÂU THUẪN · CẦM LÁI · ĐỔI · DỪNG
Anh · 1640–1689 · Vương triều Stuart chuyên chế (thu thuế tùy tiện, độc quyền buôn bán) cản trở tư sản và quý tộc mới làm ăn theo lối tư bản · Tư sản và quý tộc mới cầm lái; quần chúng nhân dân là lực lượng chiến đấu · Hạn chế quyền vua, mở đường cho kinh tế tư bản chủ nghĩa; hình thức là nội chiến · Quân chủ lập hiến (Tuyên ngôn Quyền lợi 1689); vẫn giữ vương triều, nông dân ít được hưởng
Mỹ · 1775–1783 · Chính quốc Anh đánh thuế, kìm hãm sản xuất và buôn bán của 13 thuộc địa · Tư sản và chủ đồn điền cầm lái; nông dân, thợ thủ công, thị dân chiến đấu · Giành độc lập và lập nước cộng hòa; hình thức là chiến tranh giải phóng dân tộc · Cộng hòa liên bang (Hiến pháp 1787); nô lệ vẫn còn, phụ nữ và người da đỏ chưa có quyền chính trị
Pháp · 1789–1799 · Đẳng cấp thứ ba đối lập với hai đẳng cấp đặc quyền và chế độ chuyên chế, thêm khủng hoảng tài chính · Tư sản cầm lái qua nhiều phái; nông dân, thợ thủ công, dân nghèo thành thị là động lực · Lật đổ chế độ chuyên chế, xóa đặc quyền phong kiến, lập quyền công dân; khởi nghĩa cùng chiến tranh chống liên quân · Cộng hòa 1792, sau 1794 tư sản giàu nắm quyền, 1799 Napoléon; xóa phong kiến triệt để nhất
Cách dùng bảng: gặp câu hỏi về nguyên nhân, lãnh đạo, tính chất hay kết quả, hãy xác định ô tương ứng rồi mới nhớ chi tiết. Mốc năm và tên văn kiện nằm ở phần "Chi tiết phải thuộc".
Vì sao gọi là bài toán quyền lực
Kinh tế tư bản chủ nghĩa cần những điều kiện mà chế độ cũ không đem lại: thuế và luật do chính mình quyết định, quyền tư hữu được bảo vệ, thị trường thống nhất. Chỉ có nắm được nhà nước mới có được các điều kiện ấy, nên cách mạng tư sản xét cho cùng là việc chuyển quyền lực chính trị sang tay giai cấp tư sản và liên minh của nó.
Đây là khung đọc, không phải công thức
Sách có thể ghi mốc khác nhau: cách mạng Anh mở đầu năm 1640 (Nghị viện Dài) hoặc 1642 (nội chiến), kết thúc 1688 hoặc 1689; cách mạng Pháp kết thúc năm 1794 hoặc 1799. Khung bốn ô giúp bạn hiểu và so sánh; năm tháng và tên văn kiện vẫn phải thuộc và đối chiếu với đề.
Nước Mỹ không có vua phong kiến để lật đổ ở trong nước. Vì sao cuộc chiến tranh 1775–1783 vẫn là một cuộc cách mạng tư sản?
Gợi ý 1 · Nhìn mâu thuẫn
Chính quốc Anh đánh thuế và kìm hãm sản xuất, buôn bán của các thuộc địa. Cái cũ cản cái mới ở đây là ách thống trị bên ngoài.
Gợi ý 2 · Nhìn kết quả
Sau chiến thắng, nước Mỹ lập chế độ cộng hòa, ban hành hiến pháp, bảo vệ quyền tư hữu và mở đường cho kinh tế tư bản chủ nghĩa phát triển.
Kết luận
Đó là cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc đồng thời là cách mạng tư sản: nhiệm vụ trước mắt là giành độc lập, kết quả lâu dài là mở đường cho chủ nghĩa tư bản và lập chính thể cộng hòa.
02
Anh, Mỹ, Pháp trên một đồng hồ
Ba cách chuyển quyền lực, một dòng thời gian
Ba cuộc cách mạng không cùng nhịp: Anh kéo dài hơn nửa thế kỉ và đổi chính thể nhiều lần, Mỹ gọn trong một cuộc chiến, Pháp dồn rất nhiều biến động vào mười năm. Phòng này đặt ba dải thời gian cạnh nhau. Kéo thanh trượt năm để con trỏ vàng chạy dọc ba dải; mỗi dải chia theo chính thể (quy ước: lấy chính thể có hiệu lực vào cuối năm), các biểu tượng phía trên là mốc sự kiện (tròn đỏ: xung đột, khởi nghĩa; vuông xanh: văn kiện, thiết chế; thoi tím: chính trị, quyền lực). Bốn nút lọc theo nước. Thử ba việc: đặt năm 1649 để thấy Anh là cộng hòa, rồi 1660 để thấy vua trở lại; đặt 1789 rồi 1792 để thấy Pháp từ quân chủ lập hiến sang cộng hòa; và chọn lọc "Mỹ", đặt 1783 rồi 1787 để thấy hòa ước công nhận độc lập đến trước hiến pháp bốn năm.
Ba cách chuyển quyền lực. Cùng bốn ô nhưng ba câu trả lời khác nhau: Anh chia sẻ quyền lực với vua, Mỹ tách khỏi chính quốc, Pháp thay hẳn chế độ.
Phòng thí nghiệm 1 · Đồng hồ ba cuộc cách mạng 1640–1815 LAB 1
Năm
Anh
Mỹ
Pháp
Đúng năm này
Mốc trước đó
Mốc kế tiếp
Con số đáng nhớ: từ khi Nghị viện Dài họp (1640) đến Tuyên ngôn Quyền lợi (1689) là 49 năm; từ Lexington (1775) đến lúc Washington nhậm chức (1789) là 14 năm; từ Hội nghị ba đẳng cấp (1789) đến vụ đảo chính của Napoléon (1799) là 10 năm. Trong 10 năm ấy Pháp đi qua bốn chính thể: quân chủ lập hiến, cộng hòa, Đốc chính, Tổng tài.
Vì sao cách mạng không đi một chiều
Quyền lực không đổi tay một lần là xong. Ở Anh, cộng hòa (1649) rồi Bảo hộ của Cromwell (1653) rồi phục hồi vương triều (1660), và chỉ sau 1688–1689 mới có điểm dừng ổn định là quân chủ lập hiến. Ở Pháp, Giacôbanh cầm quyền 1793–1794 rồi Thermidor, Đốc chính, Napoléon. Có lúc quay lại phía sau, nhưng thành quả chính (hạn chế quyền vua, xóa đặc quyền) vẫn còn.
Chính thể không phải là cuộc cách mạng
Dải màu cho biết chính thể lúc đó, còn việc cuộc cách mạng đã bắt đầu hay chưa là chuyện khác. Dải "Thuộc địa của Anh" của Mỹ kéo dài đến 1774 vì chiến tranh chỉ nổ ra năm 1775, và dải "Quân chủ chuyên chế" của Pháp kéo dài đến 1788 vì cách mạng chỉ bắt đầu năm 1789.
Năm 1660 vua Charles II trở lại ngai vàng. Vì sao cách mạng Anh vẫn được coi là thành công?
Gợi ý 1 · Phục hồi không phải quay về như cũ
Nghị viện vẫn mạnh, và nhiều quyền lực mà Nghị viện giành được vẫn còn trong thực tế. Vua trở lại nhưng không thể quay về nguyên trạng.
Gợi ý 2 · Điểm dừng cuối cùng
Cuộc đổi ngôi năm 1688 (Cách mạng Vinh quang) và Tuyên ngôn Quyền lợi năm 1689 đặt giới hạn rõ ràng cho quyền lực của vua.
Kết luận
Kết quả cuối cùng của cuộc cách mạng là quân chủ lập hiến: vua còn, nhưng quyền lực thuộc Nghị viện. Hãy nhìn điểm dừng, đừng chỉ nhìn đoạn đường vòng.
03
Pháp 1789
Cùng một hội nghị, hai cách đếm, hai kết quả
Ngày 5/5/1789 Hội nghị ba đẳng cấp họp ở Versailles, và chỉ vài ngày sau nổ ra một cuộc tranh cãi tưởng như chuyện kĩ thuật: đếm phiếu theo đẳng cấp hay theo đầu người ? Hai đẳng cấp đặc quyền muốn đếm theo đẳng cấp, đẳng cấp thứ ba muốn đếm theo đầu người. Phòng này cho bạn thấy vì sao hai bên cãi nhau dữ dội đến thế: cùng một đám đông, hai cách đếm có thể cho hai kết quả trái ngược .
Cuộc tranh cãi tưởng như chuyện kĩ thuật (đếm phiếu thế nào) thực ra là câu hỏi quyền lực thuộc về ai. Lab 2 cho bạn tự đổi số người ủng hộ để thấy hai cách đếm cho hai kết quả.
Mô hình dùng số đại biểu làm tròn: 300 tăng lữ, 300 quý tộc, 600 đẳng cấp thứ ba, tổng 1200. Các nguồn ghi số thực tế hơi khác nhau, nhưng đều cho thấy đẳng cấp thứ ba được nhân đôi số đại biểu (nhà vua đồng ý cuối năm 1788), nên chiếm khoảng một nửa. Ba thanh trượt đặt tỉ lệ đại biểu mỗi đẳng cấp ủng hộ yêu cầu của đẳng cấp thứ ba (hợp nhất ba đẳng cấp và soạn hiến pháp). Theo đẳng cấp, mỗi đẳng cấp tự đếm nội bộ, quá nửa thì đẳng cấp đó bỏ một phiếu "ủng hộ", đủ 2 trong 3 là thông qua. Theo đầu người, cộng thẳng mọi phiếu, hơn 600 là thông qua. Thử ba việc: nhấn "Gần với 1789" để thấy 750 người ủng hộ mà vẫn không thông qua theo đẳng cấp; nhấn "Chỉ đẳng cấp thứ ba" để thấy 600 trên 1200 chỉ là hòa; bấm Phát để tăng lữ ủng hộ từ 0 đến 100 và thấy kết quả theo đẳng cấp đổi ở mức quá 50%.
Phòng thí nghiệm 2 · Hội nghị ba đẳng cấp: hai cách đếm, hai kết quả LAB 2
Tăng lữ ủng hộ cải cách
Quý tộc ủng hộ cải cách
Đẳng cấp thứ ba ủng hộ cải cách
Người ủng hộ
Theo đẳng cấp
Theo đầu người
Khoảng cách đến ngưỡng
Cần thêm theo đẳng cấp
Cách đếm có lợi cho phe cải cách
Hai cách đếm trên một bảng
Cách đếm · Mỗi bên có · Ngưỡng thông qua · Ai có lợi · Ví dụ trong Lab 2
Theo đẳng cấp · Ba đẳng cấp, mỗi đẳng cấp một phiếu · Ít nhất 2 trong 3 đẳng cấp ủng hộ · Hai đẳng cấp đặc quyền: chỉ cần thắng một trong hai là chặn được · Kịch bản gần 1789: 1 đẳng cấp ủng hộ, không thông qua
Theo đầu người · 1200 đại biểu, mỗi người một phiếu · Hơn một nửa, tức ít nhất 601 phiếu · Đẳng cấp thứ ba: chiếm đúng một nửa số đại biểu, chỉ cần thêm vài người ngả theo · Kịch bản gần 1789: 750 phiếu, thông qua
Lưu ý về số liệu: con số 300, 300, 600 và tỉ lệ ủng hộ trong phòng lab là minh họa để tính toán, không phải kết quả điều tra lịch sử. Điều lịch sử chắc chắn là cuộc tranh cãi về cách đếm, ngày 17/6/1789 đẳng cấp thứ ba tự xưng là Quốc hội, và nhiều đại biểu tăng lữ cấp thấp rồi một số quý tộc đã chuyển sang phía họ.
Vì sao cách đếm quyết định quyền lực
Quy tắc đếm phiếu là cách phân phối quyền lực. Theo đẳng cấp, hai đẳng cấp đặc quyền (số đại biểu bằng nhau nhưng chỉ đại diện một phần nhỏ dân cư) luôn thắng 2 trên 3 khi họ đoàn kết. Theo đầu người, đẳng cấp thứ ba có đúng một nửa số đại biểu nên chỉ cần thêm một vài người ngả theo. Kẻ cầm quyền cũ hiểu rõ điều này, nên mới giữ quy tắc cũ.
Kết quả hòa vẫn là chưa thông qua
Nếu cả 600 đại biểu đẳng cấp thứ ba ủng hộ và không ai khác ủng hộ, đếm theo đầu người ra 600 trên 1200: hòa, chưa quá nửa nên chưa thông qua. Đó là lí do việc có thêm đại biểu tăng lữ và quý tộc ngả theo có ý nghĩa quyết định, dù chỉ rất ít người.
Nếu cả đẳng cấp thứ ba ủng hộ 100% thì đếm theo đầu người có đủ để thắng không?
Gợi ý 1 · Đếm số phiếu
Đẳng cấp thứ ba có 600 đại biểu, tức đúng một nửa của 1200. Thông qua cần hơn một nửa, tức ít nhất 601 phiếu.
Gợi ý 2 · Thiếu bao nhiêu
Còn thiếu đúng 1 phiếu. Chỉ cần một đại biểu tăng lữ hoặc quý tộc ngả theo là kết quả đảo chiều.
Kết luận
Chưa đủ, 100% của đẳng cấp thứ ba chỉ mới hòa 600 trên 1200. Nhưng chỉ thiếu một phiếu, trong khi theo đẳng cấp họ cần thuyết phục thêm hẳn một đẳng cấp (cần ít nhất 151 người của một đẳng cấp ngả theo).
04
Máy móc và tập trung
Từ xưởng nhỏ đến độc quyền: khi cạnh tranh sinh ra độc quyền
Cách mạng tư sản trao quyền lực cho tư sản, và cách mạng công nghiệp trao cho họ máy móc. Máy móc đòi vốn lớn, nên xí nghiệp lớn lấn át xí nghiệp nhỏ, và cạnh tranh tự do tự nó sinh ra tập trung rồi độc quyền . Phòng này đo mức tập trung bằng chỉ số HHI : bình phương thị phần (tính bằng phần trăm) của từng công ty rồi cộng lại. Ngành có 10 công ty ngang nhau cho HHI bằng 1000; một công ty độc quyền cho 10000. Nghịch đảo của HHI, 10000 chia HHI , là số "công ty ngang nhau tương đương": 10 công ty nhưng một công ty chiếm nửa thị trường chỉ còn tương đương khoảng 3,6 công ty. Phía dưới là giá bán so với chi phí cận biên (chi phí = 100). Ở chế độ "vẫn cạnh tranh" mức chênh giá (tính trên giá bán) bằng HHI chia 10000 rồi chia cho độ co giãn của cầu (mô hình Cournot đơn giản); ở chế độ "lập cartel" các công ty định giá như một công ty duy nhất, mức chênh giá bằng 1 chia độ co giãn. Đây là mô hình lý thuyết minh họa, không phải số liệu lịch sử. Thử ba việc: đặt số công ty 10 và thị phần dẫn đầu 10% để có HHI 1000; kéo thị phần lên 50% để thấy HHI vọt lên khoảng 2778; rồi chuyển sang cartel để thấy giá lên 200 dù số công ty vẫn là 10.