Từ đất đến vụ mùa: trồng trọt, đất và bảo vệ thực vật | LUKATO AI
Công nghệ 10: khung bốn trạm từ đất đến vụ mùa (đất, dinh dưỡng, chăm sóc, bảo vệ) với ba pha và kết cấu đất, pH và vôi, quy luật tối thiểu, phân bón, tưới…
LUKATO AI · CÔNG NGHỆ 10 · TRỒNG TRỌT
ĐẤT · DINH DƯỠNG · CHĂM SÓC · BẢO VỆ
Từ đất đến vụ mùa:
bốn trạm và một vòng đo lại
Một vụ mùa không bắt đầu từ hạt giống mà từ đất : nó giữ nước, giữ chất dinh dưỡng và quyết định rễ thở được hay không. Trên nền đất ấy, cây cần được nuôi đúng nguyên tố, đúng lúc; được chăm sóc theo một quy trình có tưới, có tỉa, có thu hoạch đúng thời điểm; và được bảo vệ khỏi sâu bệnh bằng một tư duy tổng hợp thay vì phản xạ cầm bình thuốc. Chuyên đề này dùng một khung bốn trạm với một vòng đo lại để xâu chuỗi các bài. Phần nào vượt ra ngoài nội dung bài học chính được ghi là kiến thức bổ sung.
- ① Vì sao hai thửa ruộng nhận cùng lượng phân mà thu hoạch khác nhau?
- ② Khi nào nên bón, tưới hay xử lí sâu bệnh, và khi nào chưa nên làm gì?
- ③ Làm sao đọc một chiếc lá vàng để biết thiếu chất, có sâu hay có bệnh?
4+2
bốn trạm của vụ mùa, cộng lớp điều kiện chung và vòng theo dõi
12 lab
phòng lab: xếp trạm, kết cấu đất, pH và vôi, thùng gỗ, công thức phân, đường cong bón phân, nhật ký bón phân, lịch đạm, tưới, thám tử sâu bệnh, quản lí tổng hợp, phun thuốc an toàn
14 bẫy
mỗi bẫy có mục, phòng lab và bài để quay lại luyện
12 bài
10 chọn đáp án, 1 đúng sai, 1 trả lời ngắn
01
Bản đồ chung
Bốn trạm của một vụ mùa và vòng đo lại
Hãy hình dung người làm vườn bước ra thửa ruộng trước vụ mới. Việc đầu tiên không phải là gieo: họ nắn thử nắm đất, xem đất tơi hay vón cục, đất khô hay ướt. Rồi họ nghĩ đến chất nuôi cây, đến lịch tưới, làm cỏ và cuối cùng là chuyện sâu bệnh. Bốn mối bận tâm ấy nối nhau thành một chuỗi: đất , dinh dưỡng , chăm sóc , bảo vệ . Khi vụ kết thúc, kết quả thu được lại quay về nói với người làm vườn rằng đất đã thay đổi thế nào và việc nào cần sửa. Đó là vòng đo lại . Chuyên đề coi chuỗi ấy là bộ khung chung; mỗi mục sau là một chặng của bộ khung.
Trồng trọt làm ra gì
Trồng trọt là ngành sản xuất ra cây trồng. Sản phẩm của nó là lương thực, rau, quả, cây công nghiệp, hoa và cây cảnh, dược liệu, cùng nguyên liệu cho nhà máy và hàng xuất khẩu. Cây trồng cũng cho thức ăn cho vật nuôi và nguyên liệu như gỗ, sợi, tinh dầu. Thịt, trứng, sữa do chăn nuôi làm ra: hai ngành gắn với nhau (phân chuồng bón cho cây, ngũ cốc nuôi vật nuôi) nhưng không đồng nhất. Phân biệt rõ điều này giúp xếp đúng một việc vào đúng ngành khi đọc một tình huống.
Cây trồng thường được chia thành các nhóm: cây lương thực, cây thực phẩm (rau, đậu), cây ăn quả, cây công nghiệp, cây dược liệu, cây hoa và cây cảnh. Mỗi nhóm có yêu cầu riêng về đất, nước, dinh dưỡng và cách chăm sóc, nên các quyết định ở bốn trạm dưới đây đều bắt đầu bằng câu hỏi: cây gì, ở đất nào, trong mùa nào .
Hình rộng hơn màn hình: vuốt ngang để xem đầy đủ.
Bản đồ từ đất đến vụ mùa: bốn trạm nối thành chuỗi, lớp điều kiện chung ở dưới, vòng theo dõi bao quanh. Bấm vào một khối để đọc mô tả và số mục.
Bốn trạm không phải là bốn danh sách cứng. Một việc nằm ở trạm nào là do nó làm gì cho vụ mùa , không do tên của nó. Bón vôi nằm ở trạm ĐẤT vì mục đích là nâng độ chua của đất; bón phân đạm nằm ở trạm DINH DƯỠNG vì mục đích là cấp nguyên tố cho cây; tưới nằm ở trạm CHĂM SÓC; bẫy bọ nằm ở trạm BẢO VỆ. Khi gặp một việc khó xếp, hãy hỏi: nó sửa nền đất, cấp chất, giữ nhịp chăm sóc hay chặn một mối hại?
Bốn trạm, hai lớp phụ
Trạm
Việc làm
Thường gặp
Mục
ĐẤT
Hiểu và cải thiện nền mà rễ mọc trong đó
ba pha của đất, kết cấu cát, bụi, sét, keo đất, pH, bón vôi, tăng chất hữu cơ, cải tạo đất mặn, phèn, bạc màu
2, 3
DINH DƯỠNG
Cấp đủ và cân đối các nguyên tố cho cây
đạm, lân, kali, trung lượng, vi lượng, phân hữu cơ, vô cơ, vi sinh, kế hoạch bón lót và bón thúc, tính liều
4, 5
CHĂM SÓC
Giữ nhịp của quy trình từ làm đất đến thu hoạch
chuẩn bị đất, gieo trồng, tưới tiêu, làm cỏ, xới vun, tỉa dặm, thu hoạch, bảo quản
BẢO VỆ
Chặn sâu hại, bệnh hại và giữ an toàn khi dùng thuốc
theo dõi mật độ, thiên địch, ngưỡng kinh tế, bẫy, thuốc đúng liều, thời gian cách li
ĐIỀU KIỆN CHUNG
Nước, ánh sáng, nhiệt độ, không khí tác động lên cả bốn trạm
thời tiết, mùa vụ, thoát nước
VÒNG THEO DÕI
Đo lại, ghi chép và điều chỉnh việc ở từng trạm
đo pH, đo độ ẩm đất, đọc triệu chứng lá, đếm sâu, nhật ký đồng ruộng
1, 6, 7
Cách chia bốn trạm cộng hai lớp phụ là cách phân loại của LUKATO để xâu chuỗi các bài học.
Từ điển một dòng: đưa chuột hoặc chạm vào chữ gạch chân
Bảng từ khóa này gom các khái niệm em sẽ gặp lại nhiều lần: mỗi từ có một câu nghĩa ngắn và số mục để tìm lại khi cần.
Thuật ngữ
Nghĩa ngắn
Mục
độ phì nhiêu
Khả năng của đất cung cấp đủ nước, không khí, chất dinh dưỡng cho cây
pH đất
Chỉ số cho biết dung dịch đất chua, trung tính hay kiềm
keo đất
Hạt rất mịn của đất, mang điện tích và giữ chất dinh dưỡng
đa lượng , vi lượng
Nhóm nguyên tố cây cần nhiều (ở đây chỉ N, P, K) và nhóm cần rất ít nhưng không thể thiếu
bón lót và bón thúc
Bón trước khi gieo trồng và bón bổ sung khi cây đang lớn
5, 6
quy trình trồng trọt
Chuỗi công đoạn từ chuẩn bị đất đến thu hoạch, bảo quản
ngưỡng kinh tế
Mật độ dịch hại mà ở đó việc xử lí bắt đầu có lợi hơn không xử lí
thiên địch
Sinh vật ăn hoặc kí sinh sâu hại, giúp kiềm chế số lượng sâu
quản lí dịch hại tổng hợp (IPM)
Phối hợp nhiều biện pháp, theo dõi mật độ và so với ngưỡng, dùng thuốc khi thật cần
thời gian cách li
Khoảng chờ giữa lần phun cuối và lúc thu hoạch, ghi trên nhãn
Phòng lab 1: xếp việc làm vào bốn trạm
Đoán trước: hãy nghĩ xem việc đo độ ẩm của đất bằng một cảm biến để quyết định có tưới hay không nằm ở trạm nào, rồi kiểm tra bằng câu hỏi dưới đây.
Một cảm biến đặt trong luống, báo độ ẩm đất để bộ điều khiển quyết định mở hay đóng van nước. Việc làm này thuộc trạm nào là hợp lí nhất?
Cách dùng phòng lab
Xếp từng thẻ bằng cách chạm thẻ rồi chạm ô, hoặc kéo thẻ thả vào ô. Sau khi bấm «Chấm các thẻ đã xếp», thẻ đúng viền xanh và thẻ sai viền đỏ; dòng kết luận giải thích thẻ sai đầu tiên. Phòng lab này luyện bẫy 1.
Thử tay: đọc vòng trong một vụ rau cải ngắn ngày
Một hộ trồng cải xanh đo pH luống thấy thấp hơn mức cây ưa, nên rải vôi rồi đợi vài ngày. Họ tính lượng urê theo hàm lượng ghi trên bao, bón thúc hai lần. Cây lớn, họ tưới khi mặt luống khô, nhổ cỏ, rồi hằng tuần đi kiểm tra mặt dưới lá. Khi thấy vài con sâu, họ ghi lại mật độ và treo bẫy. Đến lúc thu hoạch họ ghi các việc đã làm vào nhật ký. Hãy gọi tên trạm cho từng việc.
Gợi ý 1 · Hai việc đầu
Đo pH rồi bón vôi để sửa độ chua: trạm ĐẤT. Tính urê theo hàm lượng rồi chia làm hai đợt thúc: trạm DINH DƯỠNG (còn việc rải phân từng đợt ngoài ruộng là công đoạn bón thúc trong bước chăm sóc, mục 6).
Gợi ý 2 · Hai việc sau
Tưới khi mặt luống khô và nhổ cỏ: trạm CHĂM SÓC. Kiểm tra mặt dưới lá, ghi mật độ sâu, treo bẫy: trạm BẢO VỆ.
Đáp án · cả vòng
ĐẤT (đo pH, bón vôi) rồi DINH DƯỠNG (tính urê, chia đợt) rồi CHĂM SÓC (rải phân các đợt, tưới, làm cỏ, thu hoạch) rồi BẢO VỆ (theo dõi sâu). Việc ghi nhật ký là vòng theo dõi: nó đưa kết quả vụ này về cho trạm ĐẤT và DINH DƯỠNG của vụ sau.
Chỗ hay trượt ở bản đồ chung
Bẫy 1: gộp các sản phẩm nông nghiệp vào một ngành. Muốn tách đúng, hãy quay lại bản đồ ở đầu mục này và xem mỗi sản phẩm nằm ở nhánh nào. Phòng lab 1 giúp tập thói quen xếp việc theo công dụng của nó chứ không theo tên.
Mục 2 đi xuống trạm đầu tiên: đất gồm những gì và hạt đất lớn nhỏ ảnh hưởng thế nào đến nước.
02
Trạm ① ĐẤT · thành phần và kết cấu
Đất là một hỗn hợp ba pha, và cỡ hạt quyết định nước đi đâu
Bóp một nắm đất vườn rồi bóp một nắm cát biển: một bên vón thành khối mềm, một bên rời ra chảy qua kẽ tay. Rễ cây sống trong những khe hở giữa các hạt ấy, nên tính chất của đất trước hết là chuyện khe hở lớn hay nhỏ và khe hở chứa gì . Mục này trả lời hai câu hỏi liền nhau: đất gồm những pha nào, và vì sao cát, bụi, sét cùng là đất mà cư xử với nước rất khác nhau.
Ba pha của đất
Đất trồng là lớp bề mặt tơi xốp của vỏ Trái Đất, nơi cây bám rễ và lấy nước, chất dinh dưỡng. Đất gồm ba pha cùng tồn tại trong một thể tích:
- Pha rắn : hạt khoáng (cát, bụi, sét) và chất hữu cơ (xác sinh vật đang phân giải, mùn). Chất hữu cơ chiếm phần nhỏ nhưng có vai trò lớn: gắn các hạt thành cục, giữ nước, giữ chất dinh dưỡng và nuôi sinh vật đất.
- Pha lỏng : nước trong khe hở, trong đó hòa tan các chất dinh dưỡng; gọi là dung dịch đất. Rễ cây hấp thụ chất dinh dưỡng thường ở dạng hòa tan trong nước.
- Pha khí : không khí trong những khe hở chưa bị nước chiếm. Rễ cần oxy để hô hấp; khe hở nào đầy nước thì pha khí biến mất.
Hình rộng hơn màn hình: vuốt ngang để xem đầy đủ.
Hai thanh so sánh tỉ lệ thể tích ba pha. Đất tơi xốp có khoảng một phần tư thể tích là không khí; đất bị nén chặt chỉ còn rất ít. Số liệu minh họa (kiến thức bổ sung).
Hai pha lỏng và khí chia nhau cùng một khoảng khe hở : nước nhiều thì khí ít, và ngược lại. Một thửa ruộng ngập nước kéo dài nghẹt rễ trước hết vì nước đã đuổi hết không khí đi; ở đất ngập lâu còn có thể tích tụ chất độc dạng khử đối với rễ (kiến thức bổ sung). Ngược lại đất nén chặt có ít khe hở lớn, nước khó thoát, không khí khó vào. Đó là lí do việc cày xới, thoát nước và bổ sung chất hữu cơ đều nhằm một mục tiêu: giữ cho đất có cả nước lẫn khí.
Cát, bụi, sét và khe hở giữa chúng
Hạt khoáng được chia theo kích thước: cát lớn, bụi vừa, sét rất nhỏ (kiến thức bổ sung: khoảng 0{,}05 đến 2 mm cho cát, 0{,}002 đến 0{,}05 mm cho bụi, dưới 0{,}002 mm cho sét). Hạt càng nhỏ thì khe hở giữa chúng càng nhỏ và diện tích bề mặt hạt càng lớn, nên nước bị giữ càng chặt.
Hình rộng hơn màn hình: vuốt ngang để xem đầy đủ.
Ba nhóm hạt khoáng theo kích thước, không vẽ đúng tỉ lệ. Cát có khe hở lớn, sét có khe hở rất nhỏ.
Nhóm hạt
Nước đi qua
Giữ nước, giữ chất dinh dưỡng
Làm đất
Cát
nhanh, nước thoát sâu
kém
dễ làm, tơi, nhưng khô nhanh
Bụi
vừa phải
khá
dễ làm khi ẩm vừa
Sét
chậm, dễ đọng nước
mạnh, nhưng giữ chặt
dính khi ướt, cứng khi khô
Ngoài ba nhóm hạt, đất còn có cấu trúc : các hạt gắn thành cục nhỏ nhờ chất hữu cơ và hoạt động của sinh vật. Đất có cấu trúc tốt tơi xốp, có khe hở lớn cho khí và nước thoát, đồng thời có khe hở nhỏ để giữ nước. Hai khái niệm khác nhau: kết cấu (cơ giới) là tỉ lệ cát, bụi, sét, ít đổi theo cách canh tác; cấu trúc là cách hạt kết thành cục, thay đổi theo cách làm đất và lượng chất hữu cơ.
Nước trong đất: giữ được chưa chắc dùng được
Nước trong khe hở không đồng đều về mức giữ. Sau mưa lớn hoặc tưới, nước dư thoát xuống dưới theo trọng lực; khi thoát xong, độ ẩm còn lại gọi là độ ẩm đồng ruộng W_{dr} (sức chứa nước ngoài đồng). Cây hút nước làm độ ẩm giảm dần đến một mức mà nước còn lại bị hạt đất giữ quá chặt, cây không hút nổi và héo; đó là độ ẩm cây héo W_h. Phần nước cây hút được nằm giữa hai mức ấy:
W_{hd}=W_{dr}-W_{h}.
Đất sét có W_{dr} rất cao nhưng W_h cũng cao, nên nước hữu dụng không lớn như vẻ ngoài. Đất bụi có W_{dr} vừa phải mà W_h thấp, nên thường cho nước hữu dụng cao hơn. Đất cát có cả hai mức thấp, nước hữu dụng thấp: cây trồng trên cát chịu hạn kém dù đất thấm nước tốt. Điều này sẽ hiện ra bằng số trong phòng lab bên dưới.
Phòng lab 2: kết cấu đất và ba nhiệm vụ
Đoán trước: trong ba loại đất sét, bụi, cát, loại nào cho nhiều nước hữu dụng nhất? Hãy chọn trước khi thử.
Theo mô hình của chuyên đề (số liệu minh họa), so ba loại đất thuần: cát, bụi, sét. Loại nào có nước hữu dụng W_{hd} lớn nhất?
Cách dùng phòng lab
Kéo thanh «Cát» và thanh «Sét»; phần còn lại tự là bụi. Điểm tròn trong tam giác cho biết vị trí của hỗn hợp, bảng đọc cho biết loại đất, nước hữu dụng, tốc độ thấm và khả năng giữ chất dinh dưỡng theo mô hình. Chọn từng nhiệm vụ rồi tìm hỗn hợp đạt cả hai yêu cầu. Phòng lab này luyện bẫy 2 và 3.
Thử tay: tính nước hữu dụng của một lớp đất
Một lớp đất dày 30 cm có độ ẩm đồng ruộng 28\% thể tích và độ ẩm cây héo 12\% thể tích (số liệu minh họa). Biết 1\% thể tích của lớp dày 30 cm tương ứng 3 mm nước. Tính lượng nước hữu dụng của lớp đất, tính bằng mm.
Gợi ý 1 · Hiệu hai mức ẩm
W_{hd}=W_{dr}-W_{h}=28\%-12\%=16\% thể tích.
Gợi ý 2 · Đổi sang độ cao nước
Mỗi 1\% thể tích của lớp dày 30 cm tương ứng 3 mm nước, nên cần nhân 16 với 3.
Đáp án
16\cdot 3=48 mm. Nếu cây tiêu thụ 4 mm mỗi ngày thì lượng nước hữu dụng đủ cho khoảng 12 ngày không mưa, chưa kể rễ nằm ở các lớp sâu hơn.
Chỗ hay trượt ở trạm đất, phần thành phần
Bẫy 2: cho rằng đất sét giữ nhiều nước nhất thì tốt nhất cho cây. Cây dùng được phần nước nằm giữa độ ẩm đồng ruộng và độ ẩm cây héo; đất sét giữ chặt một phần đáng kể lượng nước nên hiệu số không lớn như đất bụi, và đất sét lại thấm nước chậm, dễ úng. Bẫy 3 (mục 3) bàn tiếp: chất hữu cơ cải thiện cấu trúc, điều phân hóa học không làm thay được.