Từ giống đến sản phẩm: trần di truyền, nền nuôi dưỡng và vỏ chuồng trại trong chăn nuôi | LUKATO AI
Công nghệ 11, chăn nuôi theo chuỗi từ giống đến sản phẩm: chọn lọc và nhân giống, nhu cầu dinh dưỡng và khẩu phần, chuồng trại, quy trình nuôi. Có 12 phòng…
LUKATO AI · CÔNG NGHỆ 11 · CHĂN NUÔI
GIỐNG · NUÔI DƯỠNG · CHUỒNG TRẠI · SẢN PHẨM
Từ giống đến sản phẩm:
trần di truyền,
nền nuôi dưỡng, vỏ chuồng trại
Hai trại cùng nhập một nghìn gà con một ngày tuổi, đến ngày bán một trại thu được nhiều thịt hơn trại kia khá xa. Chênh lệch ấy hiếm khi đến từ một nguyên nhân. Bài giảng này gắn giống, nhân giống, thức ăn, khẩu phần, chuồng trại và quy trình nuôi vào một chuỗi bốn trạm: giống đặt trần tiềm năng, nuôi dưỡng và chuồng trại quyết định đàn chạm được bao nhiêu phần của trần ấy, còn sản phẩm là chỗ đo kết quả để chọn giống cho lứa sau. Phần nào ngoài sách giáo khoa được ghi là kiến thức bổ sung; các con số trong lab là số liệu minh họa.
- ① Vì sao giống lớn nhanh nhất trên giấy không phải lúc nào cũng cho nhiều thịt nhất ở một trại cụ thể?
- ② Lập khẩu phần là cân bằng những gì, và vì sao giá rẻ mỗi ki-lô-gam chưa nói lên chi phí của một ki-lô-gam sản phẩm?
- ③ Chuồng trại làm thay đổi kết quả bằng cách nào, và quy trình nào giữ cho một lứa nuôi chạy đều từ đầu đến cuối?
4+1
bốn trạm của khung, cộng một lớp nền quy trình
12 lab
phòng lab: xếp trạm, chọn giống, ghép lai, cận huyết, nhu cầu theo cân nặng, lập khẩu phần, thám tử khẩu phần, thám tử chuồng, vi khí hậu, đường tăng trọng, sắp xếp quy trình, kịch bản một lứa nuôi
14 bẫy
mỗi bẫy có mục, phòng lab và bài để quay lại luyện
12 bài
9 chọn đáp án, 2 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Bốn trạm từ con giống đến ki-lô-gam sản phẩm
Chăn nuôi là cung cấp thịt, trứng, sữa cho người, đồng thời cho nguyên liệu và phân hữu cơ cho các ngành khác. Mỗi con vật trong trại đi qua cùng một chuỗi: nó mang sẵn một giống với một mức tiềm năng; ta nuôi dưỡng nó bằng thức ăn và nước; ta đặt nó trong một chuồng trại với nhiệt độ, độ ẩm, mật độ nhất định; cuối cùng ta nhận sản phẩm và đo xem chuỗi đã làm việc tốt đến đâu. Bài giảng này lấy chuỗi bốn trạm ấy làm khung chung. Mỗi mục sau là một ô của khung, và khi gặp một tình huống lạ em cần hỏi: lỗi nằm ở trạm nào?
Hình rộng hơn màn hình: vuốt ngang để xem đầy đủ.
Bản đồ bốn trạm: giống, nuôi dưỡng, chuồng trại nối nhau theo dòng của một con vật; sản phẩm ở cuối cho số đo, và số đo quay lại để chọn giống. Lớp nền quy trình bao quanh. Bấm vào một khối để đọc mô tả và số mục.
Điều giúp khung này dùng được lâu là một phép so sánh đơn giản. Kiểu hình mà ta quan sát được, như khối lượng lúc xuất chuồng, gồm phần do gen và phần do môi trường: P=G+E (kiến thức bổ sung). Trạm GIỐNG quyết định phần G, tức cái trần. Hai trạm NUÔI DƯỠNG và CHUỒNG TRẠI cấu thành phần E, tức mức đạt được so với trần. Trạm SẢN PHẨM đọc kết quả P để chọn những cá thể có G tốt cho lứa sau. Trong mô hình LUKATO dùng ở các phòng lab, mức đạt được diễn tả bằng một tích đơn giản:
mức đạt \approx trần \times hệ số nuôi dưỡng \times hệ số chuồng trại \times hệ số sức khỏe.
Mỗi hệ số nằm trong khoảng từ 0 đến 1. Vì là tích nên một hệ số thấp kéo cả tích xuống, các hệ số khác khó bù lại đủ. Đây là mô hình LUKATO để học, không phải công thức của sách giáo khoa; phần còn lại của bài sẽ cho em nhìn từng hệ số hình thành thế nào.
Bốn trạm và lớp nền
Trạm
Việc làm
Ví dụ thường gặp
Mục
GIỐNG
Quyết định tiềm năng di truyền; chọn lọc, chọn phối và nhân giống giữ hoặc nâng tiềm năng ấy
chọn giống phù hợp, giống thuần chủng, lai kinh tế, tránh cận huyết
2, 3
NUÔI DƯỠNG
Cung cấp nước, protein, lipid, glucid, khoáng và vitamin đúng loài, tuổi và mục đích
thức ăn tinh, thức ăn thô xanh, khẩu phần, nước uống
4, 5
CHUỒNG TRẠI
Tạo môi trường quanh con vật: nhiệt độ, độ ẩm, thông thoáng, mật độ, chỗ ăn uống
hướng chuồng, mái, nền, quạt, mật độ, vị trí máng
SẢN PHẨM
Đo kết quả: tăng khối lượng, hệ số chuyển hóa thức ăn, tỉ lệ sống, chi phí; xuất bán đúng lúc
đường tăng trọng, ngày xuất chuồng, sổ ghi chép
LỚP NỀN
Quy trình, vệ sinh, cách li, tiêm phòng, ghi chép giữ cho cả chuỗi chạy đều
lịch chăm sóc theo giai đoạn, sát trùng, kiểm dịch đàn mới
Chia thành bốn trạm cộng một lớp nền là cách phân loại của LUKATO để xâu chuỗi các bài. Việc xếp nước uống vào trạm NUÔI DƯỠNG, máng ăn vào trạm CHUỒNG TRẠI (vì vị trí và số lượng máng thay đổi môi trường quanh con vật) cũng thuộc cách phân loại này.
Ba phương thức chăn nuôi và khung bốn trạm
Các phương thức chăn nuôi khác nhau ở mức độ người nuôi kiểm soát được từng trạm. Chăn thả tự do : vật nuôi tự kiếm ăn ngoài bãi, người nuôi gần như không kiểm soát nuôi dưỡng và chuồng trại, đổi lại chi phí đầu tư thấp. Nuôi nhốt (còn gọi là nuôi công nghiệp hay thâm canh): người nuôi cấp thức ăn, nước và đặt vật nuôi trong chuồng có điều chỉnh, kiểm soát được nhiều trạm hơn nhưng đòi hỏi vốn, kĩ thuật và quy trình chặt. Bán chăn thả : kết hợp hai cách trên, ví dụ cho ăn bổ sung ở chuồng và thả ra sân vườn ban ngày. Mức kiểm soát càng cao thì càng nhiều hệ số trong tích ở trên nằm trong tay người nuôi, nhưng cũng nhiều chỗ có thể hỏng nếu quy trình lỏng.
Từ điển một dòng: đưa chuột hoặc chạm vào chữ gạch chân
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
kiểu hình
Đặc điểm quan sát hoặc đo được, như khối lượng; hình thành từ gen và môi trường
1, 2
chọn lọc
Giữ lại những cá thể tốt làm giống, loại những cá thể không đạt
chọn phối
Ghép đôi đực với cái theo mục đích để đời sau có đặc điểm mong muốn
ưu thế lai
Con lai vượt trung bình của bố mẹ về sức sống hoặc năng suất, rõ nhất ở đời F1
cận huyết
Giao phối giữa cá thể có quan hệ họ hàng gần; làm tăng tỉ lệ đồng hợp
khẩu phần
Lượng thức ăn đáp ứng nhu cầu của một con trong một ngày đêm
hệ số chuyển hóa thức ăn
Ki-lô-gam thức ăn trên mỗi ki-lô-gam tăng khối lượng, viết tắt FCR
5, 7
vi khí hậu
Nhiệt độ, độ ẩm, chất lượng không khí ngay trong chuồng
mật độ nuôi
Số con trên một mét vuông diện tích chuồng
an toàn sinh học
Biện pháp ngăn mầm bệnh vào, ra và lan trong trại
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: hệ thống núm uống tự động trong trại nuôi vịt thịt là một thiết bị. Theo việc nó làm trong chuỗi, nó thuộc trạm nào? Hãy chọn trước, rồi mở phòng lab.
Hệ thống núm uống tự động cho đàn vịt thuộc trạm nào của khung?
Cách dùng phòng lab
Xếp từng thẻ bằng cách chạm thẻ rồi chạm ô, hoặc kéo thẻ thả vào ô. Sau khi bấm «Chấm các thẻ đã xếp», thẻ đúng viền xanh và thẻ sai viền đỏ; dòng kết luận giải thích ba thẻ sai đầu tiên. Phòng lab này luyện bẫy 12.
Thử tay: gọi tên trạm cho từng việc trong một lứa vịt thịt
Một trại chọn đàn vịt con từ lò giống có nguồn gốc rõ ràng. Họ trộn thức ăn theo công thức riêng cho từng tuần tuổi, mở cửa chuồng đón gió mát và chỉnh số vịt trên mỗi mét vuông sàn. Cuối lứa, họ cân từng nhóm vịt và ghi vào sổ. Hãy gọi tên trạm cho từng việc.
Gợi ý 1 · Hai việc đầu
Chọn đàn con từ nơi giống có nguồn gốc rõ ràng thuộc trạm GIỐNG. Trộn thức ăn theo công thức riêng cho từng tuần tuổi thuộc trạm NUÔI DƯỠNG.
Gợi ý 2 · Hai việc sau
Mở cửa chuồng đón gió và chỉnh số vịt trên mỗi mét vuông làm đổi môi trường quanh con vật: CHUỒNG TRẠI. Cân từng nhóm rồi ghi sổ là đo kết quả: SẢN PHẨM.
Đáp án · cả chuỗi
GIỐNG rồi NUÔI DƯỠNG rồi CHUỒNG TRẠI rồi SẢN PHẨM, và số đo ghi trong sổ quay lại giúp chọn đàn giống cho lứa sau. Việc vệ sinh, tiêm phòng theo lịch và cách li đàn bệnh thuộc lớp nền quy trình, bao quanh cả bốn trạm.
Chỗ dễ nhầm ở bản đồ chung
Bẫy 12: coi chuồng trại là chỗ che mưa nắng, rồi xếp các thứ trong trại vào trạm nào cũng được. Hãy hỏi: thiết bị ấy làm đổi môi trường quanh con vật, hay đưa chất vào cơ thể con vật? Phòng lab 1 ở trên và phòng lab 8 ở mục 6 luyện chính việc phân biệt này.
Mục 2 đi vào trạm đầu tiên: giống là gì, và cách đọc xem một giống có hợp với trại của mình hay không.
02
Trạm ① GIỐNG · trần tiềm năng
Giống đặt cái trần, trại quyết định chạm được bao nhiêu
Một nghìn gà con một ngày tuổi nhìn qua gần giống hệt nhau, nhưng ba tháng sau chúng có thể nặng nhẹ khác nhau nhiều. Một phần của sự khác nhau ấy đã nằm sẵn trong giống : giống quyết định đàn có thể lớn nhanh đến mức nào, đẻ bao nhiêu, cho thịt hay sữa chất lượng ra sao khi các điều kiện đều thuận lợi. Phần còn lại phụ thuộc vào cách ta nuôi. Vì thế khi chọn giống, ta không dừng ở câu hỏi «giống nào cao nhất» mà hỏi «giống nào, trong điều kiện thật của trại này, cho sản lượng cao nhất».
Giống vật nuôi là gì
Giống vật nuôi là một tập hợp vật nuôi cùng loài, cùng nguồn gốc, có đặc điểm về ngoại hình và năng suất tương đối giống nhau, các đặc điểm đó di truyền ổn định qua các đời và số lượng đủ lớn. Ba chữ «tương đối giống nhau» nói rằng giữa các cá thể vẫn có khác biệt; chính khác biệt ấy cho phép chọn lọc. Giống giữ vai trò quyết định đối với năng suất và chất lượng sản phẩm, cho nên chọn giống là bước đầu tiên và khó sửa nhất của một lứa nuôi: con giống đã mua thì gen không đổi được nữa.
Các cách phân loại giống
Dựa theo
Các nhóm thường nêu
Ví dụ minh họa
Xuất xứ, địa phương
giống địa phương hình thành lâu đời ở một vùng; giống nhập nội đưa từ nơi khác về
giống gà thả vườn của một vùng; giống gà chuyên thịt nhập từ nước ngoài
Hướng sản xuất
chuyên thịt, chuyên trứng, chuyên sữa, kiêm dụng, cho sức kéo
gà chuyên thịt, gà chuyên trứng; bò sữa, bò thịt, bò kiêm dụng
Mức độ hoàn thiện
giống nguyên thủy, giống quá độ, giống gây tạo
cách chia thường dùng để biết giống đã được chọn lọc kĩ đến đâu
Bảng là cách phân loại thông thường. Một giống có thể xuất hiện ở nhiều dòng của bảng, ví dụ một giống nhập nội đồng thời là giống chuyên thịt.
Cái ta thấy là kiểu hình: P=G+E (kiến thức bổ sung)
Khi cân một con gà trống ở tuổi xuất bán, ta đo kiểu hình . Kiểu hình ấy là kết quả của hai nguồn: kiểu gen G mà nó thừa hưởng, và môi trường E mà nó sống, gồm thức ăn, chuồng trại, bệnh tật. Hai con trống cân 3{,}1 kg và 2{,}8 kg chưa cho biết con nào mang gen tốt hơn, nếu con thứ nhất được nuôi ở chuồng thoáng với khẩu phần đầy đủ còn con thứ hai nuôi ở chuồng nóng. Bởi vậy chọn giống dựa trên một lần nhìn ngoại hình rất dễ nhầm giữa «đẹp vì gen» và «đẹp vì được nuôi tốt».
Để tách bớt phần môi trường, người chọn giống dùng: ghi chép năng suất của nhiều cá thể nuôi trong cùng điều kiện, tra phả hệ để biết tổ tiên, và theo dõi năng suất của đời con . Càng nhiều nguồn thông tin cho cùng một kết luận thì ước tính phần gen càng đáng tin.
Mức đáp ứng chọn lọc (kiến thức bổ sung)
Gọi h^{2} là tỉ lệ biến thiên của tính trạng do gen cộng gộp gây ra (độ di truyền, từ 0 đến 1). Nếu những cá thể được giữ làm giống hơn trung bình đàn một lượng S thì đời con trung bình hơn đàn gốc xấp xỉ
R\approx h^{2}\cdot S.
Ví dụ: đàn có khối lượng trung bình 1{,}8 kg; các cá thể được giữ lại trung bình 2{,}3 kg, tức S=0{,}5 kg; với h^{2}=0{,}3 thì R=0{,}3\cdot 0{,}5=0{,}15 kg và đời con kì vọng khoảng 1{,}95 kg. Khoảng một phần ba chênh lệch chọn được chuyển sang đời sau, phần còn lại là do môi trường. Tính trạng nào có h^{2} thấp, như nhiều tính trạng sinh sản, thì chọn lọc theo từng cá thể ít hiệu quả hơn.
Hình rộng hơn màn hình: vuốt ngang để xem đầy đủ.
Số liệu minh họa: cùng ba giống gà, cột xám là trần (khối lượng tiềm năng ở điều kiện thuận lợi), cột màu là khối lượng đạt được ở chuồng nóng 33 độ C với khẩu phần đạt 80\% nhu cầu chuẩn. Thứ tự các giống đổi so với thứ tự của trần.
Tiêu chí chọn giống cho một trại cụ thể
Bảng dưới sắp các tiêu chí theo hướng «giống này cho gì» và «trại này có gì»; hai bên phải khớp nhau thì sản lượng mới lên.
Nhóm tiêu chí
Cần xem ở giống
Cần xem ở trại
Sinh trưởng
tốc độ tăng khối lượng, hệ số chuyển hóa thức ăn
thức ăn có đủ chất để giống phát huy tốc độ ấy không
Thích nghi
khả năng chịu nóng, chịu ẩm, chịu thức ăn nghèo
nhiệt độ và độ ẩm thực tế của chuồng quanh năm
Sức sống, bệnh
tỉ lệ nuôi sống, sức đề kháng
mức vệ sinh, chương trình phòng bệnh
Sản phẩm
chất lượng thịt, trứng, sữa; tỉ lệ nạc, màu, hương vị
thị trường cần gì, trả giá cho điều gì
Sinh sản
số con mỗi lứa, tuổi thành thục, số lứa đẻ mỗi năm
mục đích nuôi lấy thịt hay nuôi sinh sản
Đoán trước, rồi thử tay
Đoán trước: hai giống gà thịt cho cùng một trại nóng ẩm. Giống X có khối lượng tiềm năng 2{,}9 kg nhưng ở điều kiện của trại đạt 60\% tiềm năng; giống Y tiềm năng 2{,}2 kg và đạt 85\%. Tính nhẩm khối lượng đạt được mỗi con rồi chọn.
Giống nào cho khối lượng đạt được mỗi con lớn hơn ở trại này?
Cách dùng phòng lab
Kéo nhiệt độ chuồng và mức đáp ứng dinh dưỡng; ba cột sản lượng thay đổi ngay. Phòng lab hoàn thành khi em đã đưa từng giống lên vị trí cao nhất ít nhất một lần. Ô «giống đứng đầu» và ô «khoảng cách với giống đứng thứ hai» là chỗ đọc kết quả. Phòng lab này luyện bẫy 1 và 2.