Ngữ văn 12: Văn học cách mạng 1945-1975 đọc bằng ba dấu ấn, Ba chặng và nhiệm vụ, Ba mặt của đại chúng, Sử thi nối với lãng mạn
Chuyên đề Ngữ văn 12 về văn học Việt Nam 1945-1975: thay vì học thuộc ba chặng và ba đặc điểm, ta biến mỗi đặc điểm thành một câu hỏi đặt cho văn bản rồi…
LUKATO AI · NGỮ VĂN 12 · VĂN HỌC 1945-1975
BA CHẶNG · BA MẶT ĐẠI CHÚNG · SỬ THI VÀ LÃNG MẠN
Văn học cách mạng
đọc bằng ba
dấu ấn
Ba chặng, ba đặc điểm cơ bản của văn học 1945 đến 1975 rất dễ học thuộc rồi quên. Chuyên đề này đổi mỗi đặc điểm thành một câu hỏi đặt cho văn bản (nhiệm vụ nào, nhân vật lời hình thức ra sao, tầm và niềm tin có chỗ dựa không) rồi cho bạn kiểm bằng ba phòng thí nghiệm tương tác trên đoạn văn tự viết.
- 1. Máy Dòng thời gian: kéo năm từ 1945 đến 1975, xem chặng, nhiệm vụ lịch sử, điều sách giáo khoa nêu về thơ và văn xuôi, và đếm đề tài Tổ quốc, chủ nghĩa xã hội, tiếng nói riêng của mười một tác phẩm mẫu
- 2. Máy Đại chúng: tách hướng về đại chúng thành ba mặt nhân vật, lời, hình thức, đo số âm tiết mỗi câu, từ khó và vần lục bát, bốn chữ trên tám đoạn lấp đủ tám tổ hợp
- 3. Máy Tầm và Tin: chấm tầm và niềm tin từng câu của sáu đoạn, bật công tắc bỏ chi tiết riêng hay bỏ lí do để thấy đoạn rơi vào khẩu hiệu, tô hồng hay lạc quan suông
phòng thí nghiệm tương tác
bí kíp có chỗ vỡ
hiểu lầm được phản biện
01
Khái niệm lõi
Văn học 1945 đến 1975: ba đặc điểm thành ba câu hỏi
Phần Khái quát văn học Việt Nam từ Cách mạng tháng Tám 1945 đến hết thế kỉ XX thường được học như một đoạn tóm tắt dài: ba chặng, ba đặc điểm, vài thành tựu. Học thuộc thì quên ngay sau kì thi, vì mỗi ý đứng riêng, không có cách kiểm. Chuyên đề này làm khác: biến mỗi đặc điểm thành một câu hỏi đặt cho văn bản , rồi cho bạn kiểm câu trả lời trên chữ. Ba đặc điểm cơ bản của văn học 1945 đến 1975 theo sách giáo khoa là: nền văn học chủ yếu vận động theo hướng cách mạng hóa , gắn bó sâu sắc với vận mệnh chung của đất nước; nền văn học hướng về đại chúng ; và nền văn học mang khuynh hướng sử thi cùng cảm hứng lãng mạn . Ba phòng thí nghiệm kiểm lần lượt từng đặc điểm.
Bên trái: ba đặc điểm cơ bản đổi thành ba câu hỏi đặt cho văn bản. Bên phải: hoàn cảnh sinh ra nền văn học này theo tóm tắt sách giáo khoa Ngữ văn 12.
CÁCH MẠNG HÓA
Hỏi: tác phẩm gắn với nhiệm vụ nào?
Văn học đi cùng vận mệnh đất nước: mỗi chặng có một nhiệm vụ lịch sử (kháng chiến chống Pháp, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, kháng chiến chống Mĩ), và đề tài lớn bám theo nhiệm vụ ấy.
ĐẠI CHÚNG
Hỏi: ai là nhân vật, lời văn và hình thức ra sao?
Hướng về đại chúng là lấy người lao động, chiến sĩ làm nhân vật, viết bằng lời giản dị dễ hiểu, trong hình thức quen thuộc, ngắn gọn. Đây là ba mặt riêng, kiểm được trên chữ.
SỬ THI
Hỏi: số phận riêng đặt trong tầm nào?
Khuynh hướng sử thi nhìn con người trong vận mệnh chung của cộng đồng và dân tộc, mà vẫn giữ những số phận cụ thể. Đây là một khuynh hướng, không phải thể loại sử thi cổ.
LÃNG MẠN
Hỏi: niềm tin có chỗ dựa không?
Cảm hứng lãng mạn là niềm tin vào ngày mai giữa gian khổ, ca ngợi lí tưởng và anh hùng cách mạng. Niềm tin hay nhất là niềm tin có lí do trong chính đoạn văn.
Câu hỏi quen thuộc và phép thử tương ứng
Dạng câu hỏi · Đặc điểm · Làm ở đâu
Văn học 1945-1975 chia mấy chặng, mỗi chặng gắn với nhiệm vụ nào, có thành tựu gì? · Cách mạng hóa · Lab 1: kéo năm, đọc chặng và đếm đề tài
Vì sao nói nền văn học này hướng về đại chúng? Chứng minh bằng một đoạn văn, đoạn thơ. · Đại chúng · Lab 2: chấm ba mặt nhân vật, lời, hình thức
Thế nào là khuynh hướng sử thi, thế nào là cảm hứng lãng mạn? Chứng minh trong một tác phẩm. · Sử thi và lãng mạn · Lab 3: chấm tầm và niềm tin từng câu
Giải thích và bàn luận một nhận định về văn học cách mạng · Cả ba · Mục 5: bảng khái niệm và tác phẩm điển hình
Phạm vi của chuyên đề: phần văn học Việt Nam giai đoạn 1945 đến 1975 trong Khái quát văn học Việt Nam từ Cách mạng tháng Tám 1945 đến hết thế kỉ XX: hoàn cảnh, ba chặng, ba đặc điểm cơ bản. Mười một tác phẩm mẫu của Lab 1 chỉ để minh họa; nhãn đề tài của chúng do LUKATO gán theo cách hiểu phổ biến của sách giáo khoa. Mọi đoạn văn, đoạn thơ trong Lab 2 và Lab 3 do LUKATO tự viết, không trích tác phẩm có bản quyền. Tiêu chí chấm của Lab 2 và Lab 3 là mô hình dạy học của LUKATO dựng từ ý của sách giáo khoa, không phải định nghĩa chính thức. Khi đề thi hay sách đang học dùng cách diễn đạt khác, theo sách đang học.
Vì sao biến đặc điểm thành câu hỏi
Đặc điểm viết ra như một câu tóm tắt ("hướng về đại chúng") dễ đọc mà khó dùng: gặp một đoạn thơ cụ thể, bạn không biết nhìn vào đâu. Câu hỏi thì có chỗ nhìn: nhân vật là ai, câu dài hay ngắn, vần lục bát hay không. Có chỗ nhìn thì lập luận của bạn có dẫn chứng, và người chấm thấy bạn đang đọc văn bản chứ không đọc thuộc lòng.
Khi nào ba câu hỏi chưa đủ
Một tác phẩm hay không cần đạt cả ba đặc điểm. Sách giáo khoa nói đó là những đặc điểm chủ yếu của cả nền văn học; nhiều tác phẩm, nhất là ở chặng sau, có tiếng nói riêng đậm hơn. Ba câu hỏi giúp bạn thấy tác phẩm đứng ở đâu trong nền văn học ấy, không phải để chấm đạt hay trượt.
Bài thơ Sóng (Xuân Quỳnh, 1967) nói về tình yêu của người phụ nữ. Điều đó có "phá" đặc điểm cách mạng hóa không?
Gợi ý 1 · Xem năm
Năm 1967 thuộc chặng 3 (1965 đến 1975), chặng kháng chiến chống Mĩ.
Gợi ý 2 · Xem điều sách nêu
Sách giáo khoa nói thơ chặng này có tiếng nói mới của các nhà thơ trẻ, vừa sôi nổi vừa giàu suy tư.
Kết luận
Không phá, vì đặc điểm là xu hướng chủ yếu chứ không phải luật cho mọi bài. Tiếng nói riêng của Sóng cùng tồn tại với đề tài lớn của chặng. Lab 1 gắn nhãn riêng này cho Sóng; đó là nhãn của LUKATO để nhắc điều ấy, không phải đề tài lớn thứ ba của sách.
02
Cách mạng hóa
Máy Dòng thời gian: ba chặng, ba nhiệm vụ, hai đề tài lớn
Ba chặng không phải ba con số để thuộc mà là ba nhiệm vụ lịch sử : chặng 1 (1945 đến 1954) là kháng chiến chống thực dân Pháp; chặng 2 (1955 đến 1964) là miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội khi đất nước còn bị chia cắt; chặng 3 (1965 đến 1975) là kháng chiến chống Mĩ cứu nước. Hiểu nhiệm vụ thì hiểu vì sao đề tài lớn của mỗi chặng khác nhau. Máy dưới đây là một trục thời gian có thể kéo. Chọn năm và dải thơ hay văn xuôi ; máy báo chặng, nhiệm vụ, điều sách giáo khoa nêu về thể loại ấy ở chặng, và liệt kê tác phẩm mẫu trong khoảng hai năm quanh năm đã chọn. Phía dưới, ba thanh đếm xem trong mười một tác phẩm mẫu, mỗi chặng có bao nhiêu tác phẩm mang đề tài Tổ quốc , chủ nghĩa xã hội hay tiếng nói riêng . Thử ba việc: kéo năm 1948 để thấy chặng 1 có bốn tác phẩm, cả bốn mang đề tài Tổ quốc; kéo sang 1960 để thấy chặng 2 có ba tác phẩm, cả ba mang đề tài chủ nghĩa xã hội và một trong ba mang thêm nhãn Tổ quốc, nên chủ nghĩa xã hội trội hơn; kéo đến 1967 rồi bấm Văn xuôi để xem chặng 3.
Bên trái: nhiệm vụ lịch sử của ba chặng. Bên phải: đếm nhãn đề tài của mười một tác phẩm mẫu; chặng 2 là chặng duy nhất mà chủ nghĩa xã hội trội hơn Tổ quốc. Nhãn đề tài do LUKATO gán.
Phòng thí nghiệm 1 · Máy Dòng thời gian LAB 1
Năm
Chặng
Nhiệm vụ lịch sử
Tác phẩm mẫu của chặng
Tổ quốc | CNXH | riêng
Đề tài trội
Ba chặng, ba nhiệm vụ, và điều sách nêu
Chặng · Nhiệm vụ lịch sử · Thơ và văn xuôi (tóm tắt sách giáo khoa) · Tác phẩm mẫu (tác giả, năm) và đếm đề tài
Chặng 1
1945 đến 1954 · Kháng chiến chống thực dân Pháp · Thơ: Thơ đạt nhiều thành tựu, với cảm hứng về quê hương, đất nước, căm thù giặc và ca ngợi kháng chiến.
Văn xuôi: Văn xuôi (truyện, kí) bắt đầu mở đường cho văn xuôi kháng chiến. · Đồng chí (Chính Hữu, 1948), Tây Tiến (Quang Dũng, 1948), Làng (Kim Lân, 1948), Việt Bắc (Tố Hữu, 1954)
Tổ quốc 4 | CNXH 0 | riêng 0
Chặng 2
1955 đến 1964 · Miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội, đất nước còn bị chia cắt · Thơ: Thơ hướng về sự hồi sinh của đất nước sau kháng chiến, bước đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội và nỗi đau chia cắt Nam - Bắc.
Văn xuôi: Văn xuôi mở rộng đề tài, bao quát nhiều vấn đề của đời sống. · Mùa lạc (Nguyễn Khải, 1960), Người lái đò sông Đà (Nguyễn Tuân, 1960), Gió lộng (Tố Hữu, 1961)
Tổ quốc 1 | CNXH 3 | riêng 0
Chặng 3
1965 đến 1975 · Kháng chiến chống Mĩ cứu nước · Thơ: Thơ tái hiện cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc, khám phá sức mạnh con người, có tiếng nói mới của các nhà thơ trẻ, vừa sôi nổi vừa giàu suy tư.
Văn xuôi: Văn xuôi, nhất là truyện kí, phản ánh nhanh và kịp thời cuộc đấu tranh ở miền Nam; ở miền Bắc thể loại này cũng phát triển mạnh. · Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành, 1965), Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi, 1966), Sóng (Xuân Quỳnh, 1967), Đất Nước (Nguyễn Khoa Điềm, 1971)
Tổ quốc 3 | CNXH 0 | riêng 1
Quy tắc chốt: gặp một tác phẩm, hỏi năm nào, thuộc chặng nào, chặng ấy có nhiệm vụ gì, rồi mới nói đề tài. Trong mười một tác phẩm mẫu, đề tài Tổ quốc trội ở chặng 1 (4 trên 4) và chặng 3 (3 trên 4); chặng 2 là chặng duy nhất mà chủ nghĩa xã hội trội (3 trên 3), và Gió lộng của Tố Hữu mang cả hai nhãn.
Vì sao nhiệm vụ đi trước đề tài
Nhà văn thời này tự xem mình là người góp sức vào nhiệm vụ chung, nên đề tài không rải đều mà theo nhiệm vụ của từng thời: kháng chiến thì viết về chiến sĩ, người mẹ, hậu phương; xây dựng thì viết về nông trường, công trường, con người mới. Nhớ nhiệm vụ của chặng thì bạn đoán được đề tài, và biết khi nào một tác phẩm "lệch" nhịp ấy.
Khi nào dòng thời gian cần thận trọng
Ba điều. Một, mười một tác phẩm chỉ là mẫu nhỏ để minh họa, không phải thống kê của cả nền văn học; chặng 2 chỉ có ba mẫu. Hai, nhãn đề tài do LUKATO gán theo cách hiểu phổ biến, một tác phẩm hoàn toàn có thể đọc theo nhãn khác. Ba, mốc năm của tác phẩm là mốc thường được nêu trong sách và tài liệu; khi đề thi ghi năm khác, theo đề.
Một bài thơ viết năm 1971 nói về đất nước trong mạch suy tư về nhân dân. Nó nằm ở chặng nào và mang nhiệm vụ nào?
Gợi ý 1 · Tra năm
1971 nằm trong khoảng 1965 đến 1975.
Gợi ý 2 · Đọc nhiệm vụ
Khoảng ấy là kháng chiến chống Mĩ cứu nước, nơi sách nêu thơ vừa sôi nổi vừa giàu suy tư.
Kết luận
Chặng 3, nhiệm vụ chống Mĩ cứu nước. Lab 1 xếp Đất Nước (Nguyễn Khoa Điềm, 1971) đúng vị trí này, với nhãn đề tài Tổ quốc.
03
Đại chúng
Máy Đại chúng: nhân vật, lời văn và hình thức
Nói "văn học hướng về đại chúng" nghe như một ý chung. Muốn dùng được trong bài viết thì phải tách nó ra, vì đại chúng hiện lên ở ít nhất ba mặt khác nhau , và ba mặt ấy không đi cùng nhau tự động. Mặt 1, Ai: nhân vật có phải người lao động, chiến sĩ bình thường, người được quan tâm số phận không. Mặt 2, Lời: câu có ngắn, từ có quen, hay đầy từ trừu tượng khó hiểu. Mặt 3, Hình thức: có dùng thể quen thuộc dễ nhớ như lục bát hay thơ bốn chữ không. Máy dưới đây lấy tám đoạn do LUKATO tự viết, mỗi đoạn là một tổ hợp khác nhau có hoặc không của ba mặt, nên tám đoạn lấp đủ tám tổ hợp. Máy đếm số âm tiết trung bình mỗi câu và số từ khó (từ trừu tượng, nặng chữ nghĩa, đã đánh dấu sẵn); mặt Lời đạt khi câu trung bình không quá ngưỡng và không có từ khó. Mặt Hình thức đạt khi các dòng đếm được là lục bát (6 rồi 8, lặp lại, ít nhất bốn dòng) hoặc bốn chữ (mọi dòng 4 âm tiết, ít nhất bốn dòng). Mặt Ai do LUKATO gán theo nhân vật. Kéo thanh ngưỡng từ 6 đến 24 (mặc định 16) để thấy mặt Lời đổi. Thử ba việc: đoạn 3 (Lời tụng mẹ) có nhân vật là người mẹ và vần lục bát nhưng câu dài chưa đến 16 âm tiết vẫn trượt mặt Lời vì bốn từ khó; đoạn 4 (Hình ảnh người nông dân) viết về người nông dân mà chỉ được 1 trên 3; kéo ngưỡng từ 13 lên 14 để thấy số đoạn đạt mặt Lời nhảy từ 2 lên 4.
Bên trái: ba mặt mà Lab 2 đo riêng. Bên phải: tám đoạn tự viết lấp đủ tám tổ hợp có hoặc không của ba mặt (chấm đặc là có).
Phòng thí nghiệm 2 · Máy Đại chúng LAB 2
Đoạn
Ngưỡng câu ngắn
Đoạn
Mặt 1 · Ai
Câu trung bình | ngưỡng
Từ khó
Hình thức
Điểm đại chúng
Tám đoạn ở ngưỡng 16: đo được gì
Đoạn · Nhân vật · Âm tiết mỗi câu · Từ khó · Hình thức · Ai | Lời | Hình thức
1. Mẹ gánh gạo · người mẹ nông dân · 14,0 · 0 · lục bát · CÓ | CÓ | CÓ
2. Anh nuôi · anh nuôi quân, một chiến sĩ · 10,0 · 0 · khác · CÓ | CÓ | KHÔNG
3. Lời tụng mẹ · người mẹ nông dân · 14,0 · 4 · lục bát · CÓ | KHÔNG | CÓ
4. Hình ảnh người nông dân · người nông dân · 37,5 · 5 · khác · CÓ | KHÔNG | KHÔNG
5. Ông quan ngồi chiếu · quan lớn · 14,0 · 0 · lục bát · KHÔNG | CÓ | CÓ
6. Ông chủ tính sổ · ông chủ · 7,2 · 0 · khác · KHÔNG | CÓ | KHÔNG
7. Lời chúc quan trên · quan trên · 8,0 · 3 · bốn chữ · KHÔNG | KHÔNG | CÓ
8. Hội nghị học giả · các học giả · 49,0 · 5 · khác · KHÔNG | KHÔNG | KHÔNG
Quy tắc chốt: điểm đại chúng là số mặt đạt trong ba mặt, từ 0 đến 3. Một đoạn có thể được nhân vật mà trượt lời (đoạn 3), được lời mà trượt hình thức (đoạn 2, Anh nuôi), hoặc được hình thức mà trượt nhân vật (đoạn 5, Ông quan ngồi chiếu). Muốn nói một tác phẩm hướng về đại chúng thì dẫn chứng phải nói rõ mặt nào.