📖 Ngữ văn · Phân tích chủ đề tác phẩm · Chủ đề là một kết luận phải có căn cứ: gọi đúng tên chủ đề, tìm căn cứ ở bốn nơi trong tác phẩm, chọn khía cạnh vừa sức ngân sách câu, và dựng đoạn văn bốn bước để căn cứ không dừng ở chỗ được kể lại
Chuyên đề về kĩ năng viết đoạn văn phân tích chủ đề của một tác phẩm văn học, dựng từ ba mô hình minh họa do bài tự đặt. Một, chủ đề là một cách đọc cần căn…
LUKATO AI · NGỮ VĂN · NGHỊ LUẬN VỀ CHỦ ĐỀ CỦA TÁC PHẨM
Ngữ văn · Phân tích chủ đề · Từ căn cứ đến đoạn văn bốn bước
Chủ đề là một kết luận phải có căn cứ : đọc đủ bốn nơi, chọn khía cạnh vừa sức, dựng đoạn văn bốn bước
Chuyên đề này làm rõ một kĩ năng nghe thì dễ mà làm thì hay hỏng: viết đoạn văn phân tích chủ đề của một tác phẩm văn học. Thứ nhất, chủ đề không phải cái tên ta gán cho tác phẩm mà là một cách đọc cần căn cứ : trong tác phẩm có bốn nơi để tìm căn cứ (sự kiện, nhân vật và quan hệ giữa nhân vật, chi tiết và nhan đề, điểm nhìn và cách kể), và cách đọc đúng chỉ lộ ra khi đã đọc đủ; chỉ đọc một nơi thì dễ nhầm đề tài thành chủ đề. Thứ hai, một chủ đề có nhiều khía cạnh, mỗi khía cạnh có căn cứ riêng và gợi ra một thông điệp riêng ; người viết có số câu hữu hạn nên phải chọn viết khía cạnh nào, vì viết quá ít thì hẹp, viết quá nhiều thì mỗi khía cạnh chỉ còn một căn cứ, mỏng. Thứ ba, đoạn văn phân tích có bốn bước (nêu chủ đề, đưa căn cứ, phân tích, khái quát giá trị) và mỗi bước có số câu tối thiểu ; thiếu một bước, hay dồn hết câu vào căn cứ mà không phân tích, là hai lỗi quen thuộc nhất. Mọi truyện, căn cứ và số liệu trong bài do bài tự đặt; bài không chép một văn bản có sẵn, không trích tác phẩm của ai và không dạy giải từng đề cụ thể.
Đọc một nơi dễ ra đề tài, đọc đủ mới ra chủ đề Truyện «Chiếc áo đã sờn vai»: chỉ đọc căn cứ chi tiết, cách đọc dẫn đầu là «vẻ đẹp của nghề vá may» (6 điểm, hơn «sự hi sinh thầm lặng của người mẹ» 4 điểm); đọc đủ bốn loại với hai căn cứ mỗi loại thì «sự hi sinh thầm lặng của người mẹ» đứng đầu với 25 điểm
Viết nhiều khía cạnh chưa chắc là viết sâu Với ngân sách 6 căn cứ, viết một khía cạnh chỉ phủ 40% căn cứ của chủ đề; viết cả bốn khía cạnh phủ 100% nhưng có 2 khía cạnh chỉ còn một căn cứ, phần phân tích sẽ mỏng
Đoạn văn dài không tự đủ Đoạn 10 câu theo cách «chỉ kể căn cứ» dẫn ba căn cứ có 6 câu căn cứ nhưng chỉ 2 câu phân tích, mắt xích yếu nhất đạt 67%; còn cách chia thiếu khái quát cho 0% ở mọi độ dài từ 4 đến 12 câu
01
Khái niệm lõi
Từ một tác phẩm đến một đoạn văn: đề tài, chủ đề, căn cứ và bốn bước
Hãy hình dung một học sinh vừa đọc xong một truyện ngắn và được yêu cầu viết một đoạn văn phân tích chủ đề. Em có thể viết «truyện nói về tình mẹ» rồi kể lại cốt truyện, và đoạn văn trông có vẻ đầy đủ; nhưng người chấm sẽ hỏi hai điều: tình mẹ ở đây là vấn đề gì, và em căn cứ vào đâu mà nói như vậy? Câu hỏi thứ nhất cần một cái tên đúng cho chủ đề, câu hỏi thứ hai cần căn cứ lấy từ chính tác phẩm, và cả hai phải được sắp thành một đoạn văn có trật tự. Chuyên đề này đi từ cái tên, qua căn cứ, tới trật tự ấy.
1 · Tác phẩm Văn bản đã đọc, với sự kiện, nhân vật, chi tiết, cách kể
2 · Đề tài Loại hiện tượng đời sống được miêu tả: người mẹ vá áo cho con
3 · Chủ đề và căn cứ Vấn đề trung tâm tác phẩm đặt ra, kèm các căn cứ trong văn bản
4 · Khía cạnh, thông điệp Mỗi khía cạnh gợi một ý nghĩa, một bài học người viết gửi tới người đọc
5 · Đoạn văn Nêu chủ đề, đưa căn cứ, phân tích, khái quát giá trị
Để thấy cơ chế, bài dựng ba mô hình minh họa do bài tự đặt; chúng không đo người đọc thật mà chỉ làm lộ các đánh đổi. Mô hình thứ nhất: một truyện có bốn cách đọc chủ đề (trong đó thường có một cách chỉ là đề tài) và tám căn cứ, hai căn cứ ở mỗi loại trong bốn loại. Căn cứ u ủng hộ cách đọc c với mức từ 0 đến 3; căn cứ đầu của mỗi loại tính trọng số 2, căn cứ thứ hai tính 1 vì cùng loại thì kém độc lập. Điểm của cách đọc c là tổng trên các loại đã đọc (k loại), mỗi loại lấy n căn cứ đầu; cách đọc dẫn đầu là cách đọc có điểm cao nhất:
\begin{gathered}S_{c}=\sum_{\text{loại}}\ \sum_{i\le n}w_{i}\,u_{i,c}\\ w_{1}=2,\ w_{2}=1,\qquad c^{*}=\arg\max_{c}S_{c}\end{gathered}
Mô hình thứ hai: chủ đề có bốn khía cạnh, khía cạnh j có E_j căn cứ trong văn bản. Người viết chọn viết a khía cạnh và có ngân sách b căn cứ để dẫn; ngân sách được chia lần lượt cho các khía cạnh đã chọn, không khía cạnh nào dùng quá số căn cứ mình có. Độ phủ chủ đề và số căn cứ dùng được là:
\begin{gathered}\text{cov}=\dfrac{\sum_{j\in\text{viết}}E_{j}}{\sum_{j=1}^{4}E_{j}}\\ U=\min\Big(b,\ \sum_{j\in\text{viết}}E_{j}\Big)\end{gathered}
Mô hình thứ ba: đoạn văn N câu gồm bốn bước với trọng số chia câu w_k (số dư chia cho bước có phần dư lớn nhất). Bước nêu chủ đề và bước khái quát cần ít nhất một câu; bước căn cứ và bước phân tích cần mỗi bước c câu khi dẫn c căn cứ (mỗi căn cứ một câu đưa vào và một câu phân tích). Độ đủ của bước và mắt xích yếu nhất là:
\begin{gathered}\text{đủ}_{k}=\min\Big(1,\dfrac{x_{k}}{\text{cần}_{k}}\Big),\quad \text{cần}=(1,c,c,1)\\ \text{yếu nhất}=\min_{k}\ \text{đủ}_{k}\end{gathered}
Ba nguyên lí cần nhớ (1) Chủ đề là một cách đọc cần căn cứ ở nhiều nơi: đề tài và chủ đề là hai bậc khác nhau, và một loại căn cứ đứng một mình có thể đẩy người đọc tới đề tài hay tới một cách đọc lệch; chỉ khi đọc đủ bốn loại, và đủ sâu, cách đọc dẫn đầu mới ổn định. (2) Chủ đề nhiều khía cạnh, người viết có số câu hữu hạn, nên viết một đoạn là chọn: ít khía cạnh thì phủ hẹp, nhiều khía cạnh thì căn cứ mỗi khía cạnh mỏng, và thông điệp phải rút ra từ chính khía cạnh có căn cứ. (3) Đoạn văn phân tích có bốn bước với số câu tối thiểu; căn cứ chưa được phân tích chỉ là kể lại, và bước khái quát giá trị là bước dễ bị bỏ quên nhất.
02
Hệ thống khái niệm
Tám khái niệm cần phân biệt
Đề tài, chủ đề, thông điệp là ba bậc Đề tài là loại hiện tượng đời sống được miêu tả, thường gọi được bằng một cụm danh từ: người mẹ nghèo vá áo cho con, hai bà hàng xóm tranh một cành khế, một người gác đèn biển. Chủ đề là vấn đề trung tâm mà tác phẩm đặt ra từ đề tài ấy: sự hi sinh thầm lặng, sự sẻ chia hóa giải xung đột, trách nhiệm không ai thấy. Thông điệp là ý tưởng người viết muốn gửi tới người đọc, thường là một bài học: hãy nhận ra công ơn khi còn kịp. Đi từ đề tài lên chủ đề là một bước suy luận; đi từ chủ đề lên thông điệp là một bước nữa.
Một tác phẩm có thể có nhiều chủ đề, một chủ đề có nhiều khía cạnh Một tác phẩm hay không dừng ở một vấn đề; nhưng ngay trong một chủ đề cũng có nhiều mặt. Chủ đề sự hi sinh thầm lặng của người mẹ có mặt hi sinh vật chất, mặt giấu nỗi nhọc nhằn, mặt cái nhìn muộn màng của người con, mặt vẻ đẹp của việc nhỏ; mỗi mặt gợi một ý nghĩa khác. Phân tích một khía cạnh không phải là phân tích sai, nhưng phải nói rõ mình đang viết khía cạnh nào, vì đoạn văn chỉ chứa được một phần chủ đề.
Bốn nơi tìm căn cứ trong tác phẩm Căn cứ để xác định chủ đề nằm ở bốn nơi. Sự kiện: việc gì xảy ra, theo thứ tự nào, đưa tới đâu. Nhân vật và quan hệ: ai là ai đối với ai, thay đổi thế nào qua truyện. Chi tiết và nhan đề: hình ảnh lặp lại, vật mang nghĩa, cái tên được chọn. Điểm nhìn và cách kể: ai kể, kể từ đâu, giọng ra sao, nói thẳng hay để việc làm tự nói. Một cách đọc chủ đề vững khi có căn cứ ở cả bốn nơi, không chỉ ở một.
Căn cứ không cộng thuần túy: loại khác nhau mới độc lập Hai căn cứ cùng một loại, ví dụ hai sự kiện cùng cảnh, thường nói cùng một điều và dễ bị tính trùng; hai căn cứ khác loại, như một sự kiện và một chi tiết, mới kiểm chứng lẫn nhau. Mô hình phản ánh điều đó bằng trọng số: căn cứ đầu của mỗi loại tính 2, căn cứ thứ hai cùng loại chỉ tính 1. Nhờ vậy đọc thêm một loại mới thường đáng giá hơn đọc thêm một căn cứ trong loại đã có.
Cách đọc chủ đề là một giả thuyết Khi mới đọc một loại căn cứ, ta chỉ có một giả thuyết; thêm căn cứ có thể củng cố hoặc đảo nó. Trong mô hình, cách đọc dẫn đầu có thể đổi nhiều lần khi mở thêm loại căn cứ, và loại căn cứ nào được đọc trước quyết định cách nhìn sớm. Ý nghĩa thực hành: đừng chốt tên chủ đề sau khi mới đọc một nơi; kiểm lại bằng loại căn cứ khác trước khi viết.
Đoạn văn bốn bước Một đoạn văn phân tích chủ đề đi qua bốn bước. Bước 1 nêu chủ đề: gọi đúng tên, có thể kèm khía cạnh sẽ viết. Bước 2 đưa căn cứ: chỉ ra sự kiện, nhân vật, chi tiết hay cách kể làm chứng. Bước 3 phân tích: giải thích vì sao căn cứ ấy cho thấy chủ đề. Bước 4 khái quát giá trị: chủ đề ấy có ý nghĩa gì với người đọc, thông điệp là gì. Hai bước giữa là phần thân; hai bước đầu và cuối là phần khung.
Ngân sách dẫn chứng và khoảng phủ Đoạn văn có số câu hữu hạn nên số căn cứ dẫn cũng hữu hạn; đó là ngân sách. Dẫn ít khía cạnh thì mỗi khía cạnh được viết sâu nhưng phủ ít phần của chủ đề; dẫn nhiều khía cạnh thì phủ rộng nhưng mỗi khía cạnh chỉ một căn cứ, và phân tích phải mỏng theo. Không có lựa chọn đúng cho mọi trường hợp; có lựa chọn hợp với yêu cầu: đề hỏi một khía cạnh thì viết sâu, đề hỏi toàn diện thì phải phủ rộng.
Phân tích khác kể lại, và hai lỗi quen thuộc Kể lại là nhắc lại điều đã xảy ra; phân tích là nói vì sao điều đã xảy ra cho thấy chủ đề. Lỗi thứ nhất là bệnh liệt kê: nhiều câu căn cứ hơn câu phân tích, căn cứ nằm đó mà chưa được giải thích. Lỗi thứ hai là thiếu khái quát: đoạn văn dừng ở phân tích mà không nói chủ đề có giá trị gì, thông điệp là gì. Cả hai lỗi không sửa được bằng cách viết dài hơn; phải đổi cách chia câu giữa các bước.
03
Phòng thực hành A
Căn cứ ở bốn nơi: đọc thêm từng loại, xem cách đọc chủ đề đổi ra sao
Phòng có ba truyện rất ngắn do bài tự đặt: «Chiếc áo đã sờn vai», «Cây khế cuối ngõ» và «Ngọn đèn ở trạm gác». Mỗi truyện có bốn cách đọc chủ đề và tám căn cứ (hai căn cứ ở mỗi loại trong bốn loại: sự kiện, nhân vật và quan hệ, chi tiết và nhan đề, điểm nhìn và cách kể). Bốn thanh trượt chọn truyện (1 đến 3), loại căn cứ đọc đầu tiên (1 đến 4, các loại sau đọc lần lượt theo vòng), số loại đã đọc k (1 đến 4) và số căn cứ mỗi loại n (1 hoặc 2). Sáu nút đặt sẵn các tình huống tiêu biểu. Hình trên là điểm của bốn cách đọc; vạch đỏ đứt là điểm khi đã đủ căn cứ. Hình dưới là điểm khi đọc thêm từng loại. Tám ô thông tin cho biết cách đọc dẫn đầu, cách biệt và số lần đổi; bảng kiểm tra bên dưới tính lại tám đại lượng bằng cách thứ hai và phải khớp. Đây là mô hình minh họa, không phải số đo thật.
Đoán trước khi chọn Mặc định: truyện 1, bắt đầu từ loại nhân vật, đọc 2 loại, 1 căn cứ mỗi loại. (1) Hai loại đã đọc là gì và điểm bốn cách đọc bằng bao nhiêu? (2) Cách đọc nào dẫn đầu và dẫn mấy điểm? (3) Kéo k từ 1 lên 4: cách đọc dẫn đầu đổi mấy lần? (4) Ở k = 1, cách đọc nào dẫn đầu, và đó là chủ đề hay là đề tài? (5) Ở k = 4 với 1 căn cứ mỗi loại: điểm và cách biệt? (6) Tăng n lên 2: điểm và cách biệt bây giờ? (7) Chuyển bắt đầu sang loại sự kiện, k = 1: cách đọc nào dẫn và cách đọc ấy có đổi khi mở thêm loại không? (8) Truyện 2, bắt đầu từ sự kiện, k = 4, n = 1: cách đọc nào dẫn, và khi đủ căn cứ (n = 2) là cách đọc nào? (9) Truyện 3, bắt đầu từ nhân vật, k = 1, n = 1: kết quả là gì?
Truyện (1 đến 3) truyện 1
Loại căn cứ đọc đầu tiên (1 sự kiện, 2 nhân vật, 3 chi tiết, 4 điểm nhìn) nhân vật
Số loại căn cứ đã đọc k (1 đến 4) 2 loại
Số căn cứ mỗi loại n (1 hoặc 2) 1 căn cứ
■ cách đọc dẫn đầu ■ cách đọc còn lại ━ điểm khi đủ căn cứ
━ cách đọc 1 ━ cách đọc 2 ━ cách đọc 3 ━ cách đọc 4
Kiểm tra dự đoán (1) Hai loại đã đọc là nhân vật và quan hệ, rồi chi tiết và nhan đề; điểm bốn cách đọc là 8, 2, 6, 6. (2) Cách đọc 1 («sự hi sinh thầm lặng của người mẹ») dẫn đầu, hơn cách đọc 3 và 4 chỉ 2 điểm: cách biệt mỏng. (3) Chuỗi cách đọc dẫn đầu khi k = 1, 2, 3, 4 là 3, 1, 3, 1: đổi 3 lần, chỉ đúng và giữ đúng từ k = 4. (4) Ở k = 1 cách đọc 3 («nỗi tiếc nuối của người con») dẫn với 6 điểm; nó nghe hợp lí nhưng chỉ là một phần, vì chưa có căn cứ nào về hi sinh. (5) Ở k = 4 với 1 căn cứ mỗi loại: 16, 4, 12, 8, cách biệt 4. (6) Với 2 căn cứ mỗi loại: 25, 11, 16, 10, cách biệt tăng lên 9. (7) Bắt đầu từ sự kiện, k = 1: cách đọc 1 dẫn đầu với 6 điểm và giữ nguyên khi mở thêm loại (0 lần đổi): bắt đầu từ loại căn cứ mạnh nhất cho ra kết luận đúng sớm, nhưng chỉ vì thứ tự may mắn. (8) Truyện 2, đọc đủ 4 loại với 1 căn cứ mỗi loại: cách đọc dẫn đầu là «sự tranh giành lợi nhỏ giữa hàng xóm», còn khi đủ căn cứ là «sẻ chia hóa giải xung đột»: bốn loại mà chưa đủ sâu vẫn có thể chốt sai. (9) Truyện 3, bắt đầu từ nhân vật, k = 1: chưa phân định, hai cách đọc đồng điểm cao nhất (điểm 6 và 6 cho cách đọc 1 và 4): cách đọc chưa phân định thì chưa nên chốt tên chủ đề.
04
Phòng thực hành B
Một chủ đề, nhiều khía cạnh: viết bao nhiêu khía cạnh với ngần ấy căn cứ
Cùng ba truyện của phòng A, nhưng bây giờ chủ đề đã chốt và câu hỏi chuyển sang chuyện viết: chủ đề có bốn khía cạnh, mỗi khía cạnh có số căn cứ trong văn bản và một thông điệp riêng (thông điệp của các khía cạnh được viết hiện ở ô «Thông điệp rút ra»). Người viết chọn viết a khía cạnh theo một thứ tự (theo mạch truyện, nặng trước là khía cạnh nhiều căn cứ trước, hoặc nhẹ trước) và có ngân sách b căn cứ để dẫn. Ngân sách chia lần lượt từng căn cứ một cho các khía cạnh đã chọn, không khía cạnh nào dùng quá số căn cứ nó có. Hình trên: viền là số căn cứ có sẵn, phần đặc là số được dùng (vàng nghĩa là khía cạnh chỉ có một căn cứ, phân tích sẽ mỏng). Hình dưới: độ phủ chủ đề và mức dùng ngân sách khi viết từ 1 đến 4 khía cạnh; nền vàng nhạt là mức đang chọn. Đây là mô hình minh họa, không phải số đo thật.