Cách mạng tháng Tám 1945: chiếc đồng hồ thời cơ và tám bí kíp phá câu hỏi
Chuyên đề Lịch sử 12 về Cách mạng tháng Tám 1945: dựng cửa sổ thời cơ hai đầu, lần theo bản đồ giành chính quyền, nắm chắc tên Đảng và mặt trận theo từng…
LUKATO AI · CHUYÊN ĐỀ LỊCH SỬ 12
CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945 · THỜI CƠ VÀ TỔNG KHỞI NGHĨA
Tháng Tám 1945:
chiếc đồng hồ thời cơ của một dân tộc
Hai mươi mốt ngày, từ 13/8 đến 2/9/1945, đã quyết định vận mệnh của cả một dân tộc. Em chỉ cần nắm chắc ba trục: mốc mở và mốc đóng của thời cơ , ai lãnh đạo và mang tên gì vào lúc đó , thành thị quyết định, nông thôn làm chỗ dựa . Từ ba trục ấy, mọi câu hỏi về Tổng khởi nghĩa đều giải được bằng suy luận chứ không cần học vẹt.
- 1. Thời cơ có hai đầu: Nhật đầu hàng và Đồng minh vào Đông Dương
- 2. Mỗi tên gọi chỉ đúng trong một khoảng thời gian
- 3. Hà Nội, Huế, Sài Gòn thắng lợi thì cả nước đổ theo
21 ngày
từ Ủy ban khởi nghĩa đến Tuyên ngôn độc lập
3 phòng lab
đồng hồ thời cơ, bản đồ, dây chuyền tên gọi
8 bí kíp
kèm 17 câu thực chiến, phân tích từng phương án
01
Khái niệm gốc
Thời cơ là một cửa sổ có hai đầu: mở khi Nhật gục, khép khi Đồng minh đến
Cách mạng tháng Tám không nổ ra vì một mệnh lệnh đơn lẻ. Nó nổ ra khi ba lớp điều kiện khớp vào nhau: lực lượng đã sẵn sàng (chuẩn bị 15 năm), kẻ thù đã gục (Nhật đầu hàng), và người thế chỗ chưa kịp tới (quân Đồng minh chưa vào Đông Dương). Gần như mọi câu trắc nghiệm về giai đoạn này thực chất chỉ hỏi em đang đứng ở vị trí nào trên chuỗi ấy.
9/3/1945 Nhật đảo chính Pháp, hất cẳng Pháp khỏi Đông Dương và dựng chính phủ thân Nhật.
12/3/1945 Chỉ thị "Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta": mở cao trào kháng Nhật cứu nước.
15/8/1945 Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng Đồng minh không điều kiện: bộ máy cai trị của địch rệu rã.
13/8 đến 28/8 Tổng khởi nghĩa lan nhanh, chính quyền về tay nhân dân trên cả nước.
2/9/1945 Tuyên ngôn độc lập tại Quảng trường Ba Đình, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời.
Vì sao gọi là "ngàn năm có một"
Chỉ trong một khoảng ngắn sau khi Nhật gục, cả Pháp (đã bị Nhật hạ ngày 9/3) lẫn Nhật đều không còn sức giữ chính quyền, còn quân Đồng minh (quân Trung Hoa Dân quốc từ phía Bắc, quân Anh từ phía Nam) chưa kịp vào để giải giáp quân Nhật. Đó là khoảng trống mà một lực lượng có tổ chức sẵn mới lấp được. Hai đầu của cửa sổ vì thế rất rõ: mở khi Nhật đầu hàng , khép khi Đồng minh vào Đông Dương .
Sơ đồ không theo tỉ lệ. Hãy nhìn vùng vàng: nó chỉ có đúng khi đồng thời "kẻ thù đã gục" và "người thế chỗ chưa tới".
Điều kiện chủ quan
Ta đã chuẩn bị gì?
Đảng với đường lối đúng đắn và uy tín của Hồ Chí Minh; Mặt trận Việt Minh tập hợp toàn dân; lực lượng chính trị rộng khắp kết hợp với lực lượng vũ trang; căn cứ địa Việt Bắc và khu giải phóng; kinh nghiệm từ ba cao trào cách mạng (1930 – 1931, 1936 – 1939, 1939 – 1945).
Điều kiện khách quan
Hoàn cảnh bên ngoài thay đổi ra sao?
Liên Xô và Đồng minh đánh bại phát xít; Nhật đầu hàng; Pháp đã mất quyền kiểm soát từ 9/3; quân Đồng minh chưa vào Đông Dương. Điều kiện này chỉ tạo thời cơ , không tự giành chính quyền thay nhân dân.
Bẫy thời gian hay gặp
Đề rất thích đảo chủ ngữ hoặc đặt sự kiện sai thời kì: "Pháp đảo chính Nhật" (thật ra là Nhật đảo chính Pháp), "Mĩ thất bại trong Chiến tranh lạnh" (Chiến tranh lạnh bắt đầu sau 1945), "chế độ phong kiến được khôi phục" (chế độ quân chủ sụp đổ năm 1945). Luôn hỏi: ai làm gì với ai, vào lúc nào .
Thử thách: nếu quân Đồng minh vào Đông Dương trước khi ta giành chính quyền thì điều gì thay đổi?
Gợi ý 1
Quân Đồng minh vào để làm nhiệm vụ gì? Hãy nhớ: giải giáp quân Nhật đang đóng ở Đông Dương.
Gợi ý 2
Ai đang cầm vũ khí và có mặt trên thực địa thì lực lượng đó có lợi thế khi ngồi vào bàn nói chuyện. Còn lực lượng cách mạng thì khi đó mới ở giai đoạn nào?
Đáp án gợi mở
Cửa sổ thời cơ sẽ khép lại: thay vì đứng trước một khoảng trống để lấp đầy, ta phải đối diện với những lực lượng ngoại quốc có mặt sẵn trên đất nước. Đó là lí do Đảng nhấn mạnh hành động kịp thời, tập trung, thống nhất , và vì sao toàn bộ Tổng khởi nghĩa diễn ra chỉ trong khoảng hai tuần.
02
Phòng thí nghiệm 1
Đồng hồ thời cơ: kéo từng ngày từ 13/8 đến 2/9
Hãy tự tay kéo thanh trượt và quan sát ba thứ cùng lúc: cửa sổ thời cơ đang mở hay khép, bao nhiêu mốc địa phương đã giành được chính quyền, và điều gì xảy ra trong ngày đó. Em sẽ thấy vì sao nhịp độ của Tổng khởi nghĩa nhanh đến vậy.
Đồng hồ thời cơ · 21 ngày KÉO THANH TRƯỢT HOẶC BẤM PHÁT
Ngày
13/8
Cửa sổ thời cơ
Đang đến gần
Mốc đã giành chính quyền
0 trong 9 mốc
Còn lại để toàn thắng
9 mốc
Bảng mốc cần thuộc (kèm câu hỏi hay gắn với từng mốc)
Ngày
Sự kiện
Dạng câu hỏi
9/3/1945
Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương
Bối cảnh, đảo chủ ngữ
12/3/1945
Chỉ thị "Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta"
Dự báo, chuẩn bị
13/8/1945
Thành lập Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc
Tên cơ quan chỉ huy
14 đến 15/8
Hội nghị toàn quốc của Đảng; Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng ngày 15/8
Thời cơ mở ra
16 đến 17/8
Quốc dân Đại hội ở Tân Trào: tán thành Tổng khởi nghĩa, 10 chính sách, Ủy ban Dân tộc giải phóng
Nội dung, ý nghĩa Đại hội
18/8
Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh, Quảng Nam giành chính quyền ở tỉnh lỵ
Địa phương sớm nhất
19/8
Hà Nội giành chính quyền
Ba đầu não
23/8
Huế giành chính quyền
Ba đầu não
25/8
Sài Gòn giành chính quyền
Địa phương theo ngày
28/8
Hà Tiên, Đồng Nai Thượng giành chính quyền: Tổng khởi nghĩa thắng lợi cả nước
Mốc kết thúc
30/8
Bảo Đại thoái vị, chế độ quân chủ chấm dứt
Ý nghĩa trong nước
2/9/1945
Tuyên ngôn độc lập, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời
Mốc kết quả
Cách học nhanh: ba cụm thay vì mười hai ngày rời rạc
Cụm chuẩn bị (13 đến 17/8): Ủy ban khởi nghĩa, Nhật đầu hàng, Hội nghị Đảng, Quốc dân Đại hội. Cụm đột phá (18 đến 25/8): bốn tỉnh lỵ, rồi ba đầu não Hà Nội, Huế, Sài Gòn. Cụm toàn thắng (28/8 đến 2/9): hai địa phương cuối cùng, Bảo Đại thoái vị, Tuyên ngôn độc lập. Gặp một ngày bất kỳ, em chỉ cần xác định nó thuộc cụm nào là đã loại được một nửa phương án.
03
Đoán trước khi xem lời giải
Bốn dự đoán nhanh để kiểm tra trực giác của em
Chọn bằng trực giác trước, đọc phản hồi sau. Mỗi lựa chọn sai đều có lời giải thích riêng, vì chính các lựa chọn sai là những cái bẫy mà đề thật thường dùng.
Địa phương nào giành chính quyền SAU CÙNG trong Tổng khởi nghĩa?
Mặt trận nào ra đời năm 1941 để tập hợp mọi lực lượng yêu nước chống Pháp, Nhật?
Vì sao Tổng khởi nghĩa chỉ kéo dài khoảng hai tuần?
Điều kiện nào biến thời cơ thành thắng lợi?
04
Phòng thí nghiệm 2
Bản đồ giành chính quyền: vì sao ba đầu não kéo cả nước theo
Tổng khởi nghĩa không diễn ra đồng đều. Có bốn tỉnh lỵ đi đầu, rồi ba trung tâm lớn đổi chiều cục diện, rồi hai địa phương cuối cùng khép lại. Hãy kéo thanh trượt để thấy làn sóng ấy lan ra bản đồ, và để hiểu vì sao thắng lợi ở thành thị mới là mắt xích quyết định.
Bản đồ giành chính quyền · 9 mốc tiêu biểu KÉO ĐỂ XEM TỪNG NGÀY
Ngày đang xem
Trước 18/8
Mốc đã giành chính quyền
0 trong 9 mốc
Đầu não đã bị đánh đổ
0 trong 3 (Hà Nội, Huế, Sài Gòn)
Mốc thời gian
Hình sơ lược để thấy thứ tự thời gian và vị trí tương đối. Chín mốc là những mốc tiêu biểu; thực tế hàng trăm huyện, xã cũng nổi dậy trong cùng làn sóng. Bấm vào một chấm hoặc tên địa phương để đọc nhanh ghi chú.
Thành thị
Nơi quyết định: đánh vào đầu não
Hà Nội (19/8), Huế (23/8) và Sài Gòn (25/8) là đầu não của ba kì. Đánh đổ cơ quan đầu não ở đó là cắt đứt bộ óc của bộ máy cai trị: tay sai ở các tỉnh mất chỗ dựa, tinh thần rệu rã, lực lượng cách mạng địa phương thừa thế đứng lên. Vì vậy thắng lợi ở thành thị có tính quyết định .
Nông thôn
Chỗ dựa: xây lực lượng, xóa cơ sở cai trị
Nông thôn rộng lớn, là nơi quần chúng nông dân được tổ chức thành lực lượng chính trị, là nơi có căn cứ địa và khu giải phóng, nên là chỗ dựa vững chắc để xây dựng và phát triển lực lượng cách mạng. Ở đây, cách mạng xóa bỏ hoàn toàn hệ thống cai trị của địch ở cơ sở (làng, xã, huyện).
Đừng nhầm "chỗ dựa" với "quyết định", và "nổi dậy sớm" với "quyết định"
Nhiều nơi ở nông thôn nổi dậy sớm, nhưng "khởi đầu" không đồng nghĩa "quyết định". Điểm quyết định thắng bại của việc giành chính quyền là các đô thị lớn, nơi đặt cơ quan đầu não. Khi một phương án nói nông thôn "có tính quyết định", hãy nghi ngờ ngay.
Đọc tư liệu theo bốn lớp
Tư liệu dưới đây hay được dùng để ra đề. Em hãy tô màu từng lớp ý, sau đó mọi câu hỏi đi kèm đều tìm được đáp án ngay trong chữ của tư liệu.
Lớp 1 · thời cơ Lớp 2 · lực lượng Lớp 3 · thành thị Lớp 4 · nông thôn và phạm vi
“ Trước thắng lợi vĩ đại của Liên Xô đánh tan đạo quân Quan Đông của phát xít Nhật, buộc Nhật phải đầu hàng không điều kiện, Đảng ta đã kịp thời nắm lấy thời cơ có một không hai đó để phát động cao trào tổng khởi nghĩa, dựa vào lực lượng chính trị của đông đảo quần chúng ở thành thị và nông thôn kết hợp với các lực lượng vũ trang cách mạng , đập tan các cơ quan đầu não của địch ở thủ đô và các thành phố , xóa bỏ hoàn toàn hệ thống cai trị của địch ở nông thôn, giành chính quyền trong phạm vi cả nước ”.
Lớp 1 trả lời câu về thời cơ
"Nhật phải đầu hàng không điều kiện" chính là thời cơ. Nó tạo điều kiện để nhân dân giành chính quyền chứ không phải để bắt đầu cao trào kháng Nhật (đã mở từ tháng 3).
Lớp 2 trả lời câu về lực lượng
Sức mạnh chủ yếu là lực lượng chính trị của quần chúng , phối hợp với lực lượng vũ trang. Đây không phải cuộc chiến tranh quy mô lớn giữa các đạo quân chính quy.
Lớp 3 trả lời câu về thành thị
Mục tiêu ở thành thị là đập tan cơ quan đầu não . Từ khóa "đầu não" dẫn thẳng tới lí do vì sao Hà Nội, Huế, Sài Gòn tác động đến cả nước.
Lớp 4 trả lời câu về nông thôn và phạm vi
Ở nông thôn, tư liệu dùng cụm "xóa bỏ hoàn toàn hệ thống cai trị của địch" . Cụm này khớp chính xác một phương án và loại các phương án khác nói về "chính phủ hợp hiến" hay "triệt tiêu giai cấp bóc lột".
05
Phòng thí nghiệm 3
Ai lãnh đạo, ai mang tên gì: dây chuyền tên gọi theo thời gian
Vì sao có người chọn "Đảng Cộng sản Việt Nam" cho câu hỏi về năm 1945 mà vẫn sai? Vì tên của một tổ chức không đứng yên . Hãy kéo qua từng mốc và để ý: cùng một Đảng nhưng tên đổi ba lần, cùng một tinh thần mặt trận nhưng tên đổi nhiều lần. Quy tắc vàng là hỏi "năm nào?" trước khi chọn "tên nào?" .
Dây chuyền tên gọi · 1930 đến 1976 KÉO ĐỂ ĐỔI MỐC THỜI GIAN
Mốc
Đảng lúc này mang tên
Mặt trận lúc này mang tên
Ai làm gì trong tháng Tám 1945: năm tầng, năm vai
LÃNH ĐẠO Đảng Cộng sản Đông Dương đề ra đường lối và chủ trương Tổng khởi nghĩa.
ĐOÀN KẾT Mặt trận Việt Minh tập hợp mọi tầng lớp yêu nước thành lực lượng toàn dân.
CHỈ HUY Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc (13/8) điều hành, ra lệnh khởi nghĩa.
HỢP THỨC HÓA Quốc dân Đại hội Tân Trào (16 đến 17/8) tán thành, thông qua 10 chính sách.
CHÍNH QUYỀN Ủy ban Dân tộc giải phóng, cải tổ thành Chính phủ lâm thời, ra mắt ngày 2/9.
Đọc đề bằng động từ
Đề hỏi "đoàn kết toàn dân" thì tìm mặt trận . Đề hỏi "lãnh đạo cách mạng" thì tìm Đảng . Đề hỏi "quyết định thành lập ... ngày 13/8" thì tìm cơ quan chỉ huy khởi nghĩa . Mỗi động từ trỏ về đúng một tầng trong chuỗi trên, nên phương án thuộc tầng khác là sai dù tên nghe quen thuộc.
Phương án nhiễu hay gặp và lí do loại
Câu hỏi
Phương án nhiễu
Vì sao loại
Thành lập 13/8
Chính phủ liên hiệp kháng chiến
Ra đời năm 1946, sau Tổng tuyển cử và Quốc hội khóa I, tức là sau tháng Tám 1945.
Thành lập 13/8
Trung ương Cục miền Nam
Là cơ quan của giai đoạn kháng chiến về sau, không thuộc thời điểm 13/8/1945.
Thành lập 13/8
Đảng Cộng sản Việt Nam
Đảng đã được thành lập từ năm 1930, nên không thể "quyết định thành lập" lại vào ngày 13/8/1945.
Đoàn kết toàn dân
Đảng Lao động Việt Nam
Tên Đảng từ 1951 đến 1976, và Đảng là lực lượng lãnh đạo chứ không phải mặt trận đoàn kết.
Đoàn kết toàn dân
Mặt trận Liên Việt
Ra đời năm 1951, hợp nhất Việt Minh và Hội Liên Việt, không phải mặt trận của năm 1945.
Lãnh đạo cách mạng
Việt Nam Quốc dân Đảng
Đảng của tầng lớp tư sản dân tộc, chịu thất bại sau khởi nghĩa Yên Bái 1930, không lãnh đạo Tổng khởi nghĩa.
Lãnh đạo cách mạng
Đảng Cộng sản Việt Nam (tên dùng cho 1945)
Năm 1945 tên đúng là Đảng Cộng sản Đông Dương. Tên "Đảng Cộng sản Việt Nam" dùng đầu năm 1930 và từ cuối năm 1976.
06
Hệ thống hóa
Nguyên nhân, ý nghĩa, bài học: gom về bốn ngăn để không bao giờ lẫn
Nhóm câu hỏi "nhiệm vụ, điểm tương đồng, kế thừa, ý nghĩa với thế giới, bài học hôm nay" hay làm học sinh bối rối vì phương án nào nghe cũng "hay". Cách gỡ rối là xếp mọi ý vào bốn ngăn , rồi kiểm tra phương án có đúng ngăn không và có đúng tầm không.
Ngăn 1: so sánh với các cuộc khởi nghĩa từ thế kỉ I đến XIX
Tiêu chí
Khởi nghĩa thế kỉ I đến XIX