Ngữ văn 12: Lí luận văn học đọc bằng bản đồ bốn tọa độ, Bậc thang đề tài, chủ đề, cảm hứng, tư tưởng, Phương thức tự sự, trữ tình, kịch và Chứng cứ của tiếp nhận
Chuyên đề lí luận văn học cho Ngữ văn 12: thay vì học thuộc danh sách thuật ngữ, ta đặt mỗi khái niệm lên bản đồ bốn tọa độ (hiện thực, nhà văn, tác phẩm…
LUKATO AI · NGỮ VĂN 12 · LÍ LUẬN VĂN HỌC
BẢN ĐỒ BỐN TỌA ĐỘ · BẬC THANG · PHƯƠNG THỨC · CHỨNG CỨ
Lí luận văn học
đọc bằng bản đồ
bốn tọa độ
Đề tài, chủ đề, cảm hứng, tư tưởng, hình tượng, thể loại, tiếp nhận: học thuộc từng khái niệm thì rất dễ rối. Chuyên đề này đặt mọi khái niệm lên bản đồ bốn tọa độ (hiện thực, nhà văn, tác phẩm, người đọc), rồi dùng ba phòng thí nghiệm để giải ba việc hay gặp nhất bằng phép thử có thể làm ngay trên chữ.
- 1. Máy Bậc thang: tách nội dung thành đề tài, chủ đề, cảm hứng, tư tưởng, đếm xem mỗi câu mô tả còn khớp bao nhiêu tác phẩm mẫu và bắt các câu hay viết sai bậc
- 2. Máy Phương thức: gán nhãn kể, bộc lộ, thoại cho từng dòng của chín đoạn tự viết rồi xếp vào bảng loại và thể, kể cả truyện thơ và truyện có nhiều lời thoại
- 3. Máy Chứng cứ: ba người đọc đọc dần bảy dòng văn bản, sáu cách hiểu được xếp vào có căn cứ, mới là cảm nhận hoặc bị chi tiết bác
phòng thí nghiệm tương tác
bí kíp có chỗ vỡ
hiểu lầm được phản biện
01
Khái niệm lõi
Văn học có bốn tọa độ: hiện thực, nhà văn, tác phẩm, người đọc
Lí luận văn học nghe trừu tượng vì phần lớn người học gặp nó như một danh sách thuật ngữ (đề tài, chủ đề, hình tượng, thể loại, tiếp nhận...) mà không biết mỗi thuật ngữ nằm ở đâu. Chuyên đề này đặt một bản đồ trước: mọi hiện tượng văn học đều nằm ở một trong bốn tọa độ : hiện thực (cái được phản ánh), nhà văn (người sáng tạo), tác phẩm (văn bản bằng ngôn từ) và người đọc (người tiếp nhận). Rồi ba phòng thí nghiệm giải ba việc gặp nhiều nhất: Bậc thang (đề tài, chủ đề, cảm hứng, tư tưởng khác nhau thế nào), Phương thức (đoạn này thuộc loại và thể nào) và Chứng cứ (cách hiểu này có căn cứ không). Ý chính là mỗi câu hỏi lí luận trả lời bằng một phép thử trên chữ, không bằng thuộc lòng định nghĩa .
Bên trái: vòng bốn tọa độ. Bên phải: bốn nhóm từ khóa. Khi gặp một nhận định về văn học, việc đầu tiên là tìm xem nó đứng ở ô nào.
HIỆN THỰC
Phản ánh, không sao chép
Văn học lấy đời sống, nhất là con người, làm đối tượng. Nhà văn không chép lại mà nhận thức, lí giải và khái quát đời sống bằng hình tượng.
NHÀ VĂN
Người sáng tạo
Nhà văn nhìn đời bằng thế giới quan và rung động riêng; những nét nhất quán, độc đáo qua nhiều tác phẩm tạo nên phong cách.
TÁC PHẨM
Văn bản bằng ngôn từ
Gồm nội dung (đề tài, chủ đề, cảm hứng, tư tưởng) và hình thức (ngôn từ, kết cấu, thể loại), mang hình tượng. Hai mặt gắn bó, không tách rời.
NGƯỜI ĐỌC
Làm tác phẩm sống dậy
Tiếp nhận đi từ cảm đến hiểu; giá trị nhận thức, giáo dục, thẩm mĩ chỉ thật sự hiện ra khi có người đọc.
Câu hỏi quen thuộc và phép thử tương ứng
Dạng câu hỏi · Tọa độ · Làm ở đâu
Xác định đề tài, chủ đề, cảm hứng chủ đạo, tư tưởng; phân biệt các khái niệm ấy · Tác phẩm · Lab 1: bốn câu hỏi, bốn bậc
Đoạn này là tự sự, trữ tình hay kịch? Truyện thơ thuộc loại nào? · Tác phẩm · Lab 2: gán nhãn từng dòng, đếm
Cách hiểu của bạn có đủ căn cứ không, hay là suy diễn? · Người đọc · Lab 3: đếm chi tiết đỡ và chi tiết trái
Giải thích và bàn luận một nhận định về văn học · Cả bốn tọa độ · Mục 5: tìm tọa độ rồi mới lập luận
Phạm vi của chuyên đề: các khái niệm của phần lí luận văn học trong chương trình Ngữ văn THPT: bản chất và đối tượng của văn học, hình tượng và ngôn từ, nội dung và hình thức, thể loại, nhà văn và phong cách, giá trị và tiếp nhận. Mọi đoạn văn, đoạn thơ trong phòng thí nghiệm do LUKATO tự viết. Khi nhắc tác phẩm của các nhà văn, bài chỉ nêu ý chung theo cách hiểu phổ biến của sách giáo khoa, không trích nguyên văn.
Vì sao cần bản đồ trước
Những nhận định nghị luận văn học nhìn rất khác nhau, nhưng mỗi cái đứng ở một tọa độ. "Đối tượng của văn học là con người" đứng ở hiện thực. "Nhà văn là người sáng tạo" đứng ở nhà văn. "Tác phẩm chỉ thật sự sống khi có người đọc" đứng giữa tác phẩm và người đọc. Biết tọa độ thì biết cần giải thích khái niệm nào, dùng ví dụ nào, và tránh lạc sang chỗ khác.
Khi nào bản đồ cần thận trọng
Nhiều nhận định chạm hai tọa độ cùng lúc, và có khái niệm nằm ở giữa (hình tượng là sản phẩm của nhà văn nhưng sống trong tâm trí người đọc). Bản đồ chỉ giúp chọn điểm xuất phát, không thay cho lập luận.
Nhận định "Tác phẩm văn học chỉ thật sự sống khi có người đọc" đứng ở tọa độ nào?
Gợi ý 1 · Tìm danh từ chính
Hai danh từ chính là tác phẩm và người đọc.
Gợi ý 2 · Tìm quan hệ
Nhận định bàn về cách hai bên gặp nhau: người đọc làm gì với văn bản.
Kết luận
Nằm giữa tác phẩm và người đọc, tức là chuyện tiếp nhận. Bài viết phải giải thích cả hai vế: văn bản có những chỗ chưa nói hết, và người đọc lấp bằng trải nghiệm của mình. Lab 3 chạy đúng quan hệ này.
02
Bậc thang
Máy Bậc thang: bốn câu hỏi cho bốn lớp nội dung
Nội dung của một tác phẩm không phải một khối. Có thể bóc thành bốn lớp, từ cụ thể đến khái quát: đề tài (viết về ai, về cái gì), chủ đề (đặt ra vấn đề gì), cảm hứng chủ đạo (bao trùm bằng cảm xúc nào) và tư tưởng (rút ra quan niệm gì). Mỗi lớp có một câu hỏi riêng, và một câu viết ra chỉ thuộc về lớp mà nó thật sự trả lời. Máy dưới đây làm hai việc. Bậc 1 đến 4: với tác phẩm đang chọn trong bộ tám tác phẩm mẫu , máy đưa câu mô tả ở bậc ấy rồi đếm xem trong bộ mẫu có bao nhiêu tác phẩm cũng khớp câu đó, riêng bậc ấy và cộng dồn từ bậc 1. Câu hay sai: máy đưa một câu học sinh hay viết, tự nhận là một bậc, rồi dùng ba câu hỏi (cảm xúc? quan niệm? vấn đề?) để xếp lại. Ba ô tích cho bạn tự đổi dấu hiệu, máy xếp theo luật: có quan niệm thì tư tưởng, không thì có cảm xúc thì cảm hứng, không thì có vấn đề thì chủ đề, không có gì thì đề tài. Thử ba việc: chọn Lão Hạc rồi kéo bậc từ 1 đến 4 để thấy 4, 2, 1, 1 tác phẩm; chọn Chí Phèo ở bậc 3 để thấy cảm hứng xót xa xen phẫn nộ chỉ khớp riêng hai tác phẩm; chọn bậc Câu hay sai với Lão Hạc rồi tích ô Có nêu vấn đề để xem câu nhảy từ đề tài lên chủ đề.
Bên trái: bốn câu hỏi và câu trả lời cho Lão Hạc. Bên phải: càng lên bậc, số tác phẩm trong bộ mẫu còn khớp càng ít. Cảm hứng thương cảm khớp riêng 4 tác phẩm, nên không thể phân biệt tác phẩm chỉ bằng cảm xúc.
Phòng thí nghiệm 1 · Máy Bậc thang LAB 1
Tác phẩm
Bậc
Có gọi tên cảm xúc, thái độ Có phát biểu quan niệm, bài học Có nêu vấn đề
Tác phẩm
Câu đang xét
Cảm xúc | quan niệm | vấn đề
Máy xếp vào
Riêng bậc này khớp
Cộng dồn khớp
Bốn lớp nội dung và dấu hiệu nhận ra
Lớp · Câu hỏi · Dấu hiệu nhận ra · Ví dụ cho Lão Hạc (Nam Cao)
Đề tài · Viết về ai, về cái gì, ở đâu? · Cụm danh từ gọi tên phạm vi đời sống, chưa có nhận xét · Đời sống của người nông dân nghèo ở nông thôn trước Cách mạng tháng Tám
Chủ đề · Đặt ra vấn đề gì? · Có một vấn đề: số phận, bi kịch, mâu thuẫn, câu hỏi lớn · Số phận và nhân phẩm của người nông dân bị bần cùng hóa
Cảm hứng chủ đạo · Bao trùm bằng cảm xúc nào? · Gọi tên một cảm xúc, thái độ tình cảm xuyên suốt · Thương cảm, trân trọng những con người nghèo khổ
Tư tưởng · Rút ra quan niệm, bài học gì? · Là một mệnh đề về cuộc sống, bàn đúng sai được · Người nghèo vẫn giữ lòng tự trọng và tình thương, nên cần nhìn họ bằng sự cảm thông
Quy tắc chốt: muốn nâng một câu từ đề tài lên chủ đề thì thêm một vấn đề ; lên cảm hứng thì gọi tên một cảm xúc ; lên tư tưởng thì phát biểu một quan niệm . Càng lên bậc, câu càng riêng: trong bộ mẫu, tư tưởng của mỗi tác phẩm không khớp tác phẩm nào khác, còn đề tài người nông dân khớp bốn tác phẩm.
Vì sao cần bốn bậc
Lão Hạc, Chí Phèo, Tắt đèn và Vợ nhặt cùng đề tài người nông dân nghèo, nhưng khác nhau ở vấn đề, cảm xúc và quan niệm. Một bài nghị luận chỉ dừng ở đề tài thì đúng cho cả bốn tác phẩm mà không nói điều gì riêng về tác phẩm nào. Phải leo lên bậc chủ đề, cảm hứng, tư tưởng thì bài mới thuộc về một tác phẩm.
Khi nào bậc thang chưa đủ
Ba điều. Một, các sách gọi tên không hoàn toàn thống nhất (tư tưởng, nội dung triết lí, thông điệp gần nghĩa nhau), nên theo sách đang học. Hai, tác phẩm lớn có thể có nhiều chủ đề; bộ mẫu chỉ ghi cách hiểu phổ biến của sách giáo khoa cho mỗi tác phẩm và LUKATO tự gán nhãn. Ba, câu thật có thể lẫn hai bậc; máy xếp vào bậc cao nhất mà câu chạm tới.
Câu "Chủ đề của truyện Lão Hạc là người nông dân nghèo" sai ở đâu và sửa thế nào?
Gợi ý 1 · Hỏi bậc 1
Viết về ai? Người nông dân nghèo. Câu đã trả lời đúng câu hỏi này.
Gợi ý 2 · Hỏi bậc 2
Đặt ra vấn đề gì? Câu chưa nêu vấn đề nào cả.
Kết luận
Câu mới trả lời viết về ai, tức là đề tài. Sửa bằng cách thêm một vấn đề: chủ đề là số phận và nhân phẩm của người nông dân bị bần cùng hóa. Lab 1 ở bậc Câu hay sai với Lão Hạc cho đúng kết quả này.
03
Phương thức
Máy Phương thức: đếm lời kể, bộc lộ, thoại để xếp loại và thể
Sách giáo khoa chia tác phẩm thành ba loại theo cách tái hiện đời sống: tự sự (kể sự việc, nhân vật qua người kể), trữ tình (chủ thể bộc lộ trực tiếp cảm xúc, suy nghĩ) và kịch (nhân vật tự nói và hành động, xung đột là cốt lõi). Loại là một trục; trục còn lại là thể , tức hình thức văn bản: văn xuôi hay thơ. Hai trục cho một bảng hai hàng ba cột. Máy dưới đây lấy chín đoạn do LUKATO tự viết. Mỗi dòng mang một nhãn: KỂ (người kể thuật lại, kể cả lời thoại do người kể dẫn), BỘC LỘ (chủ thể nói lòng mình) hoặc THOẠI (lời nhân vật ghi theo tên, và chỉ dẫn sân khấu). Máy đếm nhãn rồi lấy nhãn nhiều nhất làm loại chủ đạo; nhãn khác còn lại là yếu tố xen; hai nhãn ngang nhau ở đầu thì máy từ chối phân định. Bấm vào dòng để đổi nhãn; dòng bạn đổi có viền nét đứt. Thử ba việc: đoạn 9 (Bát cháo) có hai lời thoại mà vẫn là tự sự; đoạn 5 (Bến đò) viết thành thơ mà vẫn là tự sự; đoạn 8 (Quán nhỏ) có hai dòng kể và hai dòng bộc lộ nên máy không phân định.
Bên trái: ba nhãn mà Lab 2 dùng để gán cho từng dòng. Bên phải: bảng hai trục mà Lab 2 điền; loại do phương thức quyết định, thể do hình thức văn bản quyết định.
Phòng thí nghiệm 2 · Máy Phương thức LAB 2
Đoạn trích
Nhãn của bạn
Đếm
Phương thức chủ đạo
Thể
Khớp nhãn của máy
Ba loại và dấu hiệu nhận ra
Loại · Dấu hiệu chính · Một số thể thường gặp
Tự sự · Có người kể, chuỗi sự việc trước sau, nhân vật được tái hiện · Truyện ngắn, tiểu thuyết, ký (bút ký, phóng sự), truyện thơ, truyện cổ tích
Trữ tình · Chủ thể trữ tình bộc lộ trực tiếp cảm xúc; sự việc chỉ làm cớ · Thơ trữ tình, ca dao trữ tình, tùy bút
Kịch · Lời của nhân vật, xung đột, viết để diễn trên sân khấu · Kịch nói, kịch thơ, chèo, tuồng, cải lương
Quy tắc chốt: loại chủ đạo là phương thức chiếm nhiều dòng nhất, thể là văn xuôi hay thơ. Có thơ không có nghĩa là trữ tình (truyện thơ là tự sự), có lời thoại không có nghĩa là kịch (đoạn 9 là tự sự).
Vì sao đếm lời
Loại không phải nhãn dán từ ngoài vào mà là cách tác phẩm tổ chức lời nói: ai đang nói với ai. Đếm xem lời của người kể, của chủ thể hay của nhân vật chiếm nhiều nhất là cách đo gần với câu hỏi "ai đang nói" nhất, và cho kết quả lặp lại được.
Khi nào đếm dòng chưa đủ
Máy chỉ đếm nhãn; thực tế loại còn xét chức năng của lời, độ dài, bối cảnh sáng tác. Nhiều tác phẩm pha trộn (tự sự giàu chất trữ tình, kịch có độc thoại như thơ), nên máy báo "xen yếu tố" và "ngang nhau" để nhắc điều đó. Ký và tùy bút là hai chỗ các sách xếp hơi khác nhau: ký thường xếp vào tự sự, tùy bút thiên về trữ tình.
Đoạn "Bến đò" viết thành thơ. Vì sao máy không xếp nó vào trữ tình?
Gợi ý 1 · Đếm nhãn
Cả năm dòng đều là KỂ: cô Hà gánh nước, gặp người lái đò, đợi đến chiều, đò rời bến.
Gợi ý 2 · Tách hai trục
Thơ là hình thức (thể), còn loại do cách tái hiện quyết định.
Kết luận
Kể sự việc và nhân vật bằng thơ là tự sự viết bằng thơ, tức truyện thơ. Ô sáng của bảng là Truyện thơ, hàng Thơ, cột Tự sự.
04
Chứng cứ
Máy Chứng cứ: một cách hiểu cần bao nhiêu chi tiết để đứng vững
Tiếp nhận văn học có hai mặt. Mặt thứ nhất là tính cá nhân : người đọc khác nhau về vốn sống, tâm trạng, tuổi tác nên chú ý đến những chi tiết khác nhau và cảm khác nhau. Mặt thứ hai là tính giới hạn : văn bản vẫn đứng đó và không cho phép mọi cách hiểu. Sách giáo khoa gọi hành trình ấy là đi từ cảm (ấn tượng ban đầu, chưa rõ vì sao) đến hiểu (lí giải được ấn tượng bằng chứng cứ), và nhắc không suy diễn tùy tiện. Lab 3 biến lời nhắc ấy thành một phép tính. Văn bản là bảy dòng LUKATO tự viết (đoạn Đèn hiên), mỗi dòng giữ một chi tiết. Sáu cách hiểu được kiểm bằng luật: người đọc đã thấy một chi tiết trái thì cách hiểu bị bác ; đã thấy từ hai chi tiết đỡ và không có chi tiết trái thì có căn cứ (hiểu); mới thấy một chi tiết đỡ thì mới là cảm nhận ; chưa thấy gì thì chưa có chứng cứ. Ba người đọc chú ý các chi tiết theo thứ tự khác nhau; kéo thanh để họ đọc kĩ dần. Thử ba việc: chọn Người con xa quê, kéo độ đọc kĩ đến 1 để thấy một chi tiết đã bác hai cách hiểu; kéo đến 3 rồi so ba người đọc; kéo đến 7 để thấy cả ba cùng dừng ở ba cách hiểu có căn cứ.