Phát triển kinh tế biển Việt Nam: sáu ngành, bốn cột — điều kiện, phân bố, hạn chế, hướng bền vững
Địa lí 12: đọc kinh tế biển như một ma trận sáu ngành nhân bốn cột (điều kiện, phân bố, hạn chế, hướng bền vững), vòng liên kết giữa các ngành, đọc bảng số…
LUKATO AI · ĐỊA LÍ 12 · PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN
MA TRẬN SÁU NGÀNH, BỐN CỘT · VÒNG LIÊN KẾT · ĐỌC BẢNG SỐ LIỆU
Kinh tế biển là một ma trận sáu ngành nhân bốn cột : đọc mỗi ngành qua điều kiện, phân bố, hạn chế và hướng bền vững
Bài phát triển kinh tế biển thường bị học như một danh sách dài: hơn hai nghìn loài cá, bốn ngư trường, tám bể trầm tích, ba mươi bốn cảng biển, vài địa danh làm muối, vài địa danh lọc hóa dầu. Học sinh nhớ được nhiều chi tiết mà vẫn mất điểm ở những chỗ rất cụ thể: lấy điều kiện của nuôi trồng gán cho khai thác, lẫn nơi khai thác dầu với nơi lọc dầu, đọc «giảm giữa hai mốc» thành «giảm liên tục», nhầm đường nào đứng đầu về vận chuyển với đường nào đứng đầu về luân chuyển, hay tính sai phần trăm vì lấy sai gốc. Chuyên đề này gom lại thành một ma trận sáu ngành nhân bốn cột : mỗi ngành (thủy sản, du lịch biển đảo, vận tải biển và cảng, dầu khí, muối và khoáng sản ven biển, năng lượng tái tạo biển) được đọc qua điều kiện , phân bố , hạn chế và hướng bền vững , rồi nối lại bằng một vòng liên kết cho thấy ngành này kéo ngành kia ra sao và khi nào thì vòng đảo chiều. Em sẽ tự tay xếp điều kiện vào ngành, đọc phân bố thủy sản, đọc xu hướng dầu khí, thử ven bờ và xa bờ, so đường biển với đường bộ, đẩy một ngành xem cả vòng đổi thế nào và ghép mệnh đề vào ô.
- ① ĐIỀU KIỆN: mỗi ngành dựa vào một nhóm điều kiện tự nhiên riêng, không dùng thay nhau
- ② PHÂN BỐ VÀ HẠN CHẾ: địa danh đi đúng ngành; xu hướng đọc qua cả ba mốc, không dừng ở hai đầu
- ③ HƯỚNG BỀN VỮNG: chuyển bớt sức ép ra xa bờ nhưng giữ cường độ vừa phải; khai thác gắn với bảo vệ môi trường
- ④ SỐ LIỆU VÀ VÒNG LIÊN KẾT: vận chuyển khác luân chuyển; các ngành kéo nhau lên hoặc kéo nhau xuống
6 ngành, 4 cột
một ma trận cho cả chuyên đề
7 phòng lab
điều kiện, phân bố, xu hướng, ven bờ - xa bờ, vận tải, vòng liên kết, ghép ô
16 bài
10 chọn đáp án, 3 đúng sai, 3 trả lời ngắn
Vuốt ngang để xem đủ hình.
01
Bản đồ chuyên đề
Sáu ngành, bốn cột, một vòng liên kết: khung chung cho cả bài phát triển kinh tế biển
Khai thác tổng hợp tài nguyên biển - đảo là khai thác các tài nguyên biển và không gian biển để phát triển bền vững kinh tế biển; trong đó phát triển đồng thời nhiều ngành có liên quan với nhau, đem lại hiệu quả kinh tế lớn hơn, thúc đẩy nhau cùng phát triển , không cản trở hoặc gây thiệt hại kinh tế cho các ngành còn lại. Từ định nghĩa ấy có hai hệ quả cho cách học. Thứ nhất, mỗi ngành cần được hỏi theo cùng một khuôn bốn câu: có điều kiện gì , nằm ở đâu , còn hạn chế gì , nên đi hướng nào . Thứ hai, các ngành không đứng riêng: ngành này kéo ngành kia lên, và một số hoạt động nếu thiếu bảo vệ môi trường sẽ kéo ngành khác xuống. Chuyên đề đọc biển dưới góc độ kinh tế, vì vậy các nội dung dưới đây xoay quanh bốn cột và vòng liên kết giữa các ngành.
Vuốt ngang để xem đủ hình.
Bản đồ chuyên đề: bốn cột ở mục 2 đến 5 (mỗi cột đọc đủ sáu ngành, sáu chấm màu); mục 6 dạy đọc bảng số liệu; mục 7 dựng vòng liên kết; mục 8 ghép mệnh đề vào ô; mục 9 và 10 là bẫy và bài thực chiến.
Ma trận sáu ngành nhân bốn cột
Bảng dưới là phần cố định em cần nắm nhất, vì mỗi câu hỏi về kinh tế biển thường rơi đúng vào một ô của nó. Đọc bảng theo hàng để thấy trọn một ngành, đọc theo cột để so sánh các ngành. Ô năng lượng tái tạo ở cột hạn chế để trống có chủ đích: sách giáo khoa không nêu hạn chế riêng cho ngành này, nên một mệnh đề nói về «hạn chế của năng lượng tái tạo biển» không có chỗ dựa trong bài. Ô muối ở cột hướng bền vững do một sách ghi, các sách còn lại không viết riêng cho muối; ô năng lượng tái tạo ở cột hướng bền vững là cách xếp của LUKATO, vì sách viết ý ấy ở phần điều kiện. Ý nào do một cuốn nêu thì bảng ghi «một sách».
Ngành
Điều kiện
Phân bố
Hạn chế
Hướng bền vững
Thủy sản
hơn 2 000 loài cá, bốn ngư trường trọng điểm; đầm lầy, cửa sông, bãi triều ven biển thuận lợi cho nuôi nước mặn, lợ
sản lượng khai thác cao: Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung, Đồng bằng sông Cửu Long; tỉnh nổi bật: Kiên Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu, Quảng Ngãi, Bình Định
trước đây khai thác gần bờ; nguồn lợi ven bờ suy giảm, một số vùng biển ô nhiễm
tăng khai thác ở vùng biển xa bờ, hiện đại hóa đội tàu; nuôi trồng công nghiệp, công nghệ cao, bền vững
Du lịch biển đảo
bãi biển, vịnh biển, đảo, đầm phá, bãi triều; hệ sinh thái rừng ngập mặn, rạn san hô
trung tâm: Hạ Long, Đà Nẵng, Nha Trang, Phú Quốc; điểm khác: Cát Bà, Sầm Sơn, Quy Nhơn, Mũi Né, Côn Đảo
đại dịch COVID-19 ảnh hưởng không nhỏ giai đoạn 2020 - 2021
khai thác hợp lí tài nguyên gắn với bảo vệ môi trường và hệ sinh thái biển đảo
Vận tải biển và cảng
nhiều vũng, vịnh kín gió, khu vực nước sâu; vùng biển nằm trên đường hàng hải quốc tế
34 cảng biển: 2 cảng đặc biệt (Hải Phòng, Bà Rịa - Vũng Tàu), 11 loại I, 7 loại II, 14 loại III; Vân Phong (Khánh Hòa) được định hướng là cảng trung chuyển quốc tế lớn nhất cả nước
khối lượng vận chuyển, luân chuyển giảm giai đoạn 2020 - 2021, đặc biệt luân chuyển
khai thác hiệu quả cảng và dịch vụ, phát triển đội tàu; hạn chế sự cố tràn dầu
Dầu khí
thềm lục địa có vài tỉ tấn dầu, hàng trăm tỉ mét khối khí, ở 8 bể trầm tích
khai thác ở các bể Cửu Long, Nam Côn Sơn trên thềm lục địa; lọc hóa dầu: Nghi Sơn, Dung Quất, Long Sơn; khí cho điện đạm: Cà Mau, Phú Mỹ
sản lượng khai thác không ổn định (một sách ghi như vậy; sách kia nhấn mạnh sản lượng tăng nhanh, xem mục 4)
tiếp tục thăm dò, cải tiến công nghệ thu hồi khí; bảo vệ môi trường biển
Muối và khoáng sản ven biển
biển cung cấp nguồn muối; ti-tan, cát thạch tinh trữ lượng tương đối lớn
muối: Cà Ná, Phương Cựu, Sa Huỳnh, Diêm Điền; ti-tan, cát trắng: Quảng Nam, Bình Định, Khánh Hòa
nghề muối phát triển sớm nhưng năng suất còn thấp, sản xuất chưa ổn định
(một sách ghi) nâng cấp hạ tầng, cơ giới hóa, ứng dụng khoa học - công nghệ, chuỗi liên kết tiêu thụ
Năng lượng tái tạo biển
gió, thủy triều, sóng biển, băng cháy, dòng hải lưu; gió đứng đầu Đông Nam Á
khả năng khai thác gió tốt nhất từ Bình Định đến Cà Mau
sách giáo khoa không nêu riêng
phát triển nguồn điện từ năng lượng tái tạo (cách xếp của LUKATO: cụm «nguồn điện từ năng lượng tái tạo» do một sách viết ở phần điều kiện, còn các sách khác nói về năng lượng gió, thủy triều, sóng biển cũng ở phần điều kiện, nên sách giáo khoa không ghi riêng ở cột hướng)
Mệnh đề một ô
Nhìn đúng một ô
«Nghề làm muối có năng suất còn thấp» là ô (muối, hạn chế). Cần biết đúng ô, không cần tính toán. Mục 2 đến 5 và mục 8.
Mệnh đề so sánh ô
Đọc số liệu
«Vận tải đường biển hay đường bộ cao hơn», «dầu khí tăng hay giảm»: lấy số từ bảng rồi so, đúng mốc, đúng đơn vị. Mục 4 và 6.
Mệnh đề nhân quả
Vòng liên kết
«Thủy sản thúc đẩy ngành nào», «khai thác dầu khí ảnh hưởng ra sao»: đi theo mũi tên giữa các ngành. Mục 7.
Vòng liên kết: cách các ngành kéo nhau
Các sách giáo khoa nêu từng mối liên hệ cụ thể (mỗi mối do một hoặc hai sách nêu): khai thác và nuôi trồng thủy sản cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, tạo hàng xuất khẩu và góp phần thúc đẩy du lịch biển cùng các ngành dịch vụ biển; du lịch biển đảo thúc đẩy giao thông vận tải biển và nuôi trồng thủy sản; giao thông vận tải biển thúc đẩy xuất nhập khẩu và du lịch biển; khai thác và chế biến khoáng sản thúc đẩy công nghiệp hóa dầu và các ngành công nghiệp khác. Cạnh các mũi tên đi lên ấy còn một mũi tên đi xuống: khai thác, vận chuyển và chế biến khoáng sản có thể gây ô nhiễm, ảnh hưởng đến ngành kinh tế khác. Chuyên đề dùng sơ đồ này làm xương sống của mục 7 và dùng nó để giải thích vì sao «bảo vệ môi trường» đứng trong cột hướng bền vững của nhiều hàng.
Ba bước đọc chung cho các câu hỏi
BƯỚC 1 · GỌI TÊN Ô Câu hỏi nói về ngành nào (hàng) và cột nào (điều kiện, phân bố, hạn chế, hướng bền vững)? Nếu hỏi «ngành này tác động ngành kia» thì đó là vòng liên kết.
BƯỚC 2 · SOI TỪ KHÓA Mốc năm nào, bảng nào, đơn vị nào? Có từ tuyệt đối («hoàn toàn», «luôn») hay phủ định («không», «không đúng») không?
BƯỚC 3 · KIỂM Nếu có số: tử số, mẫu số, gốc, đơn vị, rồi so với bảng. Nếu có chữ: tìm một phản ví dụ trong ô hoặc ngành khác.
Vì sao gom thành ma trận
Bài kể lần lượt từng nguồn tài nguyên, từng ngành rồi từng vùng, nên câu hỏi hay đảo vị trí : lấy một chi tiết của ô này đặt vào câu hỏi về ô kia. Khi chi tiết nào cũng có chỗ, việc đảo vị trí lộ ra ngay: «bãi triều, cửa sông» nằm ở ô (thủy sản, điều kiện) và gắn với nuôi trồng, nên gán cho vận tải biển là sai ô (riêng bãi triều và rừng ngập mặn còn được kể ở cả tài nguyên du lịch, nên phải đọc cụm đi cùng, xem mục 2); «Dung Quất» nằm ở ô (dầu khí, phân bố) với vai trò lọc hóa dầu, nên gán cho khai thác dầu thô ở thềm lục địa là sai ô. Ma trận cũng cho thấy phần nào cần nhớ chữ (điều kiện, địa danh), phần nào cần đọc số (hạn chế, xu hướng) và phần nào cần hiểu mối liên hệ (vòng liên kết), để dồn sức vào đúng chỗ.
Mười một công cụ, một nơi
Mỗi dòng là một câu hỏi thường gặp, công cụ để trả lời, dấu hiệu nhận ra và mục sẽ giảng kĩ. Dùng bảng này như mục lục: gặp câu hỏi thì tìm dòng, đọc công cụ, rồi đến mục tương ứng.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ
Dấu hiệu trong câu
Mục
Điều kiện nào làm thuận lợi cho ngành nào?
bảy nhóm điều kiện, bảy ngành
«thuận lợi», «điều kiện», «nhân tố» (xem bẫy 2)
Ở đâu khai thác, ở đâu chế biến, ở đâu làm muối?
cột phân bố và địa danh
«tập trung ở», «lọc hóa dầu», «làm muối»
Vùng nào đứng đầu? Khai thác hay nuôi trồng cao hơn?
bảng theo vùng, bảng cơ cấu
«đứng đầu», «cao hơn», «tỉ trọng»
Dầu khí tăng hay giảm? Bình quân mỗi năm bao nhiêu?
đọc ba mốc; thay đổi chia số năm
«xu hướng», «không ổn định», «trung bình mỗi năm»
Hướng khai thác thủy sản hiện nay là gì?
ven bờ - xa bờ, nuôi trồng bền vững
«hướng», «bền vững», «xa bờ»
Đường nào đứng đầu về luân chuyển? Cự li bao nhiêu?
vận chuyển nhân cự li bằng luân chuyển
«vận chuyển», «luân chuyển», «đứng đầu»
Bao nhiêu phần trăm? Tăng trưởng bao nhiêu? Giảm đi bao nhiêu?
phần = tổng \times tỉ lệ; gốc 100\%
«chiếm», «lấy năm … làm gốc», «giảm đi»
Thủy sản thúc đẩy ngành nào? Khai thác dầu khí ảnh hưởng gì?
vòng liên kết và biện pháp môi trường
«thúc đẩy», «ảnh hưởng», «tràn dầu»
Mệnh đề này thuộc ngành nào, cột nào?
ghép vào ô sáu nhân bốn
cả câu
Câu có chữ «hoàn toàn», «chủ yếu do», hoặc «không đúng»?
tìm phản ví dụ; đổi phủ định thành khẳng định
từ mạnh, từ phủ định
8, 9
Đã hiểu hay mới nhớ?
mười lăm bẫy; mười sáu bài thực chiến
cả chuyên đề
9, 10
Thử tay: gọi tên ô cho ba câu hỏi
Ba câu hỏi: (a) «Nghề làm muối ở nước ta có điểm yếu nào được nêu?» (b) «Cảng nào được xác định là cảng trung chuyển quốc tế lớn nhất cả nước trong tương lai?» (c) «Khai thác tài nguyên khoáng sản biển cần chú ý điều gì để không ảnh hưởng đến các ngành khác?» Với mỗi câu, em hãy gọi tên ô (ngành nào, cột nào hoặc vòng liên kết) và nói cần đọc thông tin gì.
Gợi ý 1 · Cột nào?
(a) hỏi điểm yếu, tức cột hạn chế của hàng muối. (b) hỏi tên một cảng cụ thể, tức cột phân bố của hàng vận tải biển. (c) hỏi điều cần chú ý để ngành này không ảnh hưởng ngành khác, thuộc vòng liên kết hơn là một ô riêng.
Đáp án
(a) ô (muối, hạn chế): năng suất còn thấp, sản xuất chưa ổn định. (b) ô (vận tải biển, phân bố): cảng Vân Phong ở Khánh Hòa. (c) vòng liên kết: bảo vệ môi trường biển, bảo tồn đa dạng sinh học, tránh gây ô nhiễm làm ảnh hưởng đến ngành kinh tế khác. Cả ba đều giải được khi đặt đúng ô, chưa cần tính toán gì.
02
Cột ĐIỀU KIỆN
Mỗi ngành dựa vào một nhóm điều kiện riêng: đọc đúng ngành trước khi chọn «thuận lợi»
Phần đầu của bài kể tài nguyên vùng biển theo bốn nhóm: tài nguyên sinh vật, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên du lịch và tài nguyên năng lượng, kèm đặc điểm bờ biển và vị trí trên đường hàng hải quốc tế. Phần sau của bài mới kể từng ngành. Cho nên một câu hỏi về điều kiện thực chất là một phép nối : nối một đặc điểm tự nhiên với đúng ngành mà đặc điểm ấy làm thuận lợi. Sai lầm hay gặp không phải là không biết đặc điểm, mà là nối nhầm: các đặc điểm nghe đều «thuận lợi cho biển», nên học sinh dễ lấy cái này thay cái kia. Mục này dựng bảy nhóm điều kiện, gắn mỗi nhóm với một ngành, rồi cho em tự tay nối ở phòng lab 1.
Vuốt ngang để xem đủ hình.
Bảy điều kiện tự nhiên (bên trái) và bảy ngành được thuận lợi (bên phải). Màu của ô điều kiện trùng với màu của ngành. Hai ngành «muối và khoáng sản» và «năng lượng tái tạo» đều có điều kiện nằm dưới mặt biển, trên mặt biển hoặc dọc ven biển, không gắn với sinh vật; phần lớn cũng không gắn với đường bờ biển (riêng ti-tan và cát thạch tinh nằm dọc ven biển).