Chuyên đề 18: NLVH Dạng 1 — Phân tích, Cảm nhận Đoạn trích Thơ hoặc Truyện
4 yếu tố bắt buộc khai thác khi phân tích thơ (hình ảnh, nhịp điệu, tu từ, giọng điệu) và khi phân tích truyện (nhân vật, tình huống, chi tiết nghệ thuật…
LUKATO AI · KHO TÀI LIỆU VÀNG · NGỮ VĂN THPTQG 2026 · CHUYÊN ĐỀ 18 / 20
NGỮ VĂN
CHUYÊN ĐỀ 18/20
PHẦN F · VIẾT NLVH
NLVH Dạng 1 — Phân tích, Cảm nhận Đoạn trích Thơ hoặc Truyện
Đi sâu vào dạng đề phổ biến nhất của phần Viết NLVH: những yếu tố bắt buộc phải khai thác khi gặp một đoạn trích thơ , những yếu tố bắt buộc phải khai thác khi gặp một đoạn trích truyện , kèm ví dụ minh họa và dàn ý mẫu riêng cho từng thể loại.
2 thể loại
thơ và truyện — hai hướng khai thác khác nhau
4 yếu tố
trọng tâm cần phân tích ở mỗi thể loại
2 minh họa
ví dụ phân tích mẫu có chú thích kỹ thuật
2 dàn ý
khung riêng cho đề thơ và đề truyện
①–⑰ Cấu trúc, đọc hiểu, tiếng Việt, viết NLXH, tổng quan NLVH
⑱ NLVH Dạng 1 — Phân tích Thơ, Truyện
⑲ NLVH Dạng 2 — So sánh & Luyện tập
⑳ Tổng ôn luyện đề
01 ĐỊNH HƯỚNG CHUNG
Thơ và Truyện đòi hỏi hai hướng khai thác khác nhau
Trước khi đi vào chi tiết, cần xác lập nguyên tắc gốc: không thể dùng chung một khung phân tích cho cả thơ lẫn truyện, vì hai thể loại biểu đạt cảm xúc — tư tưởng bằng những phương tiện nghệ thuật khác hẳn nhau.
Tiêu chí · Đoạn trích Thơ · Đoạn trích Truyện
Đơn vị phân tích · Câu thơ, khổ thơ, hình ảnh, từ ngữ · Chi tiết, sự kiện, lời thoại, đoạn miêu tả
Trọng tâm nội dung · Cảm xúc, tâm trạng của chủ thể trữ tình · Tính cách, diễn biến tâm lí của nhân vật
Trọng tâm nghệ thuật · Hình ảnh, nhịp điệu, thể thơ, biện pháp tu từ · Tình huống truyện, người kể chuyện, ngôn ngữ trần thuật
Cách trích dẫn khi viết · Trích nguyên câu/cụm từ thơ vào bài · Trích chi tiết/lời thoại hoặc tóm ý ngắn gọn
02 PHÂN TÍCH THƠ
4 yếu tố bắt buộc khai thác khi gặp đoạn trích Thơ
Hình ảnh & từ ngữ
Hình ảnh thơ gợi điều gì, từ ngữ nào đắt giá, mang sắc thái biểu cảm riêng.
Nhịp điệu & thể thơ
Cách ngắt nhịp, gieo vần, thể thơ (lục bát, tự do...) tác động thế nào đến cảm xúc.
Biện pháp tu từ
So sánh, ẩn dụ, nhân hóa, điệp ngữ... và hiệu quả biểu đạt cụ thể của từng biện pháp.
Giọng điệu & cái tôi trữ tình
Cảm xúc chủ đạo (hoài niệm, khát khao, xót xa...) và cách chủ thể trữ tình bộc lộ.
03 MINH HỌA PHÂN TÍCH THƠ
Ví dụ áp dụng 4 yếu tố vào một đoạn thơ minh họa
"Chiều nay gió lạ thổi ngang đồng
Lúa chín cúi đầu như đợi mong
Mẹ đứng bên hiên nhìn xa vắng
Bóng con đường cũ đã sang sông."
— Đoạn thơ minh họa do LUKATO AI biên soạn, không trích từ tác phẩm cụ thể nào, chỉ dùng để minh họa kỹ thuật phân tích
✓ Áp dụng nhịp "trích dẫn — phân tích — đánh giá"
Hình ảnh: "lúa chín cúi đầu" vừa tả cảnh đồng quê vừa gợi dáng người đang chờ đợi trong lặng lẽ. Nhịp điệu: thể thơ 7 chữ, nhịp 4/3 đều đặn tạo cảm giác man mác, chậm rãi như bước chân người mẹ. Tu từ: hình ảnh "bóng con đường cũ đã sang sông" ẩn dụ cho sự xa cách, chia lìa. Giọng điệu: trầm buồn, khắc khoải, bộc lộ nỗi nhớ mong của người ở lại.
04 PHÂN TÍCH TRUYỆN
4 yếu tố bắt buộc khai thác khi gặp đoạn trích Truyện
Nhân vật
Ngoại hình, hành động, lời nói, nội tâm bộc lộ tính cách và số phận nhân vật.
Tình huống truyện
Sự kiện/hoàn cảnh đặc biệt bộc lộ rõ nhất phẩm chất hoặc bi kịch của nhân vật.
Chi tiết nghệ thuật
Chi tiết nhỏ nhưng "đắt giá", giàu sức gợi, mang tính biểu tượng trong đoạn trích.
Người kể & điểm nhìn
Ngôi kể, điểm nhìn trần thuật ảnh hưởng thế nào đến cách câu chuyện được cảm nhận.
05 MINH HỌA PHÂN TÍCH TRUYỆN
Ví dụ áp dụng 4 yếu tố vào một đoạn truyện minh họa
Bà cụ ngồi lặng bên bậu cửa, hai bàn tay đan vào nhau run run. Chiếc rổ khoai vẫn còn nguyên, chưa ai đụng tới. Bà không khóc, chỉ nhìn ra con ngõ nhỏ, nơi thằng cháu vẫn thường chạy về mỗi chiều, giờ đã vắng bóng suốt ba mùa mưa.
— Đoạn văn minh họa do LUKATO AI biên soạn, không trích từ tác phẩm cụ thể nào, chỉ dùng để minh họa kỹ thuật phân tích
✓ Áp dụng nhịp "trích dẫn — phân tích — đánh giá"
Nhân vật: hành động "hai bàn tay đan vào nhau run run" hé lộ nỗi đau bị kìm nén, không bộc lộ thành lời. Chi tiết nghệ thuật: "chiếc rổ khoai vẫn còn nguyên" là chi tiết đắt giá, biểu tượng cho sự chờ đợi dang dở. Tình huống: cảnh bà cụ một mình bên bậu cửa gợi tình cảnh cô đơn, ly tán. Điểm nhìn: trần thuật khách quan từ bên ngoài khiến nỗi đau càng thêm lặng lẽ, ám ảnh.
06 DÀN Ý RIÊNG THEO THỂ LOẠI
Khung dàn ý áp dụng nhanh cho đề Thơ và đề Truyện
📖 Dàn ý khi gặp đề Thơ
- Mở bài: giới thiệu đoạn thơ, nêu cảm xúc/chủ đề bao trùm.
- Thân bài ý 1: khái quát mạch cảm xúc của đoạn thơ.
- Thân bài ý 2: phân tích lần lượt theo khổ/câu — hình ảnh, nhịp điệu, tu từ.
- Thân bài ý 3: khái quát giọng điệu, phong cách và giá trị tư tưởng.
- Kết bài: khẳng định giá trị và liên hệ cảm xúc người đọc.
📚 Dàn ý khi gặp đề Truyện
- Mở bài: giới thiệu đoạn trích, nêu vấn đề nghị luận (nhân vật/tình huống).
- Thân bài ý 1: khái quát tình huống, bối cảnh đoạn trích.
- Thân bài ý 2: phân tích nhân vật qua hành động, lời nói, chi tiết nghệ thuật.
- Thân bài ý 3: khái quát nghệ thuật trần thuật, điểm nhìn, giá trị nhân đạo.
- Kết bài: khẳng định giá trị và liên hệ ý nghĩa với đời sống.
✓ TỔNG KẾT CHUYÊN ĐỀ 18
8 điều cần nhớ khi gặp đề phân tích, cảm nhận đoạn trích
① Thơ và truyện đòi hỏi hai hướng khai thác khác nhau — không dùng chung một khung phân tích.
② Với thơ: bám vào hình ảnh, nhịp điệu, biện pháp tu từ, giọng điệu và cái tôi trữ tình.
③ Với truyện: bám vào nhân vật, tình huống truyện, chi tiết nghệ thuật, người kể và điểm nhìn.
④ Luôn áp dụng nhịp "trích dẫn — phân tích — đánh giá" cho mỗi luận điểm, dù là thơ hay truyện.
⑤ Trích thơ nên trích nguyên câu/cụm từ; trích truyện có thể trích chi tiết hoặc tóm ý ngắn gọn.
⑥ Chi tiết nghệ thuật "đắt giá" trong truyện thường mang tính biểu tượng, cần được khai thác kỹ.
⑦ Hai khung dàn ý riêng biệt giúp tiết kiệm thời gian lập ý trong phòng thi.
⑧ Chuyên đề tiếp theo sẽ học dạng đề so sánh hai đoạn trích/tác phẩm và luyện tập tổng hợp.
Tiếp theo · Chuyên đề 19/20
NLVH Dạng 2 — So sánh Hai Đoạn trích & Luyện tập Tổng hợp
Học cách xây dựng luận điểm so sánh giữa hai đoạn trích/tác phẩm cùng chủ đề, kèm bảng lỗi thường gặp và đề luyện tập tổng hợp khép lại Phần F.
Học tiếp Chuyên đề 19 →
01–17 · Cấu trúc, đọc hiểu, tiếng Việt, viết NLXH, tổng quan NLVH
Đang học Phần F
19 · So sánh & luyện tập
20 · Tổng ôn luyện đề
Nguồn tham khảo, đối chiếu: Quy định cấu trúc đề thi tốt nghiệp THPT 2026 (Bộ GD&ĐT) — phần Viết, câu Nghị luận văn học. Nội dung được LUKATO AI biên soạn lại phục vụ mục đích ôn tập.
LUKATO AI · Kho Tài Liệu Vàng · Ngữ Văn THPTQG 2026
Chuyên đề 18 / 20 · study.thptai.kr