📖 Đọc hiểu “Đồng vọng ngược chiều” · 4 câu và thang 6 điểm
Văn bản, bốn yêu cầu đọc hiểu, đáp án theo ý và ma trận chấm 6,0 điểm; giữ rõ mọi giới hạn của ảnh nguồn.
NGỮ VĂN · HỒ SƠ ĐỀ 2025–2026
📖 Đọc hiểu “Đồng vọng ngược chiều” · 4 câu và thang 6 điểm
Mục tiêu: đọc đúng tình huống nghịch lí, phân tích bé Chi, phép so sánh và thông điệp nhân văn theo đúng yêu cầu chấm.
Hồ sơ nguồn Tổng hợp từ 4 ảnh người dùng cung cấp. Phần tiêu đề hành chính bị cắt nên không suy đoán tên kì thi, đơn vị tổ chức hoặc khối lớp.
01 Nguồn gốc và dữ kiện
Văn bản: “ĐỒNG VỌNG NGƯỢC CHIỀU” — Lã Thế Khanh
Theo cái gậy tre dò đường, bà lão rờ rẫm từng bước về phía cửa ga. Bà đi như người tập làm xiếc trên dây. Chiếc nón lá rách lướp tướp, từ bàn tay gầy guộc, lẩy bẩy của bà hua đi hua lại, không lúc nào yên.
Dừng lại bên đống rác lớn, bà lão bắt đầu van vỉ:
– Cháu lạy các ông các bà... Cháu mù lòa già cả... Cháu xin các ông các bà nhón tay làm phúc...
Không một hồi âm, ngoài tiếng vo ve của mấy con nhặng xanh đang tranh ăn trên một chiếc lá bánh. Một con chuột ngầy trơ tráo bò lên bàn chân bà lão. Bà sững người. Khuôn mặt lóe lên một tia sáng mỏng. Bà đưa tay lần tìm từng tí trong lòng chiếc nón. Nhưng ngay sau đó, cặp mắt nặng trĩu, ầng ậng nước của bà tối sầm lại. Bà lão tiếp tục van vỉ. Vẫn điệp khúc cũ. Nhưng càng về sau càng thống thiết, não nề. Những câu nói rời rạc, như tự chảy ra từ khuôn miệng dúm dó, xệch xạc của bà. Cái nón vẫn trống huếch. Một tia nắng lọt qua cái chóp thủng, xiên thẳng xuống đất, như đóng đinh bà lão xuống nền đường.
Nằm dưới gốc cây sấu già, bé Chi thiu thiu ngủ. Nó gối đầu trên cái túi dúm dó, khâu bằng bốn, năm loại vải cũ. Một cái bát sắt hoen gỉ, thủng đáy, nằm lăn lóc bên cạnh. Bộ ngực gầy trơ xương của con bé thắc thỏm dưới làn áo cáu bẩn, nhàu nát. Từ sáng tới giờ chưa có chút gì trong bụng, nên bé Chi đói rũ người. Nó hy vọng giấc ngủ xua tan cái đói. Nhưng không thể được. Mọi ngày vào tầm này, mèng ra nó cũng xin được đủ tiền mua hai cái bánh mì. Hôm nay xúi quẩy thế nào, chỉ được tờ hai trăm đồng mất góc.
Bỗng bé Chi giật thót người. Có một bàn chân nào đó giẫm lên người nó. Đang lúc đói mệt, bé Chi gầm lên:
– Mù à? Người ta nằm thế mà giẫm lên!
– Bà mù... Mù thật cháu ạ! Thôi, bà đã trót... Cho bà xin!
Lặng đi một lát, bé Chi đưa hai tay sờ mặt mình. Từ hai hốc mắt của nó, những giọt nước mắt mặn chát, rỉ ra. Nó ngập ngừng:
– Cháu... Cháu xin lỗi bà! Cháu không biết là bà như thế...
Bà lão ngúc ngắc đầu như thể chấp nhận, rồi tiếp tục đi về phía có tiếng đông người. Vừa đi bà lại vừa lẩm nhẩm:
– Cháu lạy các ông các bà... Cháu xin các ông các bà nhón tay làm phúc... thương kẻ mù lòa, khốn khổ này!
Ngẫm ngợi điều gì đó lung lắm, bé Chi lấy trong túi áo ra tờ giấy bạc hai trăm đồng mất góc, quả quyết:
– Bà ơi!... Cháu bảo này!
Bà lão dừng ngay lại. Bà nhận ra người gọi mình chính là con bé bà vừa nói chuyện. Linh cảm mách bảo bà sẽ gặp may.
– Bà ơi! Cháu... cháu biếu bà!
Khuôn mặt lộ vẻ vui mừng, bà lão chậm chạp quay trở lại, rồi chìa nón về phía gốc cây chờ đợi. Đúng khoảnh khắc ấy, một cơn gió nhẹ ào qua. Từ trên cây sấu già, những phiến lá khô rơi xuống, khẽ khàng, đọng vào cái nón của bà lão.
Ngỡ con bé thả tiền vào nón, bà lão đưa tay quờ đi quờ lại. Một cái nhíu mày xéo ngang qua vầng trán nhăn nheo. Bà lão buồn bã đi tiếp về phía cửa ga. Vừa đi bà vừa thầm rủa:
– Bố con nhà mất dạy... Lừa cả người già... Rồi giời sẽ bắt tội đấy con ạ!
Ngồi ở gốc cây, bé Chi vẫn chìa đồng bạc về phía trước, vẻ thành tâm. Chờ mãi, không thấy bà lão nhận tiền, nó đứng phắt dậy, thảng thốt gọi:
– Bà ơi! Cháu xin biếu bà! Thực đấy mà!
Không ai trả lời con bé. Nó đưa tay quờ quạng quanh mình. Bàn tay nó chạm phải thân cây sấu già, thô nhám. Nhét tờ bạc vào túi áo, một tay cầm túi, một tay chống gậy, con bé mù thấp thững tìm đường. Lúc ấy là mười hai giờ trưa. Nắng mùa hạ chói chang, in hình bé Chi xuống nền đường, tròn như đồng tiền vàng...
Nguồn in trên đề: trích tập “Truyện hay cực ngắn”, Nhiều tác giả, NXB Phụ nữ, 2003, tr.135–138.
Lưu ý văn bản: các cụm khó đọc như “lá bánh”, “chuột ngầy”, “mèng ra”, “lung lắm” được giữ theo ảnh, không tự sửa thành một bản tưởng tượng. Dấu gạch đầu dòng hội thoại được chuẩn hóa thành “–” để dễ đọc nhưng không đổi lời thoại. Không gán tên kì thi, trường hay khối lớp vì tiêu đề hành chính đã bị cắt.
Nguyên văn bốn yêu cầu của đề
- Câu 1 (1,5 điểm). Nội dung của đoạn văn sau giúp em hiểu gì về nhân vật bé Chi: “Chờ mãi, không thấy bà lão nhận tiền, nó đứng phắt dậy, thảng thốt gọi: – Bà ơi! Cháu xin biếu bà! Thực đấy mà! Không ai trả lời con bé. Nó đưa tay quờ quạng quanh mình. Bàn tay nó chạm phải thân cây sấu già, thô nhám. Nhét tờ bạc vào túi áo, một tay cầm túi, một tay chống gậy, con bé mù thấp thững tìm đường”?
- Câu 2 (1,5 điểm). Phân tích hiệu quả của biện pháp tu từ so sánh trong câu văn: “Nắng mùa hạ chói chang, in hình bé Chi xuống nền đường, tròn như đồng tiền vàng...”.
- Câu 3 (2,0 điểm). Thông điệp nào gợi ra từ văn bản có ý nghĩa nhất đối với em? Vì sao?
- Câu 4 (1,0 điểm). Nêu sự giống nhau trong cách ứng xử với người bất hạnh được gợi ra từ nội dung văn bản trên với đoạn thơ dưới đây:
Chẳng ai muốn làm hành khất
Tội trời đày ở nhân gian
Con không được cười giễu họ
Dù họ hôi hám úa tàn.
Nhà mình sát đường, họ đến
Có cho thì có là bao
Con không bao giờ được hỏi
Quê hương họ ở nơi nào.
Trích “Dặn con”, Trần Nhuận Minh, “100 bài thơ hay thế kỉ XX”, NXB Văn học, 2005.
02 Kiến thức nền và chiến lược
Trục đọc: thấy – hiểu – đánh giá
Tầng đọc · Dữ kiện · Kết luận có căn cứ
Hoàn cảnh · Bà lão và bé Chi đều mù, đói, sống nhờ lòng người · Hai số phận cùng thuộc nhóm yếu thế, dễ tổn thương
Hành động · Chi xin lỗi, lấy đồng tiền duy nhất, kiên nhẫn gọi theo · Lòng trắc ẩn không lệ thuộc vào sự đủ đầy vật chất
Nghịch lí · Người cho và người nhận đều không nhìn thấy; lá khô gây hiểu lầm · Thiện ý có thật nhưng có thể bị che khuất bởi giới hạn cảm giác và sự hiểu lầm
Chi tiết kết · Bóng Chi “tròn như đồng tiền vàng” · Vóc dáng nhỏ bé được nâng lên thành vẻ đẹp tinh thần quý giá
Công thức phân tích biện pháp tu từ
Gọi tên → chỉ ra hai vế → nêu hiệu quả biểu đạt → gắn với nhân vật → nhận xét thái độ tác giả. Không dừng ở câu chung “làm câu văn sinh động”.
Cách trả lời câu thông điệp
Viết theo ba bước: nêu thông điệp trong một câu; dẫn một chi tiết từ truyện; lí giải ít nhất hai phương diện tác động đến nhận thức và hành động của bản thân.
03 Phân tích, lời giải và bài mẫu
Câu 1 — nhân vật bé Chi
Đoạn văn cho thấy bé Chi là cô bé mù có hoàn cảnh đáng thương nhưng giàu tình yêu thương, lòng vị tha và sự chân thành. Em kiên nhẫn chờ bà lão, thảng thốt gọi theo và muốn trao món tiền ít ỏi cuối cùng của mình. Khi không nhận được hồi đáp, hành động quờ quạng và chống gậy ra đi còn làm nổi bật sự cô độc, yếu thế của em.
Câu 2 — phép so sánh
Hình bé Chi in trên nền đường được so sánh với “đồng tiền vàng”. So sánh tạo hình ảnh cụ thể, giàu sức gợi; làm nổi bật vóc dáng bé nhỏ và đồng thời biểu tượng hóa vẻ đẹp rạng ngời, cao quý của tâm hồn em. Qua đó, người kể bộc lộ sự trân trọng đối với lòng nhân hậu của một con người nghèo khó.
Câu 3 — bài tham khảo ngắn
Thông điệp có ý nghĩa nhất là: đừng vội đánh giá con người chỉ từ biểu hiện bên ngoài; hãy nhìn bằng sự thấu hiểu và lòng nhân ái. Bà lão tưởng bé Chi lừa mình vì không biết đồng tiền vẫn được chìa ra, còn bé Chi không biết bà đã bỏ đi. Nghịch lí ấy nhắc ta kiểm chứng trước khi phán xét và chủ động lắng nghe người yếu thế. Cách nhìn toàn diện giúp con người ứng xử tích cực hơn, giữ niềm tin vào điều thiện và lan tỏa sự sẻ chia.
Câu 4 — so sánh hai ngữ liệu
Trong truyện, Chi tôn trọng và sẵn sàng sẻ chia với bà lão cùng cảnh ngộ. Trong “Dặn con”, người cha dạy con không cười giễu người hành khất, hãy thông cảm và giúp đỡ. Cả hai ngữ liệu đều đề cao thái độ tôn trọng, đồng cảm và sẻ chia với những số phận bất hạnh.
! Lỗi nguồn, giới hạn và bẫy
Năm lỗi thường làm mất điểm
- Kể lại toàn bộ truyện thay vì trả lời đúng chi tiết được hỏi.
- Gọi tên so sánh nhưng không chỉ ra “hình bé Chi” và “đồng tiền vàng”.
- Nêu thông điệp quá chung như “hãy sống tốt” mà thiếu lí giải.
- So sánh hai ngữ liệu bằng khác biệt, trong khi đề chỉ hỏi điểm giống.
- Khẳng định tên kì thi, địa phương hoặc khối lớp không xuất hiện trên ảnh.
Giới hạn nguồn: ảnh hướng dẫn chấm trang đầu bị cắt mép; các cụm khó đọc ở phần truyện không được tự động sửa thành một bản “chuẩn” tưởng tượng. Phần đáp án ở đây chỉ dùng nội dung được các trang sau xác nhận.
✓ Tự kiểm tra và thang chấm
Hướng dẫn chấm đầy đủ theo các mức nhìn thấy trong nguồn
Câu · Mức điểm · Điều kiện chấm
1 · 1,5 · Trả lời như đáp án hoặc diễn đạt tương đương: nêu đúng hành động, lời nói của Chi khi kiên nhẫn chờ trao món tiền ít ỏi cuối cùng; làm rõ lòng yêu thương, vị tha, sẵn sàng sẻ chia và hoàn cảnh đáng thương của cô bé mù.
0,5 · Trả lời đúng ý 01: nội dung đoạn văn kể về hành động và lời nói của Chi khi kiên nhẫn chờ đợi trao tiền cho bà lão mù.
0,5 hoặc 1,0 · Trả lời ý 02: nêu được một ý nhỏ về vẻ đẹp tâm hồn hoặc hoàn cảnh đáng thương được 0,5; nêu đủ hai ý nhỏ được 1,0.
0 · Không trả lời hoặc trả lời sai.
2 · 1,5 · Trả lời đầy đủ như đáp án hoặc tương đương.
0,25 · Chỉ ra đúng phép so sánh: hình bé Chi in xuống nền đường tròn như đồng tiền vàng.
0,25 / 0,5 / 0,5 · Phần tác dụng gồm: tăng tính cụ thể, sinh động, gợi hình, gợi cảm — 0,25; làm nổi bật vóc dáng bé nhỏ và vẻ đẹp rạng ngời, cao quý của tâm hồn Chi — 0,5; bộc lộ sự trân trọng, yêu quý của nhà văn — 0,5.
0 · Không trả lời hoặc trả lời sai.
3 · 2,0 · Trả lời đủ ý theo hướng yêu cầu: nêu một thông điệp có ý nghĩa và lí giải thuyết phục.
0,5 · Nêu được một thông điệp có ý nghĩa.
1,0–1,5 · Lí giải bằng từ hai lí lẽ thuyết phục.
0,5–0,75 hoặc 0,25–0,5 · Một lí lẽ thuyết phục: 0,5–0,75; lí giải chung chung: 0,25–0,5.
0 · Không trả lời hoặc trả lời sai.
4 · 1,0 · Trả lời đủ ý như đáp án hoặc diễn đạt tương đương.
0,5 · Chỉ ra cách ứng xử ở hai ngữ liệu; mỗi ngữ liệu đúng được 0,25.
0,5 · Nêu đúng điểm giống nhau: đều tôn trọng, đồng cảm, sẻ chia với những người bất hạnh.
0 · Không trả lời hoặc trả lời sai.
Tổng phần Đọc hiểu: 6,0 điểm. Các mức trên chỉ chép những dải điểm nhìn thấy trong ảnh hướng dẫn chấm; không bổ sung mức trung gian ngoài nguồn.
Tự kiểm tra
- Tôi đã dùng động từ chính xác cho hành động của Chi chưa?
- Phân tích so sánh có gắn hình thức với nội dung không?
- Thông điệp có một chi tiết chứng minh và hai lí lẽ không?
- Câu 4 có trả lời đúng “giống nhau” không?
Phòng luyện tập mở rộng
Bài 1 — Chuỗi biến đổi của Chi
Hoàn thành mạch: bị giẫm → nổi giận → biết bà lão mù → xin lỗi → quyết định cho tiền → gọi theo. Với mỗi bước, hãy ghi một từ chỉ trạng thái tâm lí. Mục đích của bài tập là thấy nhân vật được khắc họa bằng biến đổi chứ không phải bằng lời giới thiệu trực tiếp.
Bài 2 — Hai đồng tiền
Phân biệt đồng tiền vật chất “hai trăm đồng mất góc” và đồng tiền nghệ thuật trong so sánh kết truyện. Đồng tiền thứ nhất nhỏ bé, gần như vô giá trị trong mua bán nhưng là toàn bộ tài sản của Chi; đồng tiền thứ hai là hình ảnh ánh sáng hóa, định giá vẻ đẹp tâm hồn. Viết một đoạn 5–7 câu nối hai ý này.
Bài 3 — Điểm nhìn và giới hạn nhận thức
Người đọc biết đồng thời thiện ý của Chi và sự hiểu lầm của bà lão, còn mỗi nhân vật chỉ biết một phần. Hãy giải thích vì sao cách tổ chức thông tin này tạo nên xót xa và khiến thông điệp “đừng vội phán xét” thuyết phục hơn.
Mức trả lời · Dấu hiệu · Cách nâng cấp
Nhận biết · Nêu đúng sự việc · Thêm từ khóa chỉ phẩm chất
Thông hiểu · Giải thích được ý nghĩa chi tiết · Gắn với thái độ người kể
Vận dụng · Rút thông điệp có căn cứ · Liên hệ một hành động cụ thể
Quy trình 8 phút: 2 phút gạch dữ kiện; 4 phút viết bốn câu trả lời theo đúng động từ lệnh; 2 phút rà lại từ khóa điểm. Một câu ngắn nhưng đúng yêu cầu có giá trị hơn đoạn dài kể lại truyện.
Bộ câu hỏi tự luyện
- Nhan đề “Đồng vọng ngược chiều” có thể được hiểu từ sự lệch nhau nào giữa hai nhân vật?
- Không gian cửa ga, đống rác và gốc sấu góp phần khắc họa số phận ra sao?
- Nếu lược bỏ cơn gió và lá khô, sức căng của tình huống thay đổi thế nào?
- Vì sao lời xin lỗi của Chi là một mốc quan trọng trong quá trình phát triển nhân vật?
- Chi tiết nào chứng minh lòng tốt của Chi không phải cảm xúc nhất thời?
- Hãy viết một kết luận 40–60 chữ không lặp lại nguyên văn thông điệp.
Mỗi câu tự luyện nên có cấu trúc khẳng định – bằng chứng – giải thích . Sau khi viết, gạch dưới bằng chứng và khoanh động từ phân tích. Nếu không tìm thấy hai dấu ấy, câu trả lời có thể đang kể hoặc nhận xét chung.