LỊCH SỬ 11 · ĐÔNG NAM Á — Từ bị xâm nhập và cai trị đến hành trình giành độc lập
Bài khái niệm Lịch sử 11 về Đông Nam Á, xoay quanh câu hỏi: cùng là thuộc địa, vì sao mỗi nước đi đến độc lập bằng một con đường khác nhau, vào những thời…
LỊCH SỬ 11 · ĐÔNG NAM Á · LUKATO AI · BÀI KHÁI NIỆM
Nhiều dòng sông cùng ra biển
Đông Nam Á từ bị xâm nhập và cai trị đến hành trình giành độc lập: vì sao mỗi nước đi một con đường và tới đích vào một thời điểm khác nhau
Gần như cả Đông Nam Á từng chung một số phận: bị các nước phương Tây xâm nhập rồi cai trị. Thế mà khi giành lại độc lập, mỗi nước lại có một ngày riêng, một cách riêng. Indonesia tuyên bố độc lập năm 1945 nhưng phải đến cuối năm 1949 mới được Hà Lan chuyển giao chủ quyền. Philippines không cần chiến tranh với Mỹ sau năm 1945, vì độc lập đã được hứa từ trước. Brunei đến năm 1984 mới độc lập hoàn toàn. Còn Xiêm chưa từng bị biến thành thuộc địa. Bài này không bắt em học thuộc một danh sách ngày tháng, mà trao cho em một cách nghĩ: cùng bối cảnh, khác địa hình . Có sơ đồ, câu "em thử xem" và ba phòng thí nghiệm tư duy. Mọi tình huống giả định trong bài được ghi rõ là hư cấu.
12 SƠ ĐỒ TỰ DỰNG 3 PHÒNG THÍ NGHIỆM TƯ DUY THUẦN KHÁI NIỆM 8 CÂU TRẮC NGHIỆM TỰ SOẠN
BẢN ĐỒ BÀI
Câu hỏi trung tâm và một hình ảnh để nhớ
Câu hỏi trung tâm: cùng là thuộc địa, vì sao mỗi nước Đông Nam Á đi đến độc lập bằng một con đường khác nhau và vào những thời điểm khác nhau? Hãy hình dung nhiều dòng sông cùng đổ ra biển. Nguồn nước giống nhau (chủ nghĩa thực dân, rồi cú hích của Chiến tranh thế giới thứ hai), biển đích giống nhau (độc lập), nhưng mỗi dòng chảy qua một địa hình riêng: chính quốc là ai, lực lượng lãnh đạo đã sẵn sàng chưa, quân Nhật tác động ra sao, thế giới lúc ấy nghiêng về phía nào. Địa hình khác thì dòng chảy khác.
Vuốt ngang để xem hết sơ đồ
Hình 1. Bản đồ bài: cùng nguồn, cùng biển, khác địa hình. Ngày bên phải là ngày mỗi nước được trao trả hoặc công nhận độc lập (Việt Nam, Lào: ngày kí Hiệp định Giơnevơ). Chỗ uốn khúc của dòng sông chỉ là hình ảnh minh họa.
Câu hỏi nhỏ · Công cụ để trả lời · Ở mục
Vì sao phương Tây tìm đến Đông Nam Á, và vì sao hải đảo bị xâm nhập trước lục địa? · Vị trí ngã tư đường biển; hương liệu; sức mạnh của các vương quốc · 1
Mỗi nước bị ai chiếm, khi nào, cai trị theo kiểu gì? Vì sao Xiêm thoát? · Làn thời gian; trực tiếp hay gián tiếp; vùng đệm · 2
Người dân thuộc địa đứng lên theo những khuynh hướng nào? · Ba giai đoạn; phong kiến, tư sản, vô sản · 3
Chiến tranh thế giới thứ hai và quân Nhật đã thay đổi điều gì? · Khoảng trống quyền lực; thời cơ · 4
Tuyên bố độc lập, được công nhận, được trao trả: khác nhau thế nào? · Hai mốc của mỗi nước; khoảng cách giữa chúng · 5
Vì sao khác đường, khác lúc? Độc lập rồi có hết lệ thuộc không? · Bốn nhân tố của "địa hình"; di sản thực dân · 6
Vuốt ngang để xem hết bảng
Công cụ A · Đặt lên trục thời gian
Mỗi sự kiện có ngày đã đối chiếu. Xếp đúng thứ tự trước, rồi mới hỏi "vì sao".
Công cụ B · So sánh theo cột
Đặt các nước cạnh nhau theo cùng thuộc tính: chính quốc, khuynh hướng, mốc độc lập, con đường.
Công cụ C · Chuỗi nhân – quả
Hỏi: nguyên nhân trực tiếp là gì, nó cần thêm điều kiện gì, và nếu bớt một điều kiện thì kết quả còn không?
Quy ước của bài. (a) Ngày viết theo kiểu ngày-tháng-năm, ví dụ 17-8-1945 ; mốc chỉ biết tháng viết "tháng 9-1940 ", chỉ biết năm viết "năm 1855". (b) Tên nước dùng cách gọi quốc tế thông dụng (Indonesia, Philippines, Malaysia, Singapore, Brunei); sách giáo khoa có thể phiên âm là In-đô-nê-xi-a, Phi-líp-pin, Ma-lai-xi-a, Xin-ga-po, Bru-nây. Miến Điện là tên cũ của Myanmar; Xiêm đổi tên thành Thái Lan năm 1939; "Mã Lai" chỉ phần bán đảo trước khi lập Liên bang Malaysia năm 1963. (c) Mọi sự kiện, ngày tháng trong bài đã được đối chiếu với nội dung sách giáo khoa Lịch sử 11 (chương trình 2018) và ít nhất một nguồn học thuật khác; chỗ nào các nguồn ghi khác nhau, bài ghi phạm vi hoặc dùng chữ "khoảng". (d) "Thực dân" chỉ chính quyền và chính sách cai trị thuộc địa, không chỉ người dân của các nước đó.
Về chữ "hư cấu". Dữ kiện lịch sử thật trong bài không bao giờ mang nhãn hư cấu. Chỉ những gì bài tự đặt ra để luyện tư duy mới mang nhãn hư cấu : tình huống của một bạn học sinh tưởng tượng trong câu hỏi, các giả thuyết "nếu… thì…" trong phòng thí nghiệm C, các thứ tự xáo trộn trong phòng thí nghiệm A. Phần vượt chương trình bắt buộc mang nhãn MỞ RỘNG .
MỤC 1 · ĐÔNG NAM Á TRƯỚC THẾ KỈ XIX
Một ngã tư đường biển giàu có: vì sao bị nhòm ngó
Trước khi hỏi "vì sao giành độc lập khác nhau", phải hỏi "vì sao bị chiếm, và bị chiếm theo những nhịp khác nhau". Câu trả lời bắt đầu từ vị trí, từ của cải và từ sức mạnh của chính các quốc gia Đông Nam Á.
1.1 Ngã tư Đông – Tây
Đông Nam Á nằm giữa Ấn Độ Dương và Biển Đông, Thái Bình Dương. Tàu buôn đi giữa phương Tây (Ấn Độ, Trung Đông, châu Âu) và phương Đông (Trung Quốc, Nhật Bản) phải qua đây, nhất là qua eo biển Malacca. Sách giáo khoa mô tả khu vực hải đảo là nơi "giàu tài nguyên, có nguồn hương liệu và hàng hóa phong phú, nhiều thương cảng sầm uất nằm trên tuyến đường biển huyết mạch nối liền phương Đông và phương Tây". Ai kiểm soát những thương cảng ấy thì kiểm soát được dòng hàng hóa giữa hai đầu thế giới.
Vuốt ngang để xem hết sơ đồ
Hình 2. Sơ đồ ý tưởng (không theo tỉ lệ bản đồ): Đông Nam Á lục địa ở trên, hải đảo ở dưới, eo biển Malacca là cửa ngõ của đường biển Đông – Tây.
Vì sao lại là thế kỉ XVI? Sau các cuộc phát kiến địa lí, các nước tư bản phương Tây tăng cường tìm kiếm thị trường và thuộc địa. Thời gian đầu, họ đến bằng buôn bán và truyền giáo, lập thương điếm, rồi từng bước chuẩn bị cho xâm lược. Năm 1511, Bồ Đào Nha đánh chiếm Malacca: đó là mốc mở đầu quá trình xâm lược của thực dân phương Tây ở khu vực.
1.2 Hai không gian, hai nhịp
· Đông Nam Á hải đảo · Đông Nam Á lục địa
Gồm · Indonesia, Philippines, Malaysia, Singapore, Brunei, Đông Ti-mo · Miến Điện, Xiêm, Việt Nam, Lào, Campuchia
Thu hút phương Tây bởi · hương liệu, thương cảng trên tuyến đường biển huyết mạch · đất đai, lúa gạo, gỗ quý, khoáng sản, thị trường
Đơn vị chính trị · nhiều tiểu quốc, vương quốc nhỏ trên các đảo (nhiều tiểu quốc Hồi giáo) · những vương quốc lớn: Đại Nam (Việt Nam), Miến Điện, Xiêm
Bị xâm nhập, đánh chiếm · từ đầu thế kỉ XVI, kéo dài gần bốn thế kỉ · chủ yếu trong thế kỉ XIX, bằng những cuộc chiến tranh dài
Vuốt ngang để xem hết bảng
Đọc hai cột, em thấy một quy luật: nơi càng hấp dẫn về thương mại và càng phân tán về chính trị thì càng bị xâm nhập sớm . Ở lục địa, phương Tây gặp những nhà nước lớn có quân đội, nên phải chuẩn bị lâu rồi mới tiến hành chiến tranh: Anh mất hơn 60 năm (1824–1885) với ba cuộc chiến tranh mới chiếm được Miến Điện; Pháp mất hơn ba thập kỉ (1858–1893) mới hoàn thành việc xâm chiếm ba nước Đông Dương.
Đa dạng ngay từ đầu. Đông Nam Á không phải một khối đồng nhất. Có nơi chủ yếu theo Phật giáo (như Miến Điện, Xiêm), có nơi đã có nhiều tiểu quốc Hồi giáo (như ở Indonesia, Mã Lai), còn ở Philippines, Thiên Chúa giáo lan rộng cùng với bộ máy cai trị Tây Ban Nha. Sự đa dạng về tôn giáo, tộc người, thiết chế này sẽ trở lại ở mục 2 (chính sách "chia để trị" lợi dụng nó) và ở mục 3 (có phong trào dân tộc dựa vào tôn giáo làm điểm tựa).
1.3 Lực hút từ ngoài, sức yếu từ trong
Sách giáo khoa nhấn mạnh rằng quá trình xâm lược diễn ra khi phần lớn các nước Đông Nam Á bước vào thời kì suy thoái, khủng hoảng của chế độ phong kiến về chính trị, kinh tế, xã hội, với nhiều cuộc nổi dậy, nhất là của nông dân. Như vậy có hai lực cùng tác động:
LỰC HÚT TỪ BÊN NGOÀI Tư bản phương Tây cần nguyên liệu, thị trường, thuộc địa
SỨC YẾU TỪ BÊN TRONG Chế độ phong kiến khủng hoảng, xã hội chia rẽ, nổi dậy
KẾT QUẢ Từ buôn bán, truyền giáo chuyển sang chiến tranh xâm lược
Hiểu hai lực này giúp em tránh hai cách nghĩ sai: "phương Tây quá mạnh nên ai cũng thua như nhau" (thực ra tốc độ xâm chiếm khác hẳn nhau) và "chỉ vì triều đình yếu" (thực ra động lực chính đến từ nhu cầu của chủ nghĩa tư bản phương Tây).
Chốt ý mục 1: ngã tư đường biển + hương liệu ⇒ hải đảo bị xâm nhập từ thế kỉ XVI; lục địa có vương quốc lớn ⇒ bị đánh chiếm chủ yếu trong thế kỉ XIX Mốc mở đầu: năm 1511, Bồ Đào Nha chiếm Malacca. Hai lực cùng tác động: nhu cầu thị trường, thuộc địa của phương Tây và sự khủng hoảng của các chế độ phong kiến trong khu vực.
Vì sao Philippines và Indonesia bị phương Tây xâm nhập từ thế kỉ XVI, còn Miến Điện và Việt Nam đến thế kỉ XIX mới bị đánh chiếm?
Hãy so hai thứ: sức hút thương mại và sức kháng cự của nhà nước tại chỗ.
Gợi ý trả lời. Quần đảo có hương liệu và thương cảng trên đường biển Đông – Tây, lại chia thành nhiều tiểu quốc, nên phương Tây đến sớm và lấn dần bằng thương điếm, rồi vũ lực. Miến Điện và Việt Nam là những vương quốc lớn có quân đội; muốn chiếm phải tiến hành chiến tranh dài, nên chủ yếu diễn ra trong thế kỉ XIX, khi chủ nghĩa tư bản phương Tây đã mạnh hơn nhiều.
MỤC 2 · QUÁ TRÌNH XÂM NHẬP VÀ CAI TRỊ
Bốn thế kỉ, năm chính quốc, nhiều kiểu cai trị
Từ đầu thế kỉ XVI đến đầu thế kỉ XX, bằng buôn bán, xâm nhập thị trường, rồi chiến tranh và cạnh tranh quyết liệt với nhau, các nước phương Tây lần lượt biến gần hết Đông Nam Á thành thuộc địa hoặc xứ bảo hộ. Mục này trả lời ba câu: ai chiếm nơi nào và khi nào; họ cai trị ra sao; và vì sao riêng Xiêm giữ được độc lập.
2.1 Ai chiếm nơi nào, khi nào
Vuốt ngang để xem hết sơ đồ
Hình 3. Làn thời gian 1500–1920: mỗi làn là một nước hoặc nhóm nước, màu là chính quốc (kèm nhãn chữ). Vạch đứt là giai đoạn đang chiến tranh xâm lược hoặc mở rộng dần.
Chính quốc · Nơi chiếm · Các mốc chính
Bồ Đào Nha · Malacca; Đông Ti-mo · Năm 1511 chiếm Malacca, mở đầu quá trình xâm lược; giữ Đông Ti-mo đến năm 1975
Tây Ban Nha, rồi Mỹ · Philippines · Giữa thế kỉ XVI bắt đầu chinh phục (đoàn Legazpi đến Cebu năm 1565); sau chiến tranh Mỹ – Tây Ban Nha (1898), Tây Ban Nha nhượng Philippines cho Mỹ (hiệp ước kí tháng 12-1898 ); Mỹ đàn áp cuộc kháng chiến của người Philippines (1899–1902)
Hà Lan · Indonesia · Năm 1602 lập Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC); năm 1619 lập Batavia (nay là Jakarta); cạnh tranh quyết liệt với Bồ Đào Nha; đến thế kỉ XIX về cơ bản hoàn thành việc kiểm soát (một số vùng như Aceh, Bali đến đầu thế kỉ XX mới bị khuất phục)
Anh · Singapore, Mã Lai, Brunei, Miến Điện · Năm 1819 lập thương cảng Singapore, năm 1824 toàn bộ Singapore thuộc Anh; năm 1888 Brunei thành xứ bảo hộ; năm 1895 lập Liên bang Mã Lai thuộc Anh; ba cuộc chiến tranh với Miến Điện (1824–1826, 1852, 1885), rồi sáp nhập Miến Điện thành một tỉnh của Ấn Độ thuộc Anh
Pháp · Việt Nam, Campuchia, Lào · Ngày 1-9-1858 liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng; năm 1863 buộc Campuchia nhận bảo hộ; năm 1884 (Hiệp ước Patơnốt) hoàn thành xâm lược Việt Nam; năm 1887 lập Liên bang Đông Dương; năm 1893 buộc Xiêm thừa nhận quyền bảo hộ của Pháp ở Lào
Vuốt ngang để xem hết bảng
Đọc hình 3 theo chiều dọc. Đến khoảng năm 1900, mọi làn trừ Xiêm đều đã kín màu. Nhưng thời điểm bắt đầu tô màu lệch nhau hơn ba thế kỉ: Philippines từ năm 1565, Lào đến năm 1893 mới thành xứ bảo hộ. Ở Việt Nam, nhân dân kháng chiến quyết liệt, khiến Pháp phải mất 26 năm (1858–1884) mới áp đặt được ách đô hộ trên toàn bộ đất nước.
2.2 Một khuôn, nhiều cách đúc: bộ máy cai trị
Mỗi chính quốc dựng bộ máy theo cách riêng, có nơi cai trị trực tiếp, có nơi gián tiếp. Nhưng sách giáo khoa chỉ ra điểm chung: dù hình thức nào, các quyền hành chính, lập pháp, tư pháp, ngoại giao, quân sự đều tập trung trong tay đại diện của chính quyền thực dân, còn các thế lực phong kiến địa phương được giữ lại làm công cụ.
Vuốt ngang để xem hết sơ đồ
Hình 4. Bộ máy cai trị thuộc địa: hai nhánh trực tiếp và gián tiếp, ba công cụ chung. Ví dụ trong ô theo sách giáo khoa.
Cai trị trực tiếp. Người của chính quốc điều hành bộ máy tới tận địa phương. Ví dụ: Anh ở Singapore và Miến Điện; Hà Lan ở Indonesia (trung tâm chính trị đặt ở Batavia); Nam Kì là xứ thuộc địa của Pháp.
Cai trị gián tiếp. Vua, quan bản xứ vẫn còn ngôi, còn chức nhưng quyền thực nằm ở viên chức thực dân. Ví dụ: Anh cai trị các bang Mã Lai qua các công sứ; ở Việt Nam, Bắc Kì là xứ bảo hộ, Trung Kì là xứ nửa bảo hộ.
Chia để trị. Đây là phương thức phổ biến nhất: khoét sâu khác biệt giữa các tộc người, tôn giáo, vùng miền để các cộng đồng không đoàn kết chống lại chính quyền thực dân. Việt Nam bị chia thành ba xứ với ba chế độ khác nhau là một ví dụ. Chính quyền thực dân cũng xây dựng quân đội người bản xứ để bảo vệ bộ máy và đàn áp phản kháng.