Giáo dục kinh tế và pháp luật 11: Một số quyền tự do cơ bản của công dân, hệ thống khái niệm | LUKATO AI
Bài giảng khái niệm Giáo dục kinh tế và pháp luật 11 về sáu quyền tự do cơ bản của công dân: lõi, điều cấm, ổ khóa ba chìa, vạch ranh và đường xử lí, kèm 11…
LUKATO AI · GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 11 · QUYỀN TỰ DO CƠ BẢN
LÕI · CẤM · CHÌA KHÓA · VẠCH · ĐƯỜNG XỬ LÍ
Sáu cánh cửa của một công dân:
mỗi quyền có một lõi,
một ổ khóa và một vạch ranh
Quyền tự do cơ bản dễ bị học như một danh sách phải thuộc: thân thể, danh dự, chỗ ở, thư tín, ngôn luận, tín ngưỡng. Bài giảng này gợi ý cách nhìn khác. Mỗi quyền là một cánh cửa. Trước cánh cửa nào em cũng hỏi cùng năm câu: quyền ấy bảo vệ điều gì , ai bị cấm bước vào, khi nào pháp luật cho phép bước vào bằng ba chìa khóa , người thực hiện quyền không được vượt vạch ranh nào, và khi cánh cửa bị đẩy thì đi theo đường xử lí nào. Bên dưới là lớp nền trách nhiệm công dân. Phần nào là kiến thức bổ sung đều được ghi rõ; tình huống trong bài là hư cấu, còn số liệu trong lab là số liệu minh họa.
- ① Quyền đã được gọi là bất khả xâm phạm, vậy vì sao cơ quan có thẩm quyền vẫn có trường hợp được bắt, giữ hay khám xét?
- ② Nói ý kiến của mình đến đâu thì còn là thực hiện quyền, và từ đâu là bước sang quyền của người khác?
- ③ Khi một cánh cửa của mình bị đẩy vào, việc đầu tiên nên làm là gì và ai chịu trách nhiệm xử lí?
6 cửa
sáu quyền, mỗi quyền hỏi cùng năm câu
11 lab
phân loại, thanh trượt ranh giới, quy trình từng bước, ổ khóa ba chìa, tìm câu sai, rẽ nhánh, lan truyền, trò chơi, xếp thứ tự, vòng ai được phép, ghép quyền với nghĩa vụ
14 bẫy
mỗi bẫy gắn với một mục và phòng lab; nhiều bẫy còn có bài để quay lại luyện
10 bài
7 chọn đáp án, 2 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Sáu cánh cửa, năm câu hỏi và một ổ khóa chung
Tuần này ở lớp 11A (hư cấu) có bốn chuyện nghe như rời nhau. Một nhóm bạn chặn Huy ở nhà xe, giằng cặp và đẩy cậu ngã vì nghi cậu lấy đồ. Chiếc điện thoại Mai để quên trên bàn bị một bạn mở ra lướt hộp thư thoại. Phòng trọ của Quân bị mở cửa trong lúc cậu đi học. Và trong buổi sinh hoạt, Thảo đứng lên góp ý về giờ ra chơi, rồi bị vài bạn bảo rằng nói như thế là hỗn. Bốn chuyện, bốn quyền khác nhau, nhưng cùng hỏi một điều: đâu là ranh giới giữa vùng của mình và vùng của người khác, và ai được phép bước qua ranh giới ấy, bằng cách nào. Quyền tự do cơ bản của công dân là những quyền gắn trực tiếp với đời sống cá nhân, được Hiến pháp ghi nhận và pháp luật bảo đảm. Bài này học sáu quyền theo hình ảnh sáu cánh cửa và dùng chung một bộ năm câu hỏi cho cả sáu cánh. Khi gặp một tình huống lạ, em tìm cánh cửa bị đẩy, rồi hỏi lần lượt năm câu; câu nào khó trả lời thì chỗ đó chính là chỗ cần xem lại.
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Bản đồ chung: sáu cánh cửa ở hàng trên, năm câu hỏi chạy từ lõi đến đường xử lí ở giữa, lớp nền trách nhiệm công dân ở dưới. Bấm vào một khối câu hỏi hoặc lớp nền để đọc mô tả và số mục.
Năm câu hỏi, hỏi trước mỗi cánh cửa
Điều Hiến pháp ghi về từng quyền thường gồm vài vế ngắn, và các vế ấy có thể xếp vào năm ngăn. Lõi nói quyền bảo vệ điều gì. Cấm nói người khác, kể cả cơ quan nhà nước, không được làm gì với cánh cửa ấy. Chìa khóa nói khi nào pháp luật cho phép can thiệp một cách chính đáng. Vạch nói người thực hiện quyền không được vượt đến đâu. Đường xử lí nói khi quyền bị xâm phạm thì ai chịu trách nhiệm và em đi theo lối nào. Cách chia năm ngăn này là cách học của LUKATO, không phải một danh sách có sẵn trong văn bản pháp luật. Hiến pháp là văn bản có hiệu lực pháp lí cao nhất và các luật khác cụ thể hóa nó; phần định nghĩa này đã học ở bài về pháp luật nên ở đây xin nhắc lại bằng một câu.
Câu hỏi
Hỏi gì
Ví dụ về một cánh cửa (ghi ngắn)
Mục
① LÕI
Quyền này bảo vệ điều gì của con người?
Cánh cửa chỗ ở bảo vệ không gian sinh sống riêng của cá nhân và gia đình.
2 đến 7
② CẤM
Ai không được làm gì với nó?
Không ai được tự ý vào chỗ ở của người khác khi người đó chưa đồng ý.
2 đến 7
③ CHÌA KHÓA
Khi nào pháp luật cho phép can thiệp, và cần những điều kiện gì?
Cơ quan có thẩm quyền khám xét khi có căn cứ luật định, đúng thẩm quyền, đúng thủ tục.
2, 4, 5
④ VẠCH
Người thực hiện quyền không được vượt đến đâu?
Nêu ý kiến của mình nhưng không bịa chuyện hại người, không cổ vũ bạo lực, không lấn sang quyền của người khác.
6, 7
⑤ ĐƯỜNG XỬ LÍ
Bị xâm phạm thì làm gì, ai chịu trách nhiệm?
Giữ bằng chứng, nói với người lớn tin cậy, báo cơ quan có thẩm quyền; người vi phạm chịu trách nhiệm pháp lí.
3, 8
LỚP NỀN
Trách nhiệm của công dân là gì?
Tôn trọng quyền người khác, chấp hành quy định, không tự xử.
cả bài
Cột «Mục» cho biết các mục ứng dụng câu hỏi ấy nhiều nhất. Cả năm câu đều được hỏi ở mỗi cánh cửa, kể cả khi mục nhấn mạnh riêng một hai câu.
Ba chìa khóa và hai mặt của vạch ranh
Có hai ý của bản đồ cần dừng lại. Ý thứ nhất là ba chìa khóa (cách gọi của LUKATO). Khi pháp luật cho phép một cơ quan hay người có thẩm quyền can thiệp vào thân thể, chỗ ở hay bí mật liên lạc của người khác, sự can thiệp ấy chính đáng khi có đủ ba điều kiện: có căn cứ do luật quy định, do người có thẩm quyền thực hiện, và theo đúng thủ tục luật định. Thiếu một chìa thì cánh cửa vẫn khóa theo nghĩa pháp lí, và việc bước vào là xâm phạm. Ý thứ hai là hai mặt của vạch ranh . Một mặt quay ra ngoài: người khác và cơ quan nhà nước không được bước vào vùng của em trái pháp luật. Mặt kia quay vào trong: khi em thực hiện quyền của mình, em không được bước vào vùng của người khác và vùng lợi ích chung của quốc gia, dân tộc. Cùng một ranh giới, hai phía đều có người cần được bảo vệ.
Vì sao «bất khả xâm phạm» không có nghĩa là cấm cơ quan nhà nước đụng tới
Từ «bất khả xâm phạm» nói rằng không ai được xâm phạm trái pháp luật . Nó không đồng nghĩa với việc các biện pháp của cơ quan có thẩm quyền đều bị cấm. Đó là lí do bản đồ có ngăn thứ ba, ngăn chìa khóa: ở đó pháp luật vừa mở một khe hẹp cho can thiệp chính đáng, vừa đặt rào chắn để khe ấy không bị mở rộng tùy tiện.
Từ điển một dòng: đưa chuột hoặc chạm vào chữ gạch chân
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
bất khả xâm phạm
Không bị xâm phạm trái pháp luật
2, 4, 5
thẩm quyền
Quyền hành động trong phạm vi luật định
2, 4
danh dự
Sự coi trọng của xã hội dành cho một người
nhân phẩm
Giá trị làm người của mỗi cá nhân
bí mật thư tín
Nội dung trao đổi riêng tư được giữ kín
tự do ngôn luận
Quyền nói ra ý kiến của mình
vu khống
Bịa hoặc loan tin sai để hại người khác
3, 6
kiểm chứng
Đối chiếu thông tin trước khi đăng
tự do tín ngưỡng, tôn giáo
Quyền theo hoặc không theo một niềm tin
ép buộc
Bắt người khác làm điều trái ý muốn
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: câu «Mỗi người khi thực hiện quyền của mình không được xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác» là câu trả lời cho câu hỏi nào trong năm câu? Hãy chọn trước, rồi mở phòng lab.
Câu trên trả lời cho câu hỏi nào của bản đồ?
Cách dùng phòng lab
Xếp từng thẻ bằng cách chạm thẻ rồi chạm ô, hoặc kéo thẻ (nắm vào phần chấm ở đầu thẻ nếu dùng màn hình cảm ứng) thả vào ô. Sau khi bấm «Chấm các thẻ đã xếp», thẻ đúng viền xanh và thẻ sai viền đỏ; dòng kết luận giải thích ba thẻ sai đầu tiên. Phòng lab này luyện bẫy 13, sẽ gặp lại ở mục 7.
Thử tay: dùng năm câu hỏi cho một tình huống ở cổng khu nhà trọ
Khu nhà trọ có bảo vệ. Một tối, bảo vệ chặn một vị khách đang đi vào, hỏi khách thăm ai và đề nghị ghi tên vào sổ. Khách không đồng ý ghi tên. Bảo vệ liền đòi khách đưa túi xách ra để kiểm tra bên trong. Hãy trả lời lần lượt năm câu hỏi.
Gợi ý 1 · Lõi và cấm
Cánh cửa bị đẩy là cánh cửa thân thể: khám túi là can thiệp vào cá nhân khách và đồ mang theo người. Hỏi khách thăm ai, ghi sổ ra vào là việc quản lí theo nội quy khu nhà. Nếu khách tự nguyện mở túi cho xem thì khác, vì khi đó có sự đồng ý của khách.
Gợi ý 2 · Chìa khóa và vạch
Khám người hay khám đồ vật mang theo là biện pháp thuộc về cơ quan, người có thẩm quyền khi đủ căn cứ và đúng thủ tục. Bảo vệ khu nhà không có chìa nào trong ba chìa ấy. Về phía khách, từ chối ghi tên có thể bị không cho vào, nhưng không được chửi bới hay làm ồn xâm phạm người khác.
Đáp án · đường xử lí
Bảo vệ được nhắc nội quy, hỏi mục đích và từ chối cho vào nếu khách không tuân thủ; bảo vệ không được tự ý khám túi hay giữ khách lại. Nếu nghi ngờ có nguy cơ mất an toàn, bảo vệ báo cho người quản lí hoặc cơ quan có thẩm quyền. Nếu bảo vệ không khám túi thì không có xâm phạm nào xảy ra. Nếu bảo vệ tự khám túi khi khách không đồng ý thì bảo vệ là bên vượt quyền và phải chịu trách nhiệm; còn khách tự nguyện mở túi cho xem là một việc khác, có sự đồng ý của khách.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Dễ học sáu quyền như sáu danh sách rời và nhớ mỗi phần «ai không được vào». Bản đồ cho thấy mỗi cánh cửa còn có ba phần khác: khe hẹp can thiệp chính đáng, vạch ranh phía người thực hiện quyền và đường xử lí. Thiếu một phần thì dễ rơi vào hai cực: coi quyền là không ai động đến được, hoặc coi quyền như lời nói trên giấy.
Mục 2 mở cánh cửa đầu tiên, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, và dựng ổ khóa ba chìa bằng một chuỗi từng bước.
02
Cánh cửa 1 · Thân thể
Quyền bất khả xâm phạm về thân thể: nơi ổ khóa ba chìa lần đầu xuất hiện
Tối nọ, trước cổng một khu phố (hư cấu), một người bị đám đông vây quanh vì có tiếng hô lên rằng anh ta vừa lấy một chiếc túi. Có người đòi trói anh ta vào cột điện, có người đã giơ tay định đánh. Bác tổ dân phố bước tới, giơ tay ngăn lại và nói: «Đừng ai đụng vào người ta. Giữ khoảng cách, bác gọi công an.» Câu nói ngắn ấy gói gọn cánh cửa thứ nhất. Thân thể là thứ gần em nhất, nên pháp luật đặt rào chắn ở đây đầu tiên: không ai bị bắt, giam giữ, khám người, đánh đập hay hành hạ một cách tùy tiện. Điều đáng chú ý là rào chắn ấy áp dụng cả với người đang bị nghi ngờ. Nghi ngờ chưa phải là căn cứ để một người dân tự làm việc của cơ quan có thẩm quyền, và ngay cơ quan có thẩm quyền cũng được can thiệp khi bước đúng theo luật mà thôi. Mục này dựng ổ khóa ba chìa trên cánh cửa thân thể rồi tập mở nó bằng một chuỗi từng bước.
Năm câu hỏi trước cánh cửa thân thể
Câu hỏi
Trả lời cho cánh cửa thân thể
① LÕI
Thân thể của mỗi người không bị xâm phạm: không bị bắt, giam giữ, khám người, đánh đập, tra tấn hay nhục hình một cách trái pháp luật.
② CẤM
Cá nhân và tổ chức không được tự ý bắt, giam, giữ người, không được dùng bạo lực hay hành vi hạ nhục. Điều cấm này áp dụng cả khi người kia đang bị nghi vi phạm.
③ CHÌA KHÓA
Việc bắt, giam, giữ người do cơ quan, người có thẩm quyền thực hiện khi có căn cứ do luật quy định và theo đúng trình tự, thủ tục. Với người đang thực hiện hành vi phạm tội quả tang, pháp luật có quy định riêng.
④ VẠCH
Người đang bị áp dụng biện pháp hợp pháp không được chống đối bằng bạo lực, trốn tránh hay đe dọa người thi hành công vụ.
⑤ ĐƯỜNG XỬ LÍ
Người bị xâm phạm có thể khiếu nại, tố cáo; người xâm phạm chịu trách nhiệm pháp lí tùy tính chất, mức độ; người bị bắt, giữ trái luật có thể yêu cầu bồi thường theo quy định (kiến thức bổ sung).
Ổ khóa ba chìa khóa
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Ổ khóa ba chìa (cách gọi của LUKATO): một lần can thiệp vào thân thể chính đáng khi cả ba chìa cùng có mặt. Thiếu một chìa thì cánh cửa vẫn khóa theo nghĩa pháp lí, và việc bước vào là xâm phạm.
Chìa
Câu hỏi kiểm tra
Nếu thiếu chìa này
CĂN CỨ
Luật có quy định trường hợp này được áp dụng biện pháp không? Có dấu hiệu hay chứng cứ theo luật không?
Nghi ngờ cảm tính hoặc tin đồn bị coi là lí do: việc giữ người thành tùy tiện.
THẨM QUYỀN
Người thực hiện có thuộc cơ quan hay chức danh được luật giao việc này không?
Người dân, bảo vệ tư nhân hay chủ cửa hàng tự giữ người (ngoài trường hợp luật quy định riêng như bắt người phạm tội quả tang): vượt quyền.
THỦ TỤC
Có quyết định bằng văn bản đúng mẫu, thông báo lí do, lập biên bản, giữ đúng thời hạn không?
Có căn cứ, đúng người nhưng bỏ bước: biện pháp bị xem là thực hiện trái trình tự.
Hãy để ý vị trí của từng chìa. Căn cứ trả lời câu hỏi «vì sao», thẩm quyền trả lời «ai», thủ tục trả lời «bằng cách nào». Ba câu này độc lập nhau: có thể đúng người mà sai lí do, hoặc đúng lí do mà sai cách. Vì độc lập nên không thể lấy chìa này bù cho chìa kia. Cũng vì độc lập nên khi đánh giá một tình huống, em kiểm từng chìa một thay vì hỏi chung chung «có hợp pháp không».
Người dân gặp người nghi vi phạm thì làm gì: hai làn đường
Vuốt ngang để xem đầy đủ hình.
Hai làn đường khi có người bị nghi vi phạm: làn của người dân (giữ an toàn, ghi nhớ, báo) và làn của cơ quan có thẩm quyền (đủ ba chìa rồi mới giữ, tạm giữ). Hai làn không giao nhau ở khúc «tự tay giữ, trói, đánh».
Pháp luật có quy định riêng cho người đang thực hiện hành vi phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã: người dân có thể bắt và phải giao ngay cho cơ quan có thẩm quyền (kiến thức bổ sung). Quy định này không mở ra quyền đánh, trói hành hạ hay giam giữ riêng. Với học sinh, lời khuyên thực tế còn rõ hơn: ưu tiên an toàn của mình, không đối đầu với người lạ, ghi nhớ thời gian, địa điểm, đặc điểm, rồi báo người lớn hoặc cơ quan có thẩm quyền. Làn thứ hai là việc của người được giao nhiệm vụ, có trang bị, có giấy tờ và có trách nhiệm giải trình.