Gió mùa mùa hạ: giải phẫu một dòng khí khổng lồ
Chuyên đề khái niệm: vì sao gió đổi chiều theo mùa, hai giai đoạn của gió mùa mùa hạ ở nước ta, hiệu ứng phơn (sườn đón gió mưa, sườn khuất gió khô nóng) và…
LUKATO AI · CHUYÊN ĐỀ ĐỊA LÍ 10 – 12
KHÍ HẬU VIỆT NAM · GIÓ MÙA MÙA HẠ
Gió mùa mùa hạ:
giải phẫu một dòng khí khổng lồ
Cùng một luồng gió tây nam thổi vào nước ta nhưng nơi thì mưa như trút , nơi lại khô nóng bỏng rát . Chìa khóa nằm ở ba chữ: nguồn gốc – địa hình – dải hội tụ .
- 1. Lục địa nóng – áp thấp – hút gió từ biển
- 2. Sườn đón gió mưa, sườn khuất gió phơn
- 3. Giữa và cuối mùa: dải hội tụ gây mưa cả nước
Tháng 5 – 10
mùa gió tây nam ở nước ta
3 phòng lab
đảo chiều gió, hiệu ứng phơn, dải hội tụ
6 bẫy
hiểu lầm kinh điển được phản ví dụ
01
Khái niệm lõi · Cơ chế hình thành
Gió mùa là gió đổi chiều theo mùa, vì lục địa và đại dương “đổi vai”
Đất liền nóng lên và nguội đi nhanh hơn nước biển. Mùa hạ lục địa nóng hơn biển, mùa đông thì ngược lại. Chênh lệch nhiệt kéo theo chênh lệch khí áp , và gió luôn thổi từ nơi áp cao đến nơi áp thấp . Cho nên gió đổi chiều theo mùa.
MẮT XÍCH 1 Mùa hạ, Mặt Trời lên cao ở Bắc bán cầu, lục địa nóng hơn đại dương
MẮT XÍCH 2 Không khí trên lục địa nở ra, bốc lên: hình thành khí áp thấp
MẮT XÍCH 3 Trên đại dương mát hơn, khí áp cao hơn
MẮT XÍCH 4 Gió thổi từ đại dương vào lục địa, mang theo hơi nước
Nguyên nhân
Nóng – lạnh không đều
Gió mùa không do “ý trời” mà do chênh lệch nhiệt giữa lục địa và đại dương đổi dấu theo mùa.
Hệ quả
Đảo chiều theo mùa
Gió mùa mùa hạ thổi từ biển vào đất liền (ẩm, mưa). Gió mùa mùa đông thổi từ lục địa ra biển (lạnh, khô).
Ở nước ta
Mùa hạ: tháng 5 – 10
Gió mùa mùa hạ hoạt động chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 10 , hướng chủ đạo tây nam (ở Bắc Bộ thường là đông nam ).
Phòng lab 1: chiếc công tắc của gió mùa TƯƠNG TÁC
Kéo thanh tháng từ 1 đến 12. Quan sát nhiệt độ lục địa và đại dương, khí áp, và chiều gió. Tìm thời điểm công tắc “bật” sang mùa hạ.
Vuốt ngang để xem toàn bộ sơ đồ.
Tháng: 1
Lục địa
Đại dương
Khí áp lục địa
Khí áp đại dương
Gió
Số liệu là đường minh họa để thấy quy luật, không phải số đo của một địa điểm cụ thể. Sơ đồ rút gọn: do Trái Đất tự quay, hướng gió thực tế bị lệch, ở nước ta thành gió tây nam (mùa hạ) và đông bắc (mùa đông).
02
Giải phẫu dòng khí
Gió mùa mùa hạ ở nước ta có hai giai đoạn
Bấm vào từng giai đoạn. Mỗi giai đoạn có nguồn khí khác nhau và vì thế cho hệ quả khác nhau.
NGUỒN KHÍ Khối khí nhiệt đới ẩm từ Bắc Ấn Độ Dương
HƯỚNG Tây nam, vượt núi và cao nguyên
SƯỜN ĐÓN GIÓ Mưa cho Nam Bộ và Tây Nguyên
SƯỜN KHUẤT GIÓ Khô nóng cho Trung Bộ (hiệu ứng phơn)
NGUỒN KHÍ Khối khí xích đạo hải dương, rất ẩm
HƯỚNG Tây nam (Bắc Bộ thường là đông nam)
KẾT HỢP Dải hội tụ nhiệt đới, và có khi bão
HỆ QUẢ Mưa lớn trên diện rộng, cả nước có mưa
Mẹo làm bài
Gặp cụm “đầu mùa hạ” thì nghĩ ngay gió tây nam khô nóng ở Trung Bộ và mưa ở Nam Bộ – Tây Nguyên . Gặp cụm “giữa và cuối mùa hạ” thì nghĩ dải hội tụ nhiệt đới và mưa cả nước .
03
Hiệu ứng phơn
Vì sao xuống sườn bên kia lại nóng và khô?
Không khí ẩm bị núi nâng lên thì nguội , ngưng tụ thành mây và rơi mất một phần hơi nước thành mưa ở sườn đón gió. Phần không khí còn lại trèo qua đỉnh rồi chìm xuống , bị nén nên nóng lên nhanh mà lại ít hơi nước hơn lúc đầu. Kết quả: sườn khuất gió nóng hơn và khô hơn sườn đón gió ở cùng độ cao.
BƯỚC 1 Không khí ẩm bị núi nâng lên, nguội dần
BƯỚC 2 Nguội đến mức bão hòa: mây, mưa ở sườn đón gió, mất bớt hơi nước
BƯỚC 3 Qua đỉnh, chìm xuống sườn bên kia, bị nén, nóng lên
BƯỚC 4 Nóng hơn, ít hơi nước hơn: độ ẩm tương đối thấp, khô nóng
Phòng lab 2: một khối không khí vượt núi TƯƠNG TÁC
Chọn độ cao dãy núi và độ ẩm lúc xuất phát ở mặt biển, rồi kéo khối khí qua núi. Thử chọn núi thấp và không khí khô để xem điều gì xảy ra.
Vuốt ngang để xem toàn bộ sơ đồ.
Độ cao núi:
Độ ẩm lúc xuất phát:
Vị trí: 0 phần nghìn
Độ cao
Nhiệt độ
Độ ẩm tương đối
Hơi nước đã mất
Mô hình lí tưởng: xuất phát ở mặt biển, 28 độ C. Không khí chưa bão hòa nguội khoảng 9,8 độ C mỗi 1000 m; sau khi bão hòa chỉ nguội khoảng 6 độ C mỗi 1000 m vì ngưng tụ tỏa nhiệt; khi xuống thì không còn giọt nước (đã rơi thành mưa) nên nóng lên khoảng 9,8 độ C mỗi 1000 m. “Hơi nước đã mất” tính bằng gam trong mỗi kg không khí. Thực tế, nắng chiếu trực tiếp xuống mặt đất còn làm khô nóng thêm.
Điều kiện để có phơn
Cần núi đủ cao để không khí bão hòa và mất hơi nước, và cần không khí đủ ẩm . Nếu núi thấp hoặc không khí khô, khối khí không ngưng tụ nên lên bao nhiêu thì xuống bấy nhiêu, không có phơn .
04
Tự dự đoán trước khi xem đáp án
Bốn tình huống nhanh
Gió ẩm vượt một dãy núi cao. Ở sườn đón gió có mưa. Ở chân sườn khuất gió, so với chân sườn đón gió, không khí sẽ như thế nào?
Vì sao khối khí đi xuống sườn khuất gió lại nóng lên?
Một dãy núi chỉ cao 1000 m, gió xuất phát rất khô. Có hiệu ứng phơn rõ rệt không?
Đầu mùa hạ, gió tây nam từ Bắc Ấn Độ Dương thổi vào. Nơi nào dễ gặp thời tiết khô nóng nhất do phơn?
05
Câu hỏi khái niệm · Cách viết trọn ý
Giải thích sự khác biệt ở hai sườn núi
“Hãy giải thích vì sao vào đầu mùa hạ, gió tây nam gây mưa cho Nam Bộ và Tây Nguyên nhưng lại gây thời tiết khô nóng cho Trung Bộ.”
Hãy tự phác 4 ý trên giấy: nguồn khí, sườn đón gió, sườn khuất gió, kết luận. Sau đó mở từng bước để đối chiếu.
Gợi ý 1 · Xác định hai “sườn”
Gió tây nam thổi từ phía tây sang phía đông. Nơi nào đón gió trước? Nơi nào nằm sau dãy núi so với hướng gió?
Gợi ý 2 · Chuỗi nhân quả ở sườn đón gió
Khối khí ẩm bị nâng lên → nguội → ngưng tụ → mây, mưa. Đừng bỏ bước “nguội”.
Khung 4 ý cần có
(1) Khối khí xuất phát: khối khí nhiệt đới ẩm từ Bắc Ấn Độ Dương, hướng tây nam. (2) Sườn đón gió (Nam Bộ, Tây Nguyên): khí ẩm bị nâng lên, nguội, ngưng tụ, mưa. (3) Sườn khuất gió (Trung Bộ): khối khí đã mất hơi nước, vượt núi rồi chìm xuống, bị nén, nóng lên, độ ẩm tương đối giảm. (4) Kết luận: hiệu ứng phơn gây khô nóng.
Đoạn văn mẫu
Vào đầu mùa hạ, khối khí nhiệt đới ẩm từ Bắc Ấn Độ Dương thổi vào nước ta theo hướng tây nam. Ở Nam Bộ và Tây Nguyên, khối khí ẩm đón gió, bị địa hình nâng lên, nguội dần, hơi nước ngưng tụ nên gây mưa. Khi vượt qua các dãy núi và cao nguyên để xuống Trung Bộ, khối khí đã mất bớt hơi nước, lại bị nén và nóng lên khi chìm xuống sườn khuất gió, độ ẩm tương đối giảm mạnh nên gây ra thời tiết khô nóng. Đó là hiệu ứng phơn.
Ba lỗi hay gặp khi trình bày
Chỉ nêu tên vùng: viết “Nam Bộ mưa, Trung Bộ khô” mà không giải thích cơ chế. Quên mất hơi nước ở sườn đón gió: không nói khối khí đã rơi bớt hơi nước thành mưa. Nhầm hướng gió: cho rằng gió thổi từ Trung Bộ sang.
06
Giữa và cuối mùa hạ
Dải hội tụ nhiệt đới: “dải mưa” di chuyển theo mùa
Dải hội tụ nhiệt đới là nơi các luồng gió từ hai phía gặp nhau , không khí ẩm bị đẩy lên và mưa lớn kéo dài . Dải này dịch chuyển theo Mặt Trời: lên phía bắc vào mùa hạ, rút về phía nam khi mùa hạ kết thúc. Nơi nào dải đi qua thì nơi đó vào mùa mưa .
Phòng lab 3: dải hội tụ đi qua nước ta TƯƠNG TÁC
Kéo thanh tháng và xem dải mưa (màu xanh lam) đang nằm ở vĩ độ nào, nó phủ lên vùng nào của nước ta.
Vuốt ngang để xem toàn bộ sơ đồ.
Tháng: 1
Dải hội tụ ở khoảng
Nam Bộ, Tây Nguyên
Trung Bộ
Bắc Bộ
Vị trí dải theo tháng và ranh giới các vùng là đường minh họa gần đúng để thấy quy luật “dải đi lên rồi rút xuống”, không phải số liệu quan trắc. Nước ta nằm trong khoảng từ 8,5 đến 23,5 độ Bắc.
07
Bản đồ phân biệt
Hai mùa gió trong một khung
Đọc theo hàng ngang: nguồn gốc → hướng → tính chất → hệ quả .
Gió mùa mùa hạ
Tháng 5 – 10
Cơ chế: áp thấp trên lục địa, áp cao trên biển.
Hướng: tây nam (Bắc Bộ thường đông nam).
Tính chất: nóng, ẩm.
Hệ quả: mùa mưa; đầu mùa có phơn khô nóng ở Trung Bộ; giữa và cuối mùa mưa lớn nhờ dải hội tụ.
Gió mùa mùa đông
Tháng 11 – 4
Cơ chế: áp cao trên lục địa, áp thấp trên biển.
Hướng: đông bắc.
Tính chất: lạnh, khô (sau đó ẩm khi qua biển).
Hệ quả: mùa lạnh ở miền Bắc; nhiều nơi là mùa khô.
Công thức nhớ 1
Gió thổi từ cao đến thấp
Muốn biết chiều gió, hãy tìm nơi áp cao và nơi áp thấp trước.
Công thức nhớ 2
Đón gió thì mưa
Khối khí ẩm đi lên sườn đón gió thì nguội, ngưng tụ, mưa .
Công thức nhớ 3
Khuất gió thì phơn
Xuống sườn khuất gió thì nóng lên, khô , nhất là khi vừa mất hơi nước ở sườn bên kia.
08
Phản ví dụ
Sáu hiểu lầm kinh điển
Bấm vào từng thẻ để lật. Mặt trước là câu em dễ viết sai; mặt sau là cách sửa.
09
Tổng kết & tự kiểm tra
Một trang để nhớ lâu
Sáu câu cần thuộc
- Gió mùa là gió đổi chiều theo mùa vì chênh lệch nhiệt và khí áp giữa lục địa và đại dương đổi dấu.
- Gió mùa mùa hạ ở nước ta hoạt động chủ yếu tháng 5 – 10 , hướng tây nam (Bắc Bộ thường đông nam).
- Đầu mùa hạ: khối khí nhiệt đới ẩm từ Bắc Ấn Độ Dương gây mưa cho Nam Bộ, Tây Nguyên và khô nóng cho Trung Bộ.
- Phơn: ẩm bị nâng lên, mưa ở sườn đón gió; xuống sườn khuất gió thì nóng lên, khô.
- Giữa và cuối mùa hạ: kết hợp với dải hội tụ nhiệt đới nên mưa lớn trên diện rộng.
- Luôn hỏi: nguồn khí nào, đi qua địa hình gì, em đang đứng ở sườn nào?
Nhận định: “Ở sườn khuất gió, không khí nóng và khô vì đã mất hơi nước ở sườn đón gió và bị nén khi chìm xuống.”
Nhận định: “Gió mùa mùa hạ ở nước ta thổi từ lục địa ra biển.”
Nhận định: “Vào đầu mùa hạ, gió tây nam gây mưa cho Nam Bộ và Tây Nguyên.”
Nhận định: “Núi cao bao nhiêu thì cũng gây phơn, không cần để ý độ ẩm của gió.”
LUKATO AI · Chuyên đề Địa lí
Học hiểu bản chất – trả lời trọn ý – nhớ lâu.
Nội dung được biên soạn riêng cho LUKATO.