🌊 "Người không biết bơi..." & Nguyễn Bình Phương "Thế đứng của văn học" · HSG TP Hà Nội, lớp 12 THPT 2023-2024
"Người không biết bơi, đứng cạnh sông..." (NLXH 8đ) & Nguyễn Bình Phương "Thế đứng của văn học hôm nay" (NLVH 12đ) — Đề thi chọn HSG Thành phố Hà Nội, lớp 12…
NGỮ VĂN 12 · HSG THÀNH PHỐ HÀ NỘI · NĂM HỌC 2023-2024 · NLXH + NLVH
🌊 "Người không biết bơi..." & Nguyễn Bình Phương "Thế đứng của văn học" · HSG TP Hà Nội, lớp 12 THPT 2023-2024
Mục tiêu: làm chủ đề thi học sinh giỏi Thành phố Hà Nội, môn Ngữ văn lớp 12 THPT, năm học 2023-2024 — từ hình ảnh ẩn dụ về nỗi sợ trước hoàn cảnh bất lợi (Câu 1, 8 điểm, nghị luận xã hội) đến quan niệm của nhà văn Nguyễn Bình Phương về "thế đứng" và sứ mệnh kép của văn học — vừa cảnh báo, vừa nâng đỡ (Câu 2, 12 điểm, nghị luận văn học) — với dàn ý chi tiết, đoạn văn mẫu hoàn toàn mới và chiến lược đạt điểm tối đa cho cả hai câu.
Hồ sơ nguồn Đề thi chính thức, Kỳ thi chọn học sinh giỏi Thành phố lớp 12 THPT năm học 2023-2024, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, môn thi Ngữ văn, ngày thi 30/9/2023, thời gian làm bài 180 phút. Câu 1 trích ý kiến: "Người không biết bơi, đứng cạnh sông; người không biết nhảy dù, đứng cạnh cửa máy bay; càng nghĩ càng thấy sợ. Con người khi ở trong những hoàn cảnh bất lợi cũng giống như thế." (dẫn theo Cảm nhận cuộc sống qua 210 câu chuyện , NXB Lao động - Xã hội, 2007 — đây là một cuốn sách sưu tầm/tuyển chọn danh ngôn và câu chuyện, đề không nêu tên tác giả cụ thể của câu nói gốc; LUKATO công khai điều này thay vì gán ghép một tác giả không chắc chắn). Câu 2 trích hai đoạn ý kiến của nhà văn Nguyễn Bình Phương trong bài Thế đứng của văn học hôm nay (dẫn theo Viết và đọc , Chuyên đề mùa hạ 2023, NXB Hội Nhà văn, 2023). Toàn bộ dàn ý, phân tích và đoạn văn mẫu trong bài do LUKATO biên soạn mới, không sao chép từ bất kỳ đáp án nào (đề thi này không có đáp án kèm theo trong nguồn ảnh).
✓ Đề đối chiếu trực tiếp từ ảnh gốc
✓ 3 sơ đồ vector gốc — không chữ đặc
✓ Dàn ý & đoạn văn mẫu hoàn toàn mới
✓ Minh bạch: Câu 1 không xác định được tác giả gốc
01 Bối cảnh đề thi & hai ngữ liệu (nỗi sợ nghịch cảnh và quan niệm Nguyễn Bình Phương)
Đề thi học sinh giỏi Thành phố Hà Nội, môn Ngữ Văn lớp 12 THPT (năm học 2023-2024, thi ngày 30/9/2023, 180 phút) gồm hai câu theo cấu trúc NLXH + NLVH quen thuộc: Câu 1 (8 điểm) xuất phát từ một ý kiến ví von về nỗi sợ trước hoàn cảnh bất lợi, Câu 2 (12 điểm) xuất phát từ quan niệm của nhà văn đương đại Nguyễn Bình Phương về chức năng của văn học.
Ngữ liệu Câu 1: "Người không biết bơi, đứng cạnh sông; người không biết nhảy dù, đứng cạnh cửa máy bay; càng nghĩ càng thấy sợ. Con người khi ở trong những hoàn cảnh bất lợi cũng giống như thế." (dẫn theo Cảm nhận cuộc sống qua 210 câu chuyện , NXB Lao động - Xã hội, 2007). Đây là hình ảnh ẩn dụ về việc nỗi sợ tự nhân lên khi con người chỉ chăm chăm nghĩ về rủi ro của một hoàn cảnh bất lợi mà không hành động.
Hai con đường trước hoàn cảnh bất lợi: để nỗi sợ leo thang, hoặc làm chủ tinh thần
Ngữ liệu Câu 2 là hai đoạn trích từ bài viết Thế đứng của văn học hôm nay của nhà văn Nguyễn Bình Phương — một trong những cây bút văn xuôi đương đại tiêu biểu nhất của văn học Việt Nam. Ông cho rằng nhà văn là "kẻ rung tiếng chuông đầu tiên cảnh báo về những rạn nứt âm thầm" trong tâm hồn, phẩm giá, nhân cách con người và thời đại; đồng thời văn học cũng "dựng xây những bầu trời để nhân tình rợp bay" — vừa cảnh báo, vừa nâng đỡ con người trước một thực tại đầy mâu thuẫn.
Điểm chung của hai ngữ liệu: cả hai đều đề cao tinh thần ĐỐI DIỆN THẲNG với nghịch cảnh/thực tại thay vì né tránh hay để nó nhấn chìm mình — Câu 1 nói về cá nhân trước hoàn cảnh bất lợi, Câu 2 nói về vai trò của văn học trước một thực tại "đầy rẫy mâu thuẫn, bất công, phẫn nộ".
02 Giải mã Câu 1 (8 điểm, NLXH) — làm chủ tinh thần trong hoàn cảnh bất lợi
Đề bài yêu cầu: "Từ ý kiến trên, anh/chị hãy trình bày suy nghĩ về ý nghĩa của việc làm chủ tinh thần trong những hoàn cảnh bất lợi của cuộc sống." Đây là dạng đề bàn về ý nghĩa của một phẩm chất/kỹ năng sống (làm chủ tinh thần), xuất phát từ một hình ảnh ẩn dụ cụ thể.
Giải thích hình ảnh
Hình ảnh "người không biết bơi đứng cạnh sông" hay "người không biết nhảy dù đứng cạnh cửa máy bay" diễn tả trạng thái tâm lý của con người khi đối diện với một hoàn cảnh mà mình chưa có đủ năng lực/kinh nghiệm để xử lý — càng nghĩ về sự bất lực của bản thân, nỗi sợ càng lớn dần, có thể dẫn đến tê liệt hoàn toàn khả năng hành động. "Làm chủ tinh thần" chính là khả năng NGẮT mạch tư duy tiêu cực đó — chuyển sự tập trung từ nỗi sợ sang những gì bản thân có thể chủ động làm.
Dàn ý mẫu
Mở bài: dẫn hình ảnh ẩn dụ về người không biết bơi/nhảy dù, nêu vấn đề: ý nghĩa của việc làm chủ tinh thần khi ở trong hoàn cảnh bất lợi.
- Giải thích: làm rõ cơ chế "càng nghĩ càng sợ" và khái niệm làm chủ tinh thần — không phải là không sợ, mà là không để nỗi sợ chi phối hành động.
- Bàn luận — vì sao làm chủ tinh thần quan trọng: hoàn cảnh bất lợi là điều không thể tránh khỏi trong đời người (thất bại, mất mát, khủng hoảng, thay đổi đột ngột); người làm chủ được tinh thần sẽ giữ được khả năng tư duy tỉnh táo, tìm ra giải pháp, trong khi người để nỗi sợ chi phối dễ rơi vào trạng thái tê liệt, đưa ra quyết định sai lầm hoặc bỏ cuộc.
- Dẫn chứng gợi ý: những người vượt qua khủng hoảng lớn (thiên tai, bệnh tật, thất bại sự nghiệp) thường có điểm chung là khả năng bình tĩnh đánh giá tình huống và hành động từng bước nhỏ, thay vì để nỗi sợ toàn cảnh áp đảo.
- Phản biện — mở rộng: làm chủ tinh thần không đồng nghĩa với chủ quan, coi thường rủi ro — sự tỉnh táo phải đi cùng chuẩn bị kỹ lưỡng (người không biết bơi thực sự cần học bơi hoặc dùng phao, chứ không chỉ "nghĩ tích cực" suông).
Kết bài: khẳng định lại: hoàn cảnh bất lợi không định đoạt số phận con người — cách con người làm chủ tinh thần trước hoàn cảnh đó mới là yếu tố quyết định.
Đoạn mở bài mẫu (LUKATO biên soạn mới)
Có một hình ảnh rất thật: một người không biết bơi đứng trước dòng sông, càng nhìn dòng nước càng thấy sợ; một người không biết nhảy dù đứng trước cửa máy bay, càng nghĩ đến khoảng không phía dưới càng run rẩy. Nỗi sợ, khi được nuôi dưỡng bằng chính những suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại, có sức mạnh nhấn chìm con người trước khi hoàn cảnh thực sự kịp làm điều đó. Câu hỏi đặt ra là: giữa vô vàn hoàn cảnh bất lợi của cuộc sống, điều gì phân định giữa một người bị nỗi sợ đánh gục và một người vẫn đứng vững?
03 Nguyễn Bình Phương & "Thế đứng của văn học hôm nay"
Nguyễn Bình Phương (sinh năm 1965) là một trong những nhà văn, nhà thơ đương đại tiêu biểu của văn học Việt Nam, được đánh giá cao với lối viết mang màu sắc hiện thực huyền ảo, giàu chất thể nghiệm. Ông là tác giả của nhiều tiểu thuyết gây tiếng vang như Những đứa trẻ chết già , Thoạt kỳ thủy , Mình và họ , Kể xong rồi đi , đồng thời từng giữ vị trí lãnh đạo tại Hội Nhà văn Việt Nam. Bài viết Thế đứng của văn học hôm nay (in trong Viết và đọc , Chuyên đề mùa hạ 2023) thể hiện quan niệm của ông về vai trò, sứ mệnh của văn học trong đời sống đương đại.
Hai chức năng song hành của văn học theo Nguyễn Bình Phương: cảnh báo và nâng đỡ
Giải thích hai ý kiến
Ý kiến thứ nhất — nhà văn là "kẻ rung tiếng chuông đầu tiên cảnh báo về những rạn nứt âm thầm trong tâm hồn, trong phẩm giá, trong nhân cách" — khẳng định chức năng DỰ BÁO, CẢNH TỈNH của văn học: nhà văn, bằng sự nhạy cảm đặc biệt, thường là người đầu tiên nhận ra những vấn đề, những khủng hoảng đạo đức, tinh thần đang âm thầm hình thành trong xã hội, dù bề mặt đời sống vẫn có vẻ "yên ả, phẳng lặng".
Ý kiến thứ hai — văn học "dựng xây những bầu trời để nhân tình rợp bay" từ "thực tại đầy rẫy mâu thuẫn, bất công, phẫn nộ" — khẳng định chức năng NÂNG ĐỠ, AN ỦI của văn học: không dừng lại ở việc phơi bày hiện thực khắc nghiệt, văn học còn có khả năng mở ra không gian tưởng tượng, để người đọc "ngoảnh lại mỉm cười bao dung" với chính đời sống bụi bặm mà mình đang sống.
04 Giải mã Câu 2 (12 điểm, NLVH) — bàn luận hai chức năng của văn học
Yêu cầu đề: "Bằng trải nghiệm văn học, anh/chị hãy bàn luận về những chia sẻ trên." Đây là dạng đề bàn luận ý kiến lý luận văn học gồm hai vế bổ sung nhau (cảnh báo và nâng đỡ) — thí sinh cần làm rõ cả hai chức năng, mối quan hệ giữa chúng, rồi minh chứng bằng tác phẩm văn học tự chọn.
Sợi dây chủ đề chung giữa Câu 1 và Câu 2 — dùng để viết phần liên hệ mở rộng
Dàn ý chi tiết
Mở bài: dẫn hai ý kiến của Nguyễn Bình Phương, nêu vấn đề bình luận: hai chức năng song hành — cảnh báo và nâng đỡ — làm nên "thế đứng" của văn học.
Thân bài:
- Giải thích hai ý kiến: như đã phân tích ở mục 03 — chức năng cảnh báo (rung tiếng chuông trước rạn nứt âm thầm) và chức năng nâng đỡ (dựng bầu trời cho nhân tình rợp bay).
- Bình luận — vì sao hai chức năng này không mâu thuẫn mà bổ sung nhau: một tác phẩm chỉ cảnh báo mà không nâng đỡ dễ khiến người đọc rơi vào bi quan, tuyệt vọng; một tác phẩm chỉ nâng đỡ mà không cảnh báo lại trở nên tô hồng, xa rời hiện thực, thiếu chiều sâu phản tỉnh — văn học lớn thường làm được cả hai: nhìn thẳng vào rạn nứt của thực tại, đồng thời vẫn giữ cho người đọc niềm tin, sự bao dung để tiếp tục sống.
- Chứng minh bằng tác phẩm văn học tự chọn: gợi ý hướng dẫn chứng — Chí Phèo của Nam Cao vừa là "tiếng chuông cảnh báo" về sự tha hoá của con người dưới áp bức xã hội, vừa mở ra "bầu trời" của khát vọng lương thiện qua hình ảnh bát cháo hành của Thị Nở; hoặc Vợ nhặt của Kim Lân vừa phơi bày thảm cảnh nạn đói 1945, vừa "dựng bầu trời" hy vọng qua hình ảnh lá cờ đỏ trong tâm trí Tràng ở cuối truyện.
- Bàn luận mở rộng — liên hệ với Câu 1: có thể liên hệ ngắn gọn: nếu Câu 1 nói về việc cá nhân làm chủ tinh thần trước hoàn cảnh bất lợi, thì Câu 2 cho thấy văn học cũng thực hiện một hành trình tương tự ở tầm mức cộng đồng — nhìn thẳng vào những "hoàn cảnh bất lợi" của thời đại (rạn nứt, bất công) mà không né tránh, đồng thời vẫn "làm chủ" để không rơi vào bi quan, mà tiếp tục dựng xây hy vọng.
Kết bài: khẳng định lại: "thế đứng" của văn học hôm nay nằm ở khả năng vừa là tiếng chuông tỉnh thức, vừa là bầu trời nâng đỡ — hai chức năng tưởng đối lập nhưng thực chất song hành, làm nên giá trị nhân bản bền vững của văn chương.
Đoạn văn mẫu — mở bài (LUKATO biên soạn mới)
Nhà văn Nguyễn Bình Phương từng viết: nhà văn là "kẻ rung tiếng chuông đầu tiên cảnh báo về những rạn nứt âm thầm" của tâm hồn, phẩm giá, nhân cách con người và thời đại; nhưng cũng chính từ "thực tại đầy rẫy mâu thuẫn, bất công, phẫn nộ" ấy, văn học lại "dựng xây những bầu trời để nhân tình rợp bay". Hai hình ảnh tưởng như đối lập — tiếng chuông cảnh báo và bầu trời nâng đỡ — lại chính là hai mặt không thể tách rời của một nền văn học chân chính: dám nhìn thẳng vào bóng tối, để rồi vẫn kiên trì thắp lên ánh sáng.
Đoạn văn mẫu — chứng minh qua "Chí Phèo" (LUKATO biên soạn mới)
Không đâu thể hiện rõ hơn hai chức năng ấy như trong Chí Phèo của Nam Cao. Tiếng chuông cảnh báo vang lên qua bi kịch tha hoá của một người nông dân lương thiện bị xã hội đẩy vào con đường lưu manh hoá — một "rạn nứt" không chỉ của riêng Chí Phèo mà của cả một cơ chế xã hội đang bào mòn nhân cách con người. Nhưng cũng chính Nam Cao, giữa cái thực tại tăm tối ấy, đã dựng lên một khoảnh khắc hiếm hoi để "nhân tình rợp bay": bát cháo hành của Thị Nở, thứ tình thương giản dị đủ sức đánh thức phần người còn sót lại trong Chí. Đó chính là bầu trời nhỏ bé nhưng đủ ấm áp mà Nam Cao đã dựng lên giữa một hiện thực đầy phẫn nộ.
05 Chiến lược đạt điểm tối đa & lỗi thường gặp cho cả hai câu
Hạng mục · Câu 1 (NLXH, 8đ) · Câu 2 (NLVH, 12đ)
Yêu cầu cốt lõi · Bàn Ý NGHĨA của việc làm chủ tinh thần, không chỉ dừng ở giải thích hình ảnh · Làm rõ cả hai chức năng (cảnh báo + nâng đỡ) và MỐI QUAN HỆ bổ sung giữa chúng
Dẫn chứng · Trải nghiệm cá nhân/tấm gương vượt qua khủng hoảng nhờ giữ được tinh thần tỉnh táo · Bắt buộc chọn được tác phẩm văn học thể hiện RÕ cả hai chức năng, không chỉ một
Phản biện · Làm chủ tinh thần không phải chủ quan — vẫn cần chuẩn bị, hành động thực tế · Không phủ nhận giá trị của việc phơi bày hiện thực khắc nghiệt — chỉ nhấn mạnh nó cần đi cùng nâng đỡ
Rủi ro riêng · Sa vào kể chuyện cảm động mà thiếu phần bàn luận ý nghĩa/bài học · Chỉ phân tích một chức năng (thường là "cảnh báo") mà bỏ quên "nâng đỡ", hoặc ngược lại
Bốn lỗi phổ biến nhất
- Câu 1: chỉ giải thích hình ảnh mà không bàn ý nghĩa: đề hỏi về "ý nghĩa của việc làm chủ tinh thần" — nhiều bài viết dừng ở diễn giải hình ảnh ẩn dụ mà quên đi sâu vào phần bàn luận ý nghĩa, đây mới là trọng tâm chấm điểm.