Thế giới là hệ thống khu vực: đọc EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Liên bang Nga, Đông Nam Á và Tây Nam Á bằng khung vị trí, nguồn lực, mô hình phát triển
Chuyên đề Địa lí 11: mười chương khu vực được gom về một khung ba tầng (vị trí, nguồn lực, mô hình phát triển) với mũi tên nhân quả đi một chiều. Ba phòng…
LUKATO AI · CHUYÊN ĐỀ ĐỊA LÍ 11
VỊ TRÍ · NGUỒN LỰC · MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN
Mỗi khu vực là một câu trả lời
ba tầng: vị trí, nguồn lực, mô hình
Từ một khung duy nhất (vị trí cho điều kiện nền, nguồn lực là nguyên liệu, mô hình phát triển là cách dùng nguyên liệu) bạn đọc lại EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Liên bang Nga, Đông Nam Á và Tây Nam Á, kèm những phép tính kiểm tra được từng con số của sách giáo khoa.
- 1. Vĩ độ cho khung nhiệt, không cho kết luận khí hậu
- 2. Tỉ số phụ thuộc: cửa sổ dân số vàng mở rồi đóng
- 3. Cán cân X - M cho chiều; ngưỡng M/X - 1 cho độ xa tới vực
phòng thí nghiệm tương tác
bí kíp có chỗ vỡ
hiểu lầm được phản biện
01
Khái niệm lõi
Một khung dùng cho mọi khu vực: vị trí, nguồn lực, mô hình
Địa lí 11 dạy mười khu vực và nhóm nước, mỗi nơi một chương đầy số liệu. Học từng chương rời thì mười chương là mười danh sách để nhớ. Học bằng một khung thì chỉ còn một câu hỏi lặp lại : vị trí cho điều kiện nền (đới nhiệt, biển hay nội địa, cầu nối giữa các châu); nguồn lực (tự nhiên, tài nguyên, dân cư) là nguyên liệu; mô hình phát triển (cơ cấu GDP, thương mại, liên kết) là cách dùng nguyên liệu. Mũi tên đi một chiều, và mỗi mũi tên đều có thể bị bẻ cong: Nhật Bản thiếu tài nguyên vẫn đứng hàng đầu, Tây Nam Á dồi dào dầu vẫn chao đảo. Bài này dạy bạn hỏi ba câu và biết mũi tên nào đáng tin.
Cùng một khung ba tầng, hai kết cục khác nhau: Nhật Bản thiếu tài nguyên nên dựa vào chế biến và dịch vụ; Tây Nam Á dồi dào dầu nên xuất khẩu thô và chịu biến động của một nhóm hàng.
Chín khu vực trong một bảng ba cột
Khu vực · Vị trí · Nguồn lực nổi bật · Mô hình phát triển (số liệu)
Mỹ La-tinh · từ 33 0 Bắc đến 54 0 Nam, giáp ba đại dương · cơ cấu vàng: 67,2% ở tuổi 15 đến 64 (2020); khí hậu nóng ẩm, phân hóa nhiều đới · công nghiệp hóa từ thế kỉ XIX, phụ thuộc vốn, công nghệ, thị trường nước ngoài; tăng trưởng 2020: -6,7%
EU · không phải một vùng địa lí: là tổ chức liên kết, 27 thành viên (2021) · 447,7 triệu dân, GDP 17,1 nghìn tỉ USD (2021) · thị trường nội bộ, đồng tiền chung; Đức: xe có động cơ chiếm 52,5% xuất khẩu loại này của EU
Hoa Kỳ · 25 đến 49 0 Bắc (phần trung tâm Bắc Mỹ), thêm A-la-xca và Ha-oai · than 248,9 tỉ tấn; 331,5 triệu dân (2020) · dịch vụ 80,1% GDP; nhập siêu hàng hóa 982,0 tỉ USD (2020)
Nhật Bản · 20 đến 45 0 Bắc, quần đảo giáp Thái Bình Dương · phụ thuộc nguyên nhiên liệu từ ngoài; 65+ chiếm 28,4% dân số · dịch vụ 69,5%, công nghiệp 29,0% GDP; FDI ra ngoài 149,9 tỉ USD (2021)
Liên bang Nga · 41 đến 77 0 Bắc, nước rộng nhất thế giới, giáp 14 nước · dầu 14,8 tỉ tấn, khí 37,4 nghìn tỉ m 3 , than 162,2 tỉ tấn · xuất siêu 73,6 tỉ USD (2020); dịch vụ 56,1% GDP
Trung Quốc · 20 đến 53 0 Bắc, kinh độ 73 đến 135 0 Đông · dân đông, cơ cấu vàng nhưng 65+ đã 13,0% (2020) · GDP 14 687,7 tỉ USD (2020); xuất siêu 366,2 tỉ USD
Đông Nam Á · từ 28 0 Bắc đến 10 0 Nam, cầu nối Á-Âu với Ô-xtrây-li-a · 668,4 triệu dân (2020); tỉ số phụ thuộc 47,7 · ASEAN; xuất siêu 149,7 tỉ USD (2020)
Tây Nam Á · 12 đến 42 0 Bắc, cầu nối ba châu lục · dầu 113,2 tỉ tấn (46,3% thế giới); khí hậu chủ yếu khô nóng · dầu khí là động lực; xuất khẩu 874,9 triệu tấn dầu thô; tăng trưởng 2020: -6,3%
Nam Phi · nằm hoàn toàn ở bán cầu Nam, 22 đến 35 0 Nam · crôm 72%, man-gan 80%, kim loại nhóm bạch kim 88% trữ lượng thế giới · dịch vụ 64,6% GDP; xuất khẩu chính là quặng kim loại và nông sản
ô 1
Vị trí
Vĩ độ cho đới nhiệt và góc nắng; giáp biển hay nội địa cho khí hậu ẩm hay khô; cầu nối giữa các châu cho vai trò giao thông. Vị trí gần như không đổi.
ô 2
Nguồn lực
Tài nguyên cho nguyên liệu, dân cư cho lao động và thị trường. Cả hai trả lời "có gì", chưa trả lời "làm gì với nó".
ô 3
Mô hình
Cơ cấu GDP, cán cân thương mại, mức liên kết quốc tế. Đây là ô đề số liệu hay hỏi, và là ô duy nhất con người chọn được.
Vì sao mũi tên vẫn có thể bẻ cong
Vị trí cố định, nhưng cách dùng nguồn lực là lựa chọn. Nhật Bản phải nhập nguyên nhiên liệu mà dịch vụ chiếm 69,5% GDP và công nghiệp 29,0%. Tây Nam Á có 113,2 tỉ tấn dầu, xuất 874,9 triệu tấn dầu thô, và năm 2020 tăng trưởng -6,3% so với -3,3% của thế giới. Câu hỏi quyết định: nguồn lực được biến đổi trước khi bán, hay bán thô ?
Bản đồ của chuyên đề
1 Khung ba tầng
2 Lab 1: băng vĩ độ
3 Lab 2: cửa sổ dân số
4 Lab 3: cán cân thương mại
5 Cơ cấu, tài nguyên, liên kết
Vì sao EU không có mặt trong bảng băng vĩ độ ở phần sau?
Gợi ý 1 · EU là gì
EU là tổ chức liên kết kinh tế khu vực, có 27 thành viên năm 2021 (Bảng 9.1). Nó là một cách tổ chức, không phải một vùng có ranh giới tự nhiên.
Gợi ý 2 · Địa lí và tư cách thành viên lệch nhau
Cộng hòa Síp về địa lí thuộc Tây Nam Á nhưng gia nhập EU năm 2004. Anh rời EU tháng 1 năm 2020 nhưng vẫn nằm ở châu Âu.
Kết luận
EU thuộc ô thứ ba (mô hình liên kết), không thuộc ô thứ nhất (vị trí). Băng vĩ độ chỉ đặt cho những khu vực có ranh giới địa lí: gắn một vĩ độ cho EU là trộn hai ô của khung.
02
Ô vị trí
Băng vĩ độ và góc nắng của tám khu vực
Phòng lab này đặt một vĩ độ trước mặt tám khu vực của sách giáo khoa và hỏi hai điều: vĩ độ ấy nằm trong khu vực nào, và vào ngày đã chọn Mặt Trời lúc trưa cao bao nhiêu. Công thức của góc cao lúc trưa là h = 90 - |vĩ độ - xích vĩ Mặt Trời| ; xích vĩ bằng 0 ở hai ngày phân, +23,45 ở hạ chí và -23,45 ở đông chí. Đường vàng đứt là hai chí tuyến, đường xanh đứt là vòng cực Bắc (66,55). Kéo vĩ độ về 77 rồi chọn đông chí để thấy Mặt Trời không mọc.
Phòng thí nghiệm 1 · Băng vĩ độ và góc nắng lúc trưa LAB 1
Vĩ độ
Đới theo vĩ độ
Góc cao lúc trưa
Hạ chí / đông chí
Biên độ giữa hai chí
Khu vực chứa vĩ độ
Tám khu vực đọc bằng vĩ độ
Khu vực · Vĩ độ (Nam là số âm) · Các đới đi qua · Biên độ góc nắng giữa hai chí, ở hai mép
Mỹ La-tinh · -54 đến 33 · đới ôn hòa Nam, đới nóng, đới ôn hòa Bắc · 46,9 và 46,9
Nam Phi · -35 đến -22 · đới ôn hòa Nam, đới nóng · 46,9 và 44,0
Đông Nam Á · -10 đến 28 · đới nóng, đới ôn hòa Bắc · 20,0 và 46,9
Tây Nam Á · 12 đến 42 · đới nóng, đới ôn hòa Bắc · 24,0 và 46,9
Trung Quốc · 20 đến 53 · đới nóng, đới ôn hòa Bắc · 40,0 và 46,9
Nhật Bản · 20 đến 45 · đới nóng, đới ôn hòa Bắc · 40,0 và 46,9
Hoa Kỳ · 25 đến 49 · đới ôn hòa Bắc · 46,9 và 46,9
Liên bang Nga · 41 đến 77 · đới ôn hòa Bắc, đới lạnh Bắc · 46,9 và 46,9
h = 90 - |vĩ độ - xích vĩ|: ở 36 0 B, hạ chí: 90 - |36 - 23,45| = 77,45 0 ; ở 77 0 B, đông chí: 90 - |77 + 23,45| = -10,45 0 âm: Mặt Trời không mọc
Biên độ tối đa là 46,9 độ
Hiệu giữa góc cao hạ chí và đông chí bằng 2 x 23,45 = 46,9 độ ở mọi vĩ độ ngoài vùng giữa hai chí tuyến, và nhỏ hơn (bằng 2 lần vĩ độ) bên trong vùng đó. Đó là lí do Nga, Hoa Kỳ, Nhật Bản có bốn mùa rõ, còn Đông Nam Á mùa nhiệt ít khác nhau.
Cùng vĩ độ, khác khí hậu
Tây Nam Á (12 đến 42 0 B) và Nhật Bản (20 đến 45 0 B) gần như chồng nhau trên băng vĩ độ. Nhưng sách giáo khoa mô tả Tây Nam Á có khí hậu chủ yếu lục địa khô nóng, mưa 100 đến 300 mm/năm ở phía nam, còn Nhật Bản là quần đảo ôn đới gió mùa, phần lớn lãnh thổ mưa trên 1 000 mm/năm. Vĩ độ cho khung nhiệt ; biển, gió mùa và địa hình quyết định phần còn lại.
Vì sao phía bắc Liên bang Nga có khí hậu cận cực còn Hoa Kỳ thì không, dù cả hai ở bán cầu Bắc?
Gợi ý 1 · So khoảng vĩ độ
Hoa Kỳ (phần trung tâm Bắc Mỹ) nằm trong 25 đến 49 0 B; Liên bang Nga nằm trong 41 đến 77 0 B. Vòng cực Bắc ở 66,55 0 B.
Gợi ý 2 · Đếm đới
Hoa Kỳ chỉ đi qua đới ôn hòa. Nga đi qua đới ôn hòa rồi vượt vòng cực: ở 77 0 B lúc đông chí góc cao tính ra -10,45 0 , Mặt Trời không mọc.
Kết luận
Sách giáo khoa viết phần phía bắc của Nga, từ vòng cực Bắc trở lên, có khí hậu cận cực khắc nghiệt. Đó là hệ quả trực tiếp của khoảng vĩ độ: Nga là khu vực duy nhất trong tám khu vực vươn quá vòng cực.
03
Ô nguồn lực
Cửa sổ dân số vàng đo bằng tỉ số phụ thuộc
Dân cư là nguồn lực người. Cách đo gọn nhất là tỉ số phụ thuộc : số người dưới 15 tuổi cộng số người từ 65 tuổi trở lên, chia cho số người 15 đến 64 tuổi, nhân 100. Khi tỉ số nhỏ hơn 50 , cứ một người phụ thuộc có hơn hai người trong tuổi lao động: đó là cửa sổ dân số vàng mà sách giáo khoa nhắc cho Mỹ La-tinh, Tây Nam Á và Trung Quốc. Hãy kéo mốc số liệu của từng khu vực và theo dõi đường xanh đậm (tổng) cắt đường đỏ đứt (50). Đường cam là phần trẻ em, đường tím là phần người già: tổng có thể đứng yên trong khi thành phần đổi chỗ.
Phòng thí nghiệm 2 · Cửa sổ dân số vàng LAB 2
Mốc số liệu
Dưới 15 tuổi
15 đến 64 tuổi
65 tuổi trở lên
Tỉ số phụ thuộc
Trẻ / già
Trạng thái
Tỉ số phụ thuộc tính lại từ bảng sách giáo khoa
Khu vực · 2000 · 2010 · 2020
Nhật Bản · 47,1 · (sách không có số 2010) · 68,9
Trung Quốc · 46,2 · 36,6 · 42,9
Đông Nam Á · 58,0 · 51,5 · 47,7
Tây Nam Á · 69,2 · 55,8 · 52,4
Mỹ La-tinh · 61,0 · 52,7 · 48,8
Nam Phi · 61,3 · 56,2 · 53,8
Nhật Bản 2020: (12,4 + 28,4) / 59,2 x 100 = 68,9 so với 67,8 năm 1950: cùng một tổng, hai gánh nặng khác nhau
Vì sao cửa sổ có lúc mở, lúc đóng
Tỉ số có hai mẫu số cùng chuyển động. Giai đoạn đầu của quá trình giảm sinh, trẻ em ít đi trong khi người già chưa nhiều: tử số nhỏ lại, cửa sổ mở. Về sau người già tăng nhanh hơn mức trẻ em giảm: tử số lớn lên, cửa sổ đóng. Nhật Bản mở rồi đóng (47,1 năm 2000, 68,9 năm 2020); Trung Quốc chạm đáy 36,6 năm 2010 rồi leo lên 42,9.
Hai con số "già" cần phân biệt
Tỉ số phụ thuộc đo gánh nặng, còn mức già hóa đo riêng tỉ lệ người từ 65 tuổi trở lên. Ngưỡng quốc tế thường dùng: 7% là bắt đầu già hóa, 14% là đã già, 21% là siêu già. Nam Phi 2020 có 6% (chưa già hóa) nhưng tỉ số phụ thuộc 53,8 vẫn trên ngưỡng vàng, vì gánh nặng đến từ trẻ em.
Vì sao Nhật Bản năm 2000 còn trong cửa sổ vàng mà năm 2020 đã ra ngoài?
Gợi ý 1 · Tính năm 2000
(14,6 + 17,4) / 68,0 x 100 = 47,1, dưới 50. Lúc này trẻ em đã ít, người già mới ở mức 17,4%.
Gợi ý 2 · Tính năm 2020
(12,4 + 28,4) / 59,2 x 100 = 68,9. Nhóm 65 tuổi trở lên tăng từ 17,4% lên 28,4% trong khi nhóm 15 đến 64 giảm từ 68,0% xuống 59,2%: cả tử số tăng lẫn mẫu số giảm.
Kết luận
Tử số tăng vì già hóa, mẫu số giảm vì lao động rút khỏi tuổi 15 đến 64. Sách giáo khoa gọi hệ quả là thiếu hụt lực lượng lao động trong tương lai. Cửa sổ vàng là trạng thái tạm thời, không phải đặc điểm cố định của một nước.
04
Ô mô hình (1)
Cán cân thương mại và độ xa của ngưỡng đổi dấu
Mô hình phát triển hiện ra rõ nhất ở thương mại. Cán cân là X - M : dương là xuất siêu, âm là nhập siêu. Phòng lab thêm một câu hỏi thực tế hơn: nếu giá hàng xuất khẩu đổi p% còn lượng hàng và hàng nhập khẩu giữ nguyên, cán cân đổi thế nào? Cán cân mới là X(1 + p/100) - M, nên nó bằng 0 khi p = M/X - 1. Con số này, gọi là ngưỡng đổi dấu , cho biết nền kinh tế đứng cách vực bao xa. Lưu ý hai điều: mô hình giữ lượng cố định nên chỉ là bài tập nhạy cảm, và bảng của Hoa Kỳ chỉ tính hàng hóa trong khi các bảng còn lại gồm cả dịch vụ.
Phòng thí nghiệm 3 · Cán cân thương mại và cú sốc giá xuất khẩu LAB 3
Mốc số liệu
Cú sốc giá hàng xuất khẩu
Xuất khẩu X
Nhập khẩu M
Cán cân X - M
X / M
Cán cân sau cú sốc
Ngưỡng đổi dấu
Năm 2020 của năm nền kinh tế (tỉ USD)
Nền kinh tế · Năm · X · M · X - M · Ngưỡng giá (%)
Liên bang Nga · 2020 · 378,6 · 305,0 · +73,6 · -19,4
Trung Quốc · 2020 · 2723,3 · 2357,1 · +366,2 · -13,4
Nam Phi · 2020 · 93,2 · 78,3 · +14,9 · -16,0
Đông Nam Á · 2020 · 1676,3 · 1526,6 · +149,7 · -8,9
Hoa Kỳ · 2020 · 1424,9 · 2406,9 · -982,0 · 68,9
Nga 2020: M / X - 1 = 305,0 / 378,6 - 1 = -19,4% giá hàng xuất khẩu giảm quá 19,4% thì xuất siêu hết
Hoa Kỳ 2020: M / X - 1 = 2 406,9 / 1 424,9 - 1 = +68,9% phải tăng gần 70% giá xuất khẩu mới cân bằng hàng hóa
Xuất siêu không nói lên điều gì về sức mạnh
Hoa Kỳ nhập siêu hàng hóa 982,0 tỉ USD mà GDP 20 893,7 tỉ USD là lớn nhất thế giới; Nam Phi xuất siêu 14,9 tỉ USD (2020) trong khi GDP chỉ 335,4 tỉ USD. Cán cân cho biết chiều của dòng tiền thương mại; sức mạnh nằm ở cơ cấu hàng và quy mô GDP. Đọc thêm: tổng X + M (Hoa Kỳ 3 831,8) cho biết độ mở, không cho biết dấu.
Hai bảng không cùng thước đo
Bảng 19.5 của Hoa Kỳ ghi "trị giá xuất nhập khẩu hàng hóa", còn bảng của Nga, Trung Quốc, Nam Phi và Đông Nam Á ghi "hàng hóa và dịch vụ". Hoa Kỳ nổi tiếng xuất siêu dịch vụ, nên so thẳng -982,0 với +366,2 của Trung Quốc là so hai thước đo khác nhau. Dấu thì kết luận được; độ lớn thì phải ghi chú.
Vì sao xuất siêu của Liên bang Nga có thể biến mất dù lượng hàng không đổi?
Gợi ý 1 · Biên an toàn
Năm 2020 Nga xuất 378,6 và nhập 305,0 tỉ USD. Xuất siêu 73,6 chỉ bằng 19,4% giá trị xuất khẩu: giá xuất giảm hơn 19,4% là hết.