Thần thoại và từ Hán Việt: đọc bằng dấu hiệu, giải nghĩa bằng phép thử
Nhận ra thần thoại bằng bảy dấu hiệu cốt truyện, nhân vật, thời gian và không gian; tách từ Hán Việt thành yếu tố, thử nghĩa bằng ba phép thử và phân tích…
LUKATO AI · CHUYÊN ĐỀ NGỮ VĂN 10
THẦN THOẠI · TỪ HÁN VIỆT · ĐỌC HIỂU VÀ PHÂN TÍCH
Thần thoại đọc bằng bảy dấu hiệu ,
từ Hán Việt thử bằng ba phép thử
Hai phần kiến thức này hay bị học thuộc rồi quên ngay trong phòng thi: em nhớ rằng thần thoại “có thần, có phép lạ”, nhớ rằng từ Hán Việt “nghe trang trọng”, nhưng gặp một đoạn văn lạ thì không biết chỉ vào chữ nào để chứng minh. Chuyên đề này đổi cách học: mỗi nhận định về thần thoại phải đi kèm một dấu hiệu chỉ ra được bằng chữ trong văn bản, mỗi nghĩa của từ Hán Việt phải qua một phép thử trước khi em viết ra .
- 1. Chỉ vào chữ làm chứng
- 2. Thử nghĩa trước khi viết
- 3. Viết thành câu có chứng cứ
7 dấu hiệu
nhận ra thần thoại bằng chữ trong văn bản
3 phép thử
tách, thay, ghép họ từ để giải nghĩa
6 phòng lab
phân loại, tô dấu hiệu, xếp thể loại, tách yếu tố, ghép họ, cân sắc thái
14 bài
phân tích từng phương án, từng ý đúng sai
01
Nền tảng của truyện kể
Ba trục đọc mọi truyện kể: cốt truyện, người kể chuyện, nhân vật
Thần thoại chỉ là một loại truyện kể, nên muốn đọc thần thoại cho chắc, em cần cầm trước ba trục đọc chung của mọi truyện kể. Khi ba trục đã vững, bảy dấu hiệu của thần thoại ở phần sau sẽ có sẵn chỗ để đặt vào, thay vì là bảy mục phải học thuộc.
Trục 1 · Cốt truyện
Chuỗi các sự việc được kể theo một trật tự nhất định, thường đi từ mở đầu, qua diễn biến, đến cao điểm và kết thúc. Cốt truyện là cái khung sự việc , chưa phải ý nghĩa của truyện.
Câu hỏi đọc: sự việc nào dẫn đến sự việc nào?
Cách lập: viết bốn đến năm động từ chính theo thứ tự xảy ra.
Trục 2 · Người kể chuyện
Người đứng ra kể lại câu chuyện cho người đọc. Có thể kể ở ngôi thứ nhất (xưng “tôi”, là người trong cuộc) hoặc ngôi thứ ba (đứng ngoài, gọi nhân vật bằng tên hay “chàng”, “nàng”, “thần”).
Câu hỏi đọc: ai đang kể, đứng ở đâu, biết đến đâu?
Cách nhận: tìm đại từ “tôi”; nếu không có, gọi nhân vật bằng tên là ngôi thứ ba.
Trục 3 · Nhân vật
Đối tượng được kể: có thể là người, thần, vật được nhân hóa. Nhân vật hiện lên qua hành động, lời nói, hình dáng, nơi sống và quan hệ với nhân vật khác.
Câu hỏi đọc: nhân vật làm gì, làm được gì, đại diện cho điều gì?
Cách nhận: gạch chân động từ đi cùng tên nhân vật.
1 · LẬP CHUỖI Viết các sự việc chính thành một hàng động từ.
2 · XÁC ĐỊNH NGƯỜI KỂ Có chữ “tôi” không? Nếu không, là ngôi thứ ba.
3 · GỌI TÊN NHÂN VẬT Ai làm việc chính, bằng cách nào, thuộc loại nào?
4 · MỚI ĐẾN DẤU HIỆU Chỉ khi ba trục rõ mới kết luận thể loại.
Cầm ba trục trên một đoạn thần thoại ngắn
Đoạn văn dưới đây do chuyên đề tự viết theo mô-típ thần thoại, để em có chỗ luyện mà không đụng đến bài đã học. Nó sẽ được dùng lại ở các phần sau, vì vậy hãy đọc kĩ một lần.
Thần Khơi và hơi thở của biển
Ngày xưa, khi biển còn phẳng như tấm da căng và trời chưa có một gợn mây, ở chỗ sâu nhất của đại dương có vị thần tên là Khơi. Thân thần cao bằng trăm ngọn núi chồng lên nhau. Mỗi hơi thở của thần phả ra một luồng gió thổi suốt chín ngày chín đêm. Gió đi đến đâu, mây kéo lên đến đó, mặt biển bắt đầu nổi sóng. Một hôm thần trở mình, vảy trên lưng rơi xuống thành muôn hòn đảo. Từ đó người đời bảo nhau: gió là hơi thở của thần Khơi, đảo là vảy của thần, và bão là lúc thần thở dài.
Thử trước khi học: lập chuỗi sự việc và gọi tên người kể của đoạn trên
Yêu cầu: viết các sự việc chính của đoạn “Thần Khơi và hơi thở của biển” thành một hàng động từ, rồi cho biết người kể chuyện ở ngôi nào.
Gợi ý 1
Tìm các động từ gắn với thần Khơi: thần làm gì trước, làm gì sau? Chưa cần quan tâm ý nghĩa.
Gợi ý 2
Trong cả đoạn có chữ “tôi”, “chúng tôi” hay “ta” nào do người kể nói về chính mình không?
Lời giải
Chuỗi sự việc: thần Khơi sống dưới đáy biển; thần thở ra gió; mây kéo lên và biển nổi sóng; thần trở mình, vảy rơi thành đảo; người đời giải thích gió, đảo, bão bằng hơi thở và vảy của thần. Người kể: ngôi thứ ba, vì người kể đứng ngoài và gọi nhân vật là “thần Khơi”, “thần”, không có đại từ chỉ chính mình.
Ba chỗ hay lẫn ở bước nền tảng
Lẫn cốt truyện với chủ đề. “Thần thở ra gió rồi trở mình thành đảo” là cốt truyện. “Người xưa giải thích thiên nhiên bằng hình ảnh thần” là ý nghĩa. Một câu trả lời cho câu hỏi “cốt truyện” mà nói về ý nghĩa là sai tầng.
Lẫn người kể chuyện với tác giả. Người kể chuyện là vai trò trong văn bản; tác giả là người viết. Với truyện dân gian như thần thoại, người kể là tiếng nói chung của cộng đồng, không có một cá nhân có tên.
Tưởng nhân vật phải có tên riêng. “Vị thần”, “chàng trai”, “cô gái” vẫn là nhân vật nếu có hành động trong truyện.
Thử nhanh: trong đoạn “Thần Khơi”, câu “Gió đi đến đâu, mây kéo lên đến đó, mặt biển bắt đầu nổi sóng” thuộc trục nào rõ nhất?
02
Thần thoại là gì
Thần thoại là chuyện về thần, và là cách người xưa trả lời hai câu hỏi về thế giới
Chữ “thần thoại” là từ Hán Việt gồm hai yếu tố: thần là vị thần, thoại là lời kể, câu chuyện. Hiểu theo từng yếu tố thì thần thoại là “chuyện kể về các vị thần”. Đây cũng là ví dụ đầu tiên cho thấy hai nửa của chuyên đề nối với nhau: muốn nắm chắc khái niệm, đôi khi chỉ cần tách từ.
Khái niệm, viết lại bằng lời của chuyên đề
Thần thoại là loại truyện kể dân gian ra đời từ thời nguyên thủy , kể về các vị thần và những nhân vật mang sức mạnh phi thường. Người xưa dùng thần thoại để giải thích thế giới quanh mình và để bày tỏ cách nhìn, cách ứng xử, cùng khát vọng của con người trước thiên nhiên và xã hội.
Vì sao người xưa phải kể như vậy? Thời ấy chưa có khoa học để giải thích mưa, gió, sấm chớp, núi sông. Trí tưởng tượng trở thành công cụ nhận thức: nếu gió thổi thì hẳn có ai đó đang thở, nếu đảo nổi lên giữa biển thì hẳn có vật gì đã rơi xuống. “Ai đó” ấy được hình dung thành thần. Vì thế khi đọc thần thoại, câu hỏi hợp lí không phải là “chuyện này có thật không?” mà là “người xưa nghĩ gì về thế giới, và muốn làm gì với nó?” .
Hai câu hỏi đọc: truyện đang trả lời điều gì?
Hướng suy nguyên
Suy nguyên nghĩa là suy tìm về nguồn gốc: suy là suy xét để tìm ra, nguyên là gốc. Truyện thiên về hướng này trả lời câu hỏi “cái này từ đâu mà có?” bằng hình ảnh thần: vì sao có tiếng vọng, vì sao có sương, vì sao có bão.
Dấu hiệu chữ: câu chốt kiểu “từ đó”, “vì vậy mà”, “người ta bảo”, đi kèm một hiện tượng quen thuộc.
Hướng sáng tạo
Sáng tạo ở đây là việc thần hoặc nhân vật thần linh làm ra, dựng nên, cải tạo một điều cho thế giới: nặn người, rèn công cụ, bắc cầu, đào sông, đem lửa về. Truyện thiên về hướng này trả lời câu hỏi “ai đã làm ra, bằng cách nào?” .
Dấu hiệu chữ: chuỗi động từ tạo tác như nặn, rèn, đào, dựng, mở, bắc, cùng kết quả để lại cho đời.
Hai hướng không loại trừ nhau
Một truyện có thể vừa kể công việc tạo dựng của thần (sáng tạo) vừa dùng kết quả ấy để giải thích một sự vật còn lại đến nay (suy nguyên). Khi chấm một đoạn, hãy hỏi điểm nhấn của văn bản nằm ở đâu : ở câu trả lời cho “từ đâu mà có” hay ở quá trình “làm ra”. Cách gọi và cách chia nhóm có thể khác đôi chút giữa các tài liệu; hai câu hỏi đọc ở trên thì không đổi và đủ để em lập luận có chứng cứ.
Lab 1 · Máy phân loại hướng đọc SUY NGUYÊN · SÁNG TẠO
Chạm vào một lựa chọn dưới mỗi đoạn, sau đó bấm “Kiểm”.
Sáu đoạn thần thoại ngắn do chuyên đề tự viết. Với mỗi đoạn, hãy chọn điểm nhấn của văn bản: thiên về suy nguyên, thiên về sáng tạo, hay cả hai đều rõ. Máy sẽ chỉ ra chữ nào làm chứng.
Chọn đủ sáu đoạn rồi bấm “Kiểm”.
Thần thoại không nói “có thật hay không”, mà nói “người xưa thấy thế nào”
Câu hỏi của người đọc
Cách đọc ít chứng cứ
Cách đọc có chứng cứ
Truyện nói gì?
“Truyện nói về thần Khơi rất to lớn.”
“Truyện kể thần Khơi thở ra gió, trở mình thành đảo, rồi người đời lấy đó giải thích gió, đảo, bão.”
Truyện để làm gì?
“Truyện này hoang đường, không có thật.”
“Người xưa dùng hình ảnh thần để hiểu các hiện tượng chưa giải thích được và để thể hiện sức mạnh, khát vọng chinh phục thiên nhiên.”
Truyện hay ở đâu?
“Truyện rất hay và sáng tạo.”
“Trí tưởng tượng đo thế giới bằng cơ thể thần: hơi thở là gió, vảy là đảo, tiếng thở dài là bão.”
Thử nhanh: câu nào sau đây đọc thần thoại đúng tinh thần của phần này?
03
Bảy dấu hiệu
Muốn nói “đây là thần thoại”, hãy chỉ vào chữ, không chỉ vào cảm giác
Câu “thần thoại là truyện có thần và phép lạ” đúng nhưng chưa đủ để làm bài: nó không chỉ ra chữ nào trong văn bản chứng minh điều đó. Chuyên đề chia đặc trưng của thần thoại thành bảy dấu hiệu , mỗi dấu hiệu là một câu hỏi mà em có thể trả lời bằng cách trích một cụm chữ . Gặp một đoạn lạ, em đi qua bảy câu hỏi và gom chứng cứ.
D1 · Đơn tuyến
Cốt truyện đơn tuyến
Các sự việc nối nhau theo một mạch , thường theo thứ tự thời gian, ít tuyến truyện song song, ít đảo trật tự.
Hỏi: kể lại được bằng một dòng “rồi… rồi… rồi…” không?
“Gió đi đến đâu, mây kéo lên đến đó… Một hôm thần trở mình, vảy rơi thành đảo.”
D2 · Thần
Nhân vật là thần hoặc người gốc thần linh
Nhân vật chính là vị thần , hoặc là con, hậu duệ của thần, mang trong mình nguồn gốc thần linh.
Hỏi: nhân vật là thần, hay có cha mẹ là thần?
“có vị thần tên là Khơi”; “cha chàng là thần Sấm”.
D3 · Siêu nhiên
Năng lực siêu nhiên
Nhân vật làm được những việc người thường không thể làm : biến hóa, điều khiển gió, lửa, nước, sấm chớp.
Hỏi: nhân vật làm được việc gì vượt khả năng con người?
“phả ra một luồng gió thổi suốt chín ngày chín đêm”; “bắt được tia chớp”.
D4 · Kích thước
Kích thước ngang tầm vũ trụ
Thân hình, bước chân, hơi thở của nhân vật được đo bằng núi, sông, trời , không đo bằng thước của con người.
Hỏi: nhân vật to lớn đến mức nào, so với cái gì?
“cao bằng trăm ngọn núi chồng lên nhau”.
D5 · Phiếm chỉ
Thời gian phiếm chỉ, ước lệ
Thời gian không có mốc cụ thể (năm nào, đời vua nào). Chỉ có “ngày xưa”, “thuở ấy”, “một hôm”; số như chín, bảy, trăm mang tính ước lệ.
Hỏi: có thể tra ra năm tháng của sự việc không?
“Ngày xưa”; “chín ngày chín đêm”; “một hôm”.
D6 · Vũ trụ
Không gian vũ trụ
Sự việc diễn ra ở trời, đất, biển, núi cao, chín tầng mây : những chỗ lớn của thế giới, chưa phải một làng xã hay địa danh cụ thể.
Hỏi: nơi diễn ra có thể chỉ trên bản đồ làng, huyện không?
“ở chỗ sâu nhất của đại dương”; “chín tầng mây”.
D7 · Giải thích
Giải thích thế giới, thể hiện khát vọng
Truyện trả lời một câu hỏi của người xưa về tự nhiên hay đời sống, hoặc cho thấy con người muốn hiểu, muốn chế ngự thiên nhiên.
Hỏi: truyện kết bằng điều gì “từ đó mà có”?
“Từ đó người đời bảo nhau: gió là hơi thở của thần Khơi…”
D1 một mạch
D2 là thần
D3 phép lạ
D4 to bằng núi
D5 thuở nào
D6 trời, biển
D7 giải thích
Dấu hiệu D4 trên một thước đo: nhân vật thần thoại được đo bằng núi, sông, trời. Các hình ở đây là hình minh họa, không vẽ theo tỉ lệ thật.
Đề hỏi một kiểu, em tìm đúng dấu hiệu ấy
Đề thường hỏi
Dấu hiệu cần tìm
Cách trả lời có chứng cứ
“Nêu đặc điểm cốt truyện.”
D1
Nói rõ chuỗi sự việc nối nhau một mạch, rồi trích hai đến ba sự việc theo thứ tự.
“Nêu đặc điểm nhân vật.”
D2 D3 D4
Đề đòi mấy ý thì chọn đủ số ấy; mỗi ý một cụm chữ trích dẫn.
“Nêu đặc điểm thời gian.”
D5
Chỉ ra mốc “ngày xưa, thuở ấy”, số ước lệ; nói rõ vì sao không tra ra được năm tháng.
“Nêu đặc điểm không gian.”
D6
Chỉ ra trời, biển, núi cao, tầng mây; nói rõ đây là không gian rộng của vũ trụ.
“Truyện có ý nghĩa gì? Người xưa kể để làm gì?”
D7
Nêu điều được giải thích và khát vọng đằng sau; dẫn câu “từ đó…”.
“Văn bản có phải thần thoại không?”
ít nhất ba dấu hiệu, từ hai nhóm trở lên
Chọn các dấu hiệu rõ nhất, mỗi dấu hiệu một cụm chữ, rồi kết luận.
Lab 2 · Máy dò bảy dấu hiệu D1 – D7
Chạm một thẻ màu ở trên, rồi chạm đoạn chữ muốn tô.
Đoạn văn được chia thành bảy cụm, mỗi cụm là bằng chứng rõ nhất cho một dấu hiệu . Chọn một thẻ màu, rồi chạm vào cụm chữ tương ứng để tô. Chạm lại cụm đã tô để bỏ. Bấm “Kiểm” để máy đối chiếu và nói lí do.
Chọn thẻ màu, tô các cụm chữ, rồi bấm “Kiểm”.
Ba cặp dấu hiệu hay bị đánh đồng
D3 với D4 : D3 nói nhân vật làm được gì (thở ra gió, bắt tia chớp), D4 nói nhân vật to bao nhiêu (cao bằng trăm ngọn núi). Một câu có thể chứa cả hai, nhưng khi trích dẫn em phải chọn đúng cụm chữ cho đúng dấu hiệu.
D5 với D6 : D5 trả lời “khi nào” , D6 trả lời “ở đâu” . “Chín tầng mây” là nơi chốn (D6), “chín ngày chín đêm” là thời gian ước lệ (D5).
D2 với “người được phép lạ giúp”: người thường được bụt hay tiên giúp không phải là người gốc thần linh. Nhân vật chỉ mang D2 khi chính họ là thần, hoặc cha mẹ họ là thần.
Thử nhanh: câu “Chàng bước một bước qua chín tầng mây” cho thấy dấu hiệu nào rõ nhất trong hai dấu hiệu D4 và D6?