📖 Ngữ văn · Nhận thức, ứng xử và phản ánh hiện thực · Nhận thức quyết định điều ta thấy: bộ lọc ba lớp quyết định phần sự việc được thấy, từ đó sinh ra quan điểm và ứng xử trong đời; còn phản ánh hiện thực trong văn chương là một lần chọn điểm nhìn và độ sâu, và tấm lòng nhà văn hiện ra qua chính cách chọn ấy
Chuyên đề nối hai nửa của bài thi Ngữ văn thành một chuỗi: nghị luận về nhận thức, quan điểm, ứng xử ngoài đời và nghị luận về phản ánh hiện thực, tấm lòng…
LUKATO AI · NGỮ VĂN · NGHỊ LUẬN XÃ HỘI VÀ NGHỊ LUẬN VĂN HỌC
Ngữ văn · Nhận thức, ứng xử và phản ánh hiện thực · Một sợi dây nối hai dạng đề
Nhận thức quyết định điều ta thấy : cùng một sự việc, bộ lọc nào đi qua mắt thì ứng xử trong đời và trang viết trong văn chương mang hình dạng ấy
Chuyên đề này nối hai nửa của bài thi Ngữ văn vẫn thường bị học rời nhau: nghị luận về một vấn đề đời sống (nhận thức, quan điểm, cách ứng xử) và nghị luận về một tác phẩm (phản ánh hiện thực, tấm lòng nhà văn). Thứ nhất, ứng xử không đi thẳng từ sự việc, mà đi qua một bộ lọc nhận thức : ta chỉ quyết định dựa trên phần đã thấy, và phần thấy được phụ thuộc vào hiểu biết, góc nhìn và hệ giá trị của mình. Thứ hai, nhận thức hẹp có bốn dạng quen thuộc, mỗi dạng sinh ra một kiểu sai : thiếu thấu hiểu, phiến diện, vội phán xét và định kiến; còn nhận thức đúng là cập nhật theo bằng chứng, nhìn từ nhiều phía và đặt mình vào vị trí người khác. Thứ ba, phản ánh hiện thực trong văn chương không phải là sao chép : nhà văn chọn điểm nhìn, chọn mảnh nào được kể, kể sâu đến đâu, nên tấm lòng của người viết hiện ra ngay trong cách nhìn ấy chứ không chỉ trong lời bình luận. Mọi tình huống, truyện ngắn và số liệu trong bài do bài tự đặt; bài không chép lại một đề thi, không trích văn bản và không dạy giải từng câu hỏi.
Thấy ba yếu tố cho kết luận ngược với thấy đủ sáu Tình huống «bài nộp muộn», người giữ quy tắc thấy ba yếu tố đầu thì điểm nghiêng là −4 (giữ nguyên tắc); thấy đủ sáu thì điểm là 2 (thông cảm); và nếu đóng khung vào yếu tố đầu với hệ số 3 thì thấy đủ vẫn ra −4
Ba điểm nhìn chưa chắc là ba cái nhìn đều nhau Truyện «Bến đò cuối ngày» mở đủ ba nhân vật, sâu đến tận nỗi đau, phủ 100% tám mảnh hiện thực, cân bằng 99,7%; khi người kể nghiêng 2 bậc về nhân vật đầu, độ phủ còn 75% và cân bằng tụt về 77,3%
Cố chấp không chặn bằng chứng, chỉ làm nó nhẹ đi Từ niềm tin đầu 90% với bằng chứng đáng tin 60%, người cởi mở đổi ý sau 6 bằng chứng; người cố chấp 75% cần 22, nhiều hơn gấp hơn ba lần dù nghe đúng cùng chuỗi sự thật
01
Khái niệm lõi
Từ sự việc đến ứng xử và từ hiện thực đến trang văn: một chuỗi đi qua bộ lọc nhận thức
Hãy hình dung một sự việc xảy ra giữa nhiều người: một bạn nộp bài trễ, một chiếc xe đỗ sai chỗ, một người đi qua cổng mà không được hỏi han. Người chứng kiến không nhận nguyên vẹn sự việc; họ nhận phần mà hiểu biết, góc nhìn và thang giá trị của mình cho phép thấy , rồi hình thành một quan điểm, rồi mới ứng xử. Nhà văn đứng trước hiện thực cũng làm đúng một việc như vậy, chỉ khác ở chỗ kết quả không phải là một lời nói hay một việc làm mà là một trang văn: ai được kể, mảnh đời nào được chọn, kể sâu đến đâu. Hai nửa ấy, đời sống và văn chương, dùng chung một cơ chế, và chuyên đề này đi theo cơ chế ấy từ đầu đến cuối.
1 · Sự việc, hiện thực Cái xảy ra, gồm nhiều yếu tố đan vào nhau, không yếu tố nào tự nói mình nặng bao nhiêu
2 · Bộ lọc nhận thức Hiểu biết, góc nhìn, hệ giá trị: quyết định yếu tố nào được thấy trước, thấy bao nhiêu
3 · Quan điểm Kết luận rút ra từ phần đã thấy, mang theo mức tự tin cao hơn phần đã thấy xứng đáng
4 · Ứng xử hoặc phản ánh Ngoài đời là lời nói, việc làm; trong văn là hình tượng, điểm nhìn, chi tiết
5 · Tấm lòng Điều người ấy để tâm, hiện ra qua chính cách chọn nhìn và cách đối xử với điều đã thấy
Để chuỗi ấy có thể đo và thử, bài dùng ba mô hình minh họa do bài tự đặt; chúng không đo con người thật mà chỉ làm lộ cơ chế. Mô hình thứ nhất: tình huống có sáu yếu tố (quy tắc, hoàn cảnh, động cơ, hậu quả, người liên quan, tiền lệ), mỗi yếu tố có một sức nặng w từ −3 (nghiêng hẳn về giữ nguyên tắc) đến +3 (nghiêng hẳn về thông cảm). Một người nhìn theo thứ tự o₁, o₂, … do lăng kính của họ quyết định, thấy h yếu tố đầu, và có thể đóng khung vào yếu tố đầu với hệ số λ. Điểm nghiêng và cái nhìn đủ là:
S_{h}=\sum_{j=1}^{h}w_{o_{j}}+\lambda\,w_{o_{1}},\qquad F=\sum_{i=1}^{6}w_{i},\qquad \text{quyết định}=\operatorname{sgn}(S_{h})
Mô hình thứ hai: một truyện có tám mảnh hiện thực (từ nếp sống thường ngày đến cách đối diện số phận), ba nhân vật mỗi người nắm một số mảnh. Người kể mở n điểm nhìn, nhìn được đến độ sâu d, và có thể nhìn sâu vào nhân vật đầu hơn các nhân vật còn lại. Với cov là số mảnh được ít nhất một nhân vật kể, cor là số mảnh được từ hai nhân vật trở lên soi tới, r_c là số mảnh nhân vật c kể được và T là tổng, ba chỉ số của một trang văn là:
C=\dfrac{\text{cov}}{8},\qquad R=\dfrac{\text{cor}}{\text{cov}},\qquad B=\dfrac{H}{\ln n},\quad H=-\sum_{c}p_{c}\ln p_{c},\quad p_{c}=\dfrac{r_{c}}{T}
Mô hình thứ ba: niềm tin ban đầu p₀ rằng một người đáng trách; mỗi bằng chứng cho thấy người ấy có lý do chính đáng và đáng tin r. Người cố chấp (độ cố chấp δ) gạt đi một phần bằng chứng nên độ tin cậy hiệu dụng thấp hơn; tỉ lệ cược (niềm tin chia phần còn lại) nhân với g sau mỗi bằng chứng, và số bằng chứng tối thiểu để đổi ý là n*:
r_{\text{eff}}=\tfrac12+\big(r-\tfrac12\big)(1-\delta),\quad g=\dfrac{1-r_{\text{eff}}}{r_{\text{eff}}},\quad \dfrac{p_{n}}{1-p_{n}}=\dfrac{p_{0}}{1-p_{0}}\,g^{\,n},\quad n^{*}=\Big\lfloor\dfrac{\ln\!\big(p_{0}/(1-p_{0})\big)}{-\ln g}\Big\rfloor+1
Ba nguyên lí cần nhớ (1) Ứng xử là hàm của phần đã thấy, không phải của toàn bộ sự việc: cùng sáu yếu tố, người thấy ba yếu tố đầu và người thấy đủ có thể kết luận ngược nhau, và người thấy đủ mà đóng khung vào yếu tố đầu cũng có thể sai như người thấy ít. (2) Phản ánh hiện thực là chọn, không phải sao chép: mỗi điểm nhìn chỉ mở được một số mảnh, và mức nghiêng của người kể (ai được nhìn sâu, ai chỉ được nhìn qua) để lại dấu ngay trong cấu trúc của trang văn. (3) Nhận thức đúng không có nghĩa là nghĩ nhiều hơn mà là cập nhật đúng cách: mỗi bằng chứng đáng tin phải làm niềm tin xuống một hệ số cố định, và sự cố chấp không chặn bằng chứng lại mà làm hệ số ấy yếu đi, nên đòi nhiều bằng chứng hơn rất nhiều.
02
Hệ thống khái niệm
Tám khái niệm cần phân biệt
Nhận thức là bộ lọc ba lớp Nhận thức không phải là một hành động «nhìn» đơn giản mà là ba lớp lọc chồng lên nhau. Lớp hiểu biết quyết định ta nhận ra điều gì là có thật và có liên quan; lớp góc nhìn quyết định ta đứng ở đâu để nhìn (người giữ quy tắc, người bị ảnh hưởng, người ngoài cuộc); lớp hệ giá trị quyết định điều nào nặng, điều nào nhẹ. Hai người đứng trước cùng một sự việc có thể khác nhau ở bất kì lớp nào, và đó là lí do tranh luận thường không tiến lên: họ đang bàn về hai phần khác nhau của cùng một sự việc mà không biết.
Quan điểm cá nhân và ứng xử Quan điểm là kết luận rút ra từ phần đã thấy; ứng xử là việc làm, lời nói thể hiện kết luận ấy ra ngoài. Hai khái niệm này dễ lẫn: một người có thể có quan điểm đúng mà ứng xử vụng, hoặc ứng xử đúng mực mà quan điểm chưa thật vững. Chuyên đề này giữ chúng tách bạch: quan điểm đo bằng dấu của điểm nghiêng, ứng xử đọc ở cách quyết định được đưa ra, và cả hai đều chịu ảnh hưởng của cùng bộ lọc phía trước.
Sáu yếu tố của một tình huống Một tình huống đời thường gần như luôn có sáu yếu tố cùng hiện diện: quy tắc đang áp dụng, hoàn cảnh của người trong cuộc, động cơ thật của họ, hậu quả đối với tập thể, những người khác bị liên quan, và tiền lệ đã có. Mỗi yếu tố kéo về một phía với sức nặng riêng: quy tắc và hậu quả thường kéo về giữ nguyên tắc, hoàn cảnh và động cơ thường kéo về thông cảm, nhưng không phải lúc nào cũng vậy (tình huống «chép bài vì mất điện» có sáu yếu tố mà tổng nghiêng về giữ nguyên tắc). Thấy đủ sáu yếu tố là điều kiện để cân nhắc, không phải để chắc chắn dễ dãi.
Nhận thức hẹp và bốn kiểu sai Nhận thức hẹp là khi phần thấy nhỏ hơn phần có thật. Nó có bốn dạng quen thuộc. Thiếu thấu hiểu: không biết hoàn cảnh, nên yếu tố hoàn cảnh không vào bộ lọc. Phiến diện: chỉ nhìn từ một phía, nên chỉ một nhóm yếu tố được thấy. Vội phán xét: kết luận khi mới thấy yếu tố đầu, không chờ yếu tố sau. Định kiến: niềm tin ban đầu quá mạnh nên bằng chứng mới gần như không dịch chuyển nó. Bốn kiểu này ứng với ba tham số của mô hình: lăng kính (phiến diện), tầm nhìn h (thiếu thấu hiểu và vội phán xét) và độ cố chấp δ (định kiến).
Nhận thức đúng là cập nhật theo bằng chứng Nhận thức đúng không phải là «luôn thông cảm» hay «luôn công bằng» mà là ba thói quen: mở rộng tầm nhìn cho đến khi các yếu tố nặng nhất đã vào, đối chiếu từ nhiều lăng kính để thấy chỗ mình lệch, và để mỗi bằng chứng đáng tin làm niềm tin dịch đúng một hệ số. Thói quen thứ ba đo được: với bằng chứng đáng tin 80%, mỗi bằng chứng nhân tỉ lệ cược với 0,25, tức là giảm bốn lần; người cởi mở từ 80% xuống 5,9% sau ba bằng chứng, người cố chấp 75% vẫn còn 61,8%.
Phản ánh hiện thực không phải sao chép Văn chương lấy hiện thực làm chất liệu nhưng không lấy nó làm đích: một trang văn không thể chứa tất cả, nên nhà văn chọn. Chọn mảnh nào được kể, nhân vật nào được cho tiếng nói, chi tiết nào được ở lại; và chọn ở độ sâu nào, vì có mảnh thuộc về bề ngoài (nếp sống), có mảnh thuộc về chiều sâu (nỗi đau đã mất, lỗi lầm và day dứt). Hiện thực trong tác phẩm vì thế là hiện thực đã đi qua một bộ lọc, giống hệt hiện thực đi qua mắt người ứng xử, chỉ có điều ở đây bộ lọc là một quyết định nghệ thuật.
Điểm nhìn trần thuật và phương tiện nghệ thuật Điểm nhìn là vị trí mà từ đó hiện thực được kể: một nhân vật kể, nhiều nhân vật luân phiên, hay người kể đứng ngoài biết hết. Mỗi điểm nhìn mở được một số mảnh và khóa một số mảnh khác; độ sâu mà người kể cho phép nhân vật bộc lộ (bề ngoài, hoàn cảnh và quan hệ, hay đến tận nỗi đau) quyết định phần chiều sâu có vào trang văn không. Các phương tiện khác như chi tiết, hình tượng, đối thoại, nhịp kể là công cụ để biến phần đã chọn thành hình ảnh. Bài chỉ mô hình hóa điểm nhìn và độ sâu vì hai thứ ấy đo được.
Tấm lòng nhà văn hiện ra qua cách nhìn Tấm lòng không nằm ở những câu tuyên bố mà ở ba thứ đọc được ngay trên trang: nhà văn mở những điểm nhìn nào, cho ai nhìn sâu và cho ai nhìn qua, và đối xử thế nào với phần hiện thực đau nhất. Một người kể nghiêng hẳn về một nhân vật cho thấy người ấy được thương nhiều hơn; một trang văn để trống đúng mảnh nặng nhất cho thấy người viết còn dè dặt hoặc muốn người đọc tự bước vào. Chuỗi lập luận cần nhớ khi nghị luận: hiện thực được phản ánh, phương tiện nghệ thuật dùng để phản ánh, tấm lòng toát ra từ cách dùng, và đánh giá giá trị của tác phẩm.
03
Phòng thực hành A
Bộ lọc nhận thức: thấy bao nhiêu yếu tố, bằng lăng kính nào, thì quyết định ra sao
Phòng có bốn tình huống đời thường do bài tự đặt, mỗi tình huống có sáu yếu tố với sức nặng từ −3 đến +3, và bốn lăng kính quy định thứ tự người ấy thấy các yếu tố (người giữ quy tắc, người thấu cảm, người tính hậu quả, người nhiều chiều xếp theo sức nặng giảm dần). Bốn thanh trượt chọn tình huống (1 đến 4), lăng kính (1 đến 4), số yếu tố đã thấy h (1 đến 6) và hệ số đóng khung λ (0 đến 3). Sáu nút đặt sẵn các tình huống tiêu biểu. Hình trên là sáu yếu tố theo thứ tự lăng kính, thanh đặc là phần đã thấy; hình dưới là điểm nghiêng khi mở rộng tầm nhìn từ 0 đến 6, nét đỏ đứt là cái nhìn đủ. Tám ô thông tin cho biết quyết định, cái nhìn đủ và số lần đổi chiều; bảng kiểm tra bên dưới tính lại tám đại lượng bằng cách thứ hai và phải khớp. Đây là mô hình minh họa, không phải số đo thật.
Đoán trước khi chọn Mặc định: tình huống 1 («bài nộp muộn»), lăng kính người giữ quy tắc, thấy 3 yếu tố, λ = 0. (1) Điểm nghiêng S là bao nhiêu và quyết định là gì? (2) Điểm khi thấy đủ F là bao nhiêu, và quyết định lúc ấy? (3) Kéo h từ 1 đến 6: quyết định đổi chiều ở đâu, có mấy lần? (4) Chuyển sang lăng kính người thấu cảm, h = 3: S bằng bao nhiêu, và có đổi chiều nào khi mở rộng không? (5) Quay lại người giữ quy tắc, h = 6, kéo λ lên 3: S bằng bao nhiêu và quyết định có đổi không? (6) Chuyển sang tình huống 3 («shipper và cổng chung cư»), lăng kính người thấu cảm, h = 4 rồi h = 6: quyết định ở hai tầm nhìn có khác nhau không? (7) Tình huống 2, người giữ quy tắc, h = 5: S bằng bao nhiêu, đó là quyết định gì? (8) Tình huống 4, lăng kính người nhiều chiều: từ h bằng mấy thì quyết định đúng với cái nhìn đủ và giữ đúng đến hết? (9) Ở tình huống 1, h = 3, λ = 0, có mấy trong 4 lăng kính trùng với cái nhìn đủ?
Tình huống (1 đến 4) tình huống 1
Lăng kính (1 giữ quy tắc, 2 thấu cảm, 3 tính hậu quả, 4 nhiều chiều) giữ quy tắc