LỊCH SỬ 12 · YALTA VÀ POTSDAM ĐỌC TỪ VĂN BẢN — Hội nghị thực sự quyết định gì, vì sao vĩ tuyến 38 và vĩ tuyến 16 không phải điều khoản, chuỗi Hy Lạp, Marshall, COMECON, Berlin và đường dây nối Chiến tranh lạnh với Việt Nam 1945 đến 1991
Chuyên đề khái niệm Lịch sử 12 bổ sung cho các chuyên đề về trật tự hai cực: tách ba lớp sự thật (văn bản, thực địa, tóm tắt giáo khoa), đọc Yalta và Potsdam…
LUKATO AI · LỊCH SỬ 12
YALTA · POTSDAM · HY LẠP ĐẾN BERLIN · ĐƯỜNG DÂY ĐẾN VIỆT NAM
Đọc văn bản trước:
Yalta và Potsdam
đã quyết gì?
"Yalta và Potsdam chia thế giới" là câu gọn nhưng không phải điều khoản. Chuyên đề tách ba lớp sự thật (văn bản, thực địa, tóm tắt), đọc đúng những gì hai hội nghị ghi, so ba lằn ranh (nước Đức, vĩ tuyến 38, vĩ tuyến 16), theo dõi Việt Nam 1945 đến 1946, đi từ Hy Lạp qua Marshall, COMECON đến Berlin, rồi phân loại liên hệ nhân quả đến Hiệp định Paris 1973, Đổi Mới và Campuchia, bằng năm phòng thí nghiệm tương tác.
- 1. Mười tám tuyên bố: ghi rõ, để ngỏ hay không có trong văn bản
- 2. Ba lằn ranh, ba đèn: văn bản, quân sự, chính trị
- 3. Việt Nam 1945 đến 1946: ai có quân ở đâu, mười ba mốc
- 4. Từ Hy Lạp đến Berlin: mười lăm bước, hai phía
- 5. Ma trận nhân quả mười một mốc: trực tiếp, bối cảnh, trùng thời gian
phòng thí nghiệm tương tác
bí kíp có chỗ vỡ
hiểu lầm được phản biện
01
Khái niệm lõi
Ba lớp sự thật: văn bản, thực địa, tóm tắt
"Yalta và Potsdam đã chia thế giới" là câu quen thuộc, gọn và dùng được khi làm bài. Nhưng khi mở chính các văn bản ra, ta thấy những điều khác: Yalta quyết định cụ thể về Liên hợp quốc, nước Đức, Ba Lan và mặt trận châu Á; Potsdam dày đặc về nước Đức và chưa hề tuyên bố chia nước Đức; còn vĩ tuyến 38 và vĩ tuyến 16 không nằm trong điều khoản của hội nghị nào. Chuyên đề này là bản bổ sung cho các chuyên đề về trật tự hai cực đã có (niên biểu và nguyên nhân Chiến tranh lạnh, Chủ đề 02 về kháng chiến chống Pháp, Hoạt động đối ngoại của Việt Nam): những phần đã có ở đó, ta chỉ nhắc ngắn rồi đi tiếp. Phần mới là tầng văn bản và chuỗi nối từ Hy Lạp, Marshall, COMECON, Berlin đến Việt Nam.
Văn bản · Lab 1
Yalta và Potsdam ghi gì
Mười tám tuyên bố, ba loại: ghi rõ, để ngỏ, không có trong văn bản.
Lằn ranh · Lab 2
Ba đường kẻ
Nước Đức, vĩ tuyến 38, vĩ tuyến 16: ba đèn văn bản, quân sự, chính trị.
Việt Nam · Lab 3
1945 đến 1946
Mười ba mốc: ai có quân ở đâu, văn bản nào, hệ quả ra sao.
Chuỗi · Lab 4
Hy Lạp đến Berlin
Mười lăm bước hai phía, mỗi bước nối với bước trước bằng loại liên hệ nào.
Nhân quả · Lab 5
Hòa hoãn và Việt Nam
Ma trận mười một mốc: trực tiếp, bối cảnh, trùng thời gian hay sai thứ tự.
Hình 1. Trái: cùng một lằn ranh nhìn ở ba lớp, dựa trên các văn bản và mốc thời gian đã đối chiếu. Phải: bốn quy tắc đọc.
Ba lớp sự thật
Lớp · Câu hỏi đặt ra · Ví dụ: vĩ tuyến 38 · Cái bẫy thường gặp
Văn bản · Văn kiện nào, điều khoản nào, ngày nào, ai kí? · Lệnh chung số 1 được phê chuẩn ngày 17-8-1945; Liên Xô chấp nhận. · Gán điều khoản cho hội nghị không có điều khoản ấy.
Thực địa · Ai thật sự có mặt, kiểm soát gì, khi nào? · Quân Liên Xô vào miền bắc từ 10-8; Mỹ nhận hàng quân Nhật ở phía nam. · Coi sự hiện diện quân sự là chủ quyền.
Tóm tắt · Sách giáo khoa hoặc bình luận rút gọn thế nào? · "Triều Tiên bị chia cắt ở vĩ tuyến 38." · Đọc câu rút gọn như điều khoản có ngày, có chủ thể.
Ba lớp không đối lập nhau. Văn bản trả lời "đã quyết gì", thực địa trả lời "đã xảy ra gì", còn câu tóm tắt cho ta nhãn để nhớ và để làm bài. Lỗi bắt đầu khi ta đổi lớp giữa chừng : lấy câu tóm tắt rồi suy ra rằng có một điều khoản, hoặc lấy một sự kiện thực địa rồi suy ra rằng ai đó đã kí văn bản cho phép nó. Năm phòng thí nghiệm dưới đây luyện đúng thao tác tách lớp, mỗi phòng một mảng.
Vì sao câu "Yalta chia thế giới" vừa gần đúng vừa dễ sai
Nó gần đúng ở một nghĩa hẹp: Yalta xác nhận khu chiếm đóng ở Đức, Liên Xô hứa tham chiến ở châu Á và đặt khung cho nhiều thỏa thuận sau chiến tranh. Nó dễ sai ở nghĩa rộng: không văn bản nào của Yalta vẽ hai khối, ấn định vĩ tuyến 38 hay chia châu Âu. Hai khối thành hình qua một chuỗi bước đi từ 1947 đến 1949 (Lab 4). Khi làm bài, cứ dùng cách nói của sách giáo khoa; khi hiểu sâu, nhớ nó là một cách nói gọn.
Một ngày, một con số, một chủ thể
Đề thi và sách hay gộp "Hội nghị Yalta quyết định bồi thường 22 tỉ USD". Văn bản chỉ nói số ấy là đề nghị của Liên Xô, làm cơ sở thảo luận cho Ủy ban bồi thường họp ở Moscow, còn Anh phản đối việc nêu một con số. Mỗi khi gặp một con số, hãy hỏi: nó nằm trong điều khoản, trong đề nghị, hay trong lời kể về sau?
Câu "Hội nghị Yalta chia Triều Tiên ở vĩ tuyến 38" đúng hay sai? Hãy phân tích theo ba lớp.
Gợi ý 1 · Văn bản
Nghị định thư Yalta không có điều khoản nào về Triều Tiên; Roosevelt chỉ nêu với Stalin ý tưởng ủy trị trong trao đổi giữa hai người.
Gợi ý 2 · Thực địa
Liên Xô tuyên chiến Nhật ngày 8-8-1945 và vào Triều Tiên ngày 10-8; đêm 10-8 hai sĩ quan Mỹ, Dean Rusk và Charles Bonesteel, đề xuất vĩ tuyến 38.
Kết luận
Sai nếu hiểu là điều khoản của Yalta. Đúng ở lớp kết quả: sau chiến tranh bán đảo bị chia thành hai khu vực chiếm đóng ở vĩ tuyến 38, theo Lệnh chung số 1 được phê chuẩn ngày 17-8-1945; về sau hai khu vực thành hai chính phủ (1948).
02
Văn bản
Yalta và Potsdam: đọc những gì thực sự được ghi
Phòng thí nghiệm 1 đưa ra mười tám tuyên bố về Yalta (4 đến 11-2-1945, bán đảo Crimea) và Potsdam (17-7 đến 2-8-1945, cung điện Cecilienhof). Với mỗi tuyên bố, bạn chọn một trong ba ô: văn bản ghi rõ , bàn nhưng để ngỏ hoặc giao nơi khác quyết, không nằm trong văn bản của hội nghị đó . Bấm một ô là thấy đáp án và nguồn đối chiếu. Thử ba việc: bắt đầu với tuyên bố về vĩ tuyến 38; so hai tuyên bố về biên giới Ba Lan (Yalta so với Potsdam); và tìm những tuyên bố mà bạn đoán nhanh nhưng sai.
Hình 2. Trái: phân bố ba loại trong mười tám tuyên bố, theo các văn bản đã đối chiếu. Phải: bốn nội dung cụ thể của Yalta.
Phòng thí nghiệm 1 · Bộ lọc tuyên bố Yalta và Potsdam LAB 1
Tuyên bố số
Tuyên bố
Bạn chọn
Đáp án
Điểm
Thanh trượt chọn tuyên bố từ 1 đến 18. Có thể bấm lại ô khác để đổi câu trả lời; nút Xóa kết quả đưa điểm về 0.
Yalta và Potsdam cạnh nhau
Nội dung · Yalta, 4 đến 11-2-1945 · Potsdam, 17-7 đến 2-8-1945
Người dự · Roosevelt, Churchill, Stalin. · Truman, Stalin, Churchill; từ cuối hội nghị là Attlee thay Churchill.
Nước Đức · Pháp có khu cắt từ khu Anh và Mỹ; chia cắt chỉ là khả năng giao ủy ban nghiên cứu. · Bốn chữ D, một đơn vị kinh tế, bồi thường chủ yếu lấy ở khu mình; chưa có chính phủ trung ương.
Ba Lan · Biên giới đông theo Đường Curzon; chính phủ lâm thời; biên giới tây để ngỏ. · Oder và Neisse Tây thuộc quản lí của Ba Lan, chờ hòa ước.
Châu Á · Thỏa thuận Viễn Đông kí bí mật: Liên Xô tham chiến sau hai đến ba tháng. · Tuyên bố Potsdam ngày 26-7 đòi Nhật đầu hàng vô điều kiện.
Tổ chức · Hội nghị San Francisco ngày 25-4-1945 lập Liên hợp quốc. · Hội đồng Ngoại trưởng gồm năm nước, họp lần đầu muộn nhất ngày 1-9-1945 ở London.
Hình 3. Trái: ba tầng của Thỏa ước Potsdam về nước Đức. Phải: bốn điểm khác Yalta và một điều Potsdam không nói.
Vì sao Potsdam vẫn chưa chia nước Đức
Potsdam đối xử với nước Đức như một đơn vị kinh tế, đặt các cơ quan hành chính trung ương dưới Hội đồng kiểm soát và chỉ nói tạm thời chưa lập chính phủ trung ương. Nguyên tắc này khó thực hiện vì mỗi bên lấy bồi thường ở khu mình theo logic riêng: đó là chỗ nứt đầu tiên, nhưng từ chỗ nứt đến hai nhà nước còn một chuỗi bước đi (Lab 4).
Đừng nhầm "có bàn" với "có quyết"
Ba trong mười tám tuyên bố, về chia cắt nước Đức, con số 22 tỉ và biên giới tây Ba Lan, đều có xuất hiện trong văn bản Yalta, nhưng dưới dạng khả năng, đề nghị hoặc để ngỏ. Trong bài tự luận, dùng các từ "đặt ra khả năng", "đề nghị", "giao cho" thay vì "quyết định".
Thỏa thuận Viễn Đông của Yalta ghi Liên Xô tham chiến chống Nhật hai hoặc ba tháng sau khi Đức đầu hàng. Liên Xô tuyên chiến ngày 8-8-1945. Cam kết được thực hiện đúng hạn không?
Gợi ý 1 · Mốc đầu
Đức đầu hàng vào đầu tháng 5-1945; từ đó đến ngày 8-8 là ba tháng.
Gợi ý 2 · Đối chiếu
Thỏa thuận ghi "hai hoặc ba tháng sau khi Đức đầu hàng và chiến tranh ở châu Âu kết thúc".
Kết luận
Có: 8-8-1945 nằm đúng ở cuối khoảng ba tháng mà văn bản nêu. Điều khoản này khác hẳn chuyện vĩ tuyến 38: nó là cam kết ghi trong văn bản (bí mật), còn đường ranh ở Triều Tiên thì không.
03
Lằn ranh
Ba lằn ranh: nước Đức, vĩ tuyến 38, vĩ tuyến 16
Ba lằn ranh hay bị gộp làm một: ranh giới các khu chiếm đóng ở nước Đức và ở Berlin, vĩ tuyến 38 ở Triều Tiên, vĩ tuyến 16 ở Đông Dương. Cả ba đều liên quan đến việc nhận hàng quân đội bại trận hoặc chiếm đóng sau Thế chiến thứ hai, nhưng kết cục rất khác nhau. Phòng thí nghiệm 2 theo dõi từng lằn ranh qua sáu mốc thời gian với ba đèn : văn bản (đã có văn bản quyết định chưa), quân sự (quân đội đã kiểm soát theo đường ấy chưa), chính trị (đã thành ranh giới giữa hai chính quyền chưa). Đèn nửa sáng là một phần hoặc nội bộ.
Hình 4. Trái: so sánh ba lằn ranh theo người vẽ, mục đích, kết cục. Phải: bốn dấu hiệu phân biệt.
Phòng thí nghiệm 2 · Ba lằn ranh, ba đèn LAB 2
Mốc thời gian
Lằn ranh
Mốc
Văn bản
Quân sự
Chính trị
Chọn một lằn ranh bằng ba nút, kéo thanh để đi qua sáu mốc. Nút Phát chạy tự động. Sơ đồ chỉ minh họa, không đúng tỉ lệ bản đồ.
Vì sao kết cục khác nhau
Câu hỏi · Nước Đức · Vĩ tuyến 38 · Vĩ tuyến 16
Ai vẽ · Anh, Mỹ, Liên Xô (12-9-1944); Yalta thêm Pháp. · Hai sĩ quan Mỹ, đêm 10-8-1945, Liên Xô chấp nhận. · Sắp đặt quân sự của Đồng minh quanh Potsdam, 7-1945.
Để làm gì · Chiếm đóng và quản lí nước Đức bại trận. · Nhận hàng quân Nhật. · Nhận hàng quân Nhật, vì thuận tiện tác chiến.
Lực lượng ở lại bao lâu · Nhiều năm; Berlin bốn khu vực. · Nhiều năm; hai bên chiếm đóng hai nửa. · Từ 9-1945 đến 3-1946 (Anh) và đến 15-6-1946 (Trung Hoa).
Chính quyền · Hai nhà nước năm 1949. · Hai chính phủ năm 1948. · Một chính quyền Việt Nam tuyên bố độc lập trên cả nước từ 2-9-1945.
Khi nào ranh giới quân sự thành biên giới chính trị
Cần ba điều cùng có: hai bên giữ nguyên vị trí đủ lâu, mỗi bên dựng một chính quyền riêng, và một giải pháp chung (kinh tế thống nhất, ủy trị) thất bại. Ở Đức và Triều Tiên cả ba cùng xảy ra. Ở Đông Dương, hai lực lượng giải giáp chỉ ở vài tháng rồi rút, vì thế vĩ tuyến 16 không bao giờ thành biên giới chính trị.
Đừng nhầm vĩ tuyến 16 với vĩ tuyến 17
Vĩ tuyến 17 là đường chia tạm thời giữa hai bên có chính quyền theo Hiệp định Giơnevơ 1954. Vĩ tuyến 16 năm 1945 là phân nhiệm giải giáp quân Nhật giữa hai lực lượng Đồng minh. Khác thời gian, khác chủ thể, khác mục đích; một chữ số làm đổi cả câu chuyện.
Vì sao có thể nói "vĩ tuyến 38 trở thành biên giới chính trị" nhưng không nói thế về vĩ tuyến 16?
Gợi ý 1 · Dùng ba đèn
Ở Lab 2, kéo vĩ tuyến 38 đến mốc cuối rồi so với vĩ tuyến 16 ở mốc cuối: đèn nào khác?
Gợi ý 2 · Thời gian ở lại
Quân Trung Hoa rút xong 15-6-1946, lực lượng Anh cuối cùng rời Việt Nam cuối tháng 3-1946.
Kết luận
Ở vĩ tuyến 38 cả ba đèn cuối cùng sáng: hai bên ở lại, dựng hai chính quyền riêng (1948). Ở vĩ tuyến 16 đèn chính trị luôn tắt, và đến 6-1946 cả đèn quân sự cũng tắt vì hai lực lượng giải giáp đã rút.
04
Việt Nam 1945 đến 1946
Giữa hai lực lượng giải giáp và quân Pháp
Với Việt Nam, mùa thu 1945 là chỗ ba lớp sự thật gặp nhau dày nhất. Văn bản: Tuyên ngôn độc lập ngày 2-9-1945 và sắp đặt giải giáp của Đồng minh. Thực địa: quân Trung Hoa Dân quốc vào miền Bắc, quân Anh vào miền Nam, quân Pháp quay lại. Tóm tắt: "Việt Nam bị chia hai miền theo vĩ tuyến 16". Phòng thí nghiệm 3 đi qua mười ba mốc từ 2-9-1945 đến 19-12-1946 . Kéo thanh để xem bản đồ đổi lực lượng nào có mặt; dùng ba nút Thực địa, Văn bản, Hệ quả để đọc cùng một sự kiện dưới ba lớp. Diễn biến chi tiết của cuộc kháng chiến đã có ở Chủ đề 02; ở đây ta chỉ lấy lại phần liên quan đến các sắp đặt của Đồng minh.
Hình 5. Trái: thời gian hiện diện của các lực lượng, theo các mốc đã đối chiếu. Phải: bốn ý chính.
Phòng thí nghiệm 3 · Việt Nam 1945 đến 1946, mười ba mốc LAB 3
Sự kiện
Ngày
Quân Trung Hoa
Quân Anh
Quân Pháp
Lực lượng nước ngoài
Chiến tranh toàn diện
Thanh trượt chạy qua mười ba sự kiện. Chữ P là quân Pháp. Bản đồ chỉ là sơ đồ minh họa, không đúng tỉ lệ.
Ba mốc, ba lớp
Mốc · Văn bản · Thực địa · Hệ quả
9-9-1945 Hà Nội · Sắp đặt giải giáp của Đồng minh, không trao chủ quyền. · Quân Trung Hoa Dân quốc vào Hà Nội để nhận hàng quân Nhật. · Chính quyền Việt Nam phải xử trí với quân đội nước ngoài trên lãnh thổ.
23-9-1945 Sài Gòn · Không có văn bản mới. · Quân Pháp, được trang bị lại, chiếm các cơ quan chính quyền. · Nam Bộ bước vào kháng chiến; Pháp mở đường quay lại.
6-3-1946 Hà Nội · Hiệp định Sơ bộ giữa Hồ Chí Minh và Sainteny. · Quân Pháp ra miền Bắc thay quân Trung Hoa. · Hòa hoãn với Pháp, đồng thời mở đường cho quân Pháp ra miền Bắc.